https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
98
SPORTCHI BOLALARNI BO`LAJAK MUSOBAQAGA
TAYYORLASHNING PSIXOLOGIK TAVSIFI
Shahrisabz Davlat Pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Pedagogika va psixologiya yo`nalishi talabalari
Turdiyeva Muxlisa Samandarovna
Ruziboyeva Shahzoda Ozodovna
Megliyeva Intizor Uzoqovna
Annotatsiya: Ushbu maqolada bugungi kunda sportchining jamiyat hayotida
tutgan o`rni, rivojlanish darajasi, sportchi bolalarning o`ziga xos xususiyatlari,
ularni musobaqaga tayyorlashning psixologik, fiziologik jihatlari, sportchilarning
shakllanishida sport murabbiylari hamda oilaning o`zaro hamkorligi sport
faoliyatining yoshlar faoliyatiga ta`siri, musobaqa jarayonida sportchilarda
motivlarning yuzaga kelishi va rivojlanishi, sport psixoregulyatsiyasi borasida
so’z yuritiladi.
Kalit so`zlar: Sportchi bolalar, musobaqa, sport murabbiylari, hissiy-
emotsional xususiyatlar, fiziologik jihatlar, sport o`yinlariga psixologik
yondashish, sport motivlari, psixoregulyatsiya.
Bugungi kunda jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada mukammal
rivojlantirishga yo‘naltirilgan keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirish bugungi
kunimizning dolzarb muammolaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Mana shu ishlarni
amalga oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev 2017-yil 3-iyundagi, PQ3031-sonli qarori jumladan, “Jismoniy tarbiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
99
va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi” hamda
2018-yil 5-martdagi “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–5368-sonli Farmonida
mamlakatda aholini ayniqsa yosh avlodning jismoniy tarbiya va ommaviy sport
bilan muntazam shug‘ullanishi uchun zamon talablariga mos shart-sharoitlar
yaratish, iqtidorli sportchilarni saralab olish maqsadli tayyorlash ishlarini tizimli
tashkil etish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirish vazifasi yuklatildi.
Ushbu vazifalar ijrosini ta’minlashda bolalar va o‘smirlar sport maktablarida
yetishib chiqayotgan yosh sportchilarni psixologik hamda fiziologik jihatdan
tayyorlash, dastlab sport maktablarida bolalarni qabul qilishda psixologik-
pedagogik tashxisdan o‘tkazish muhim ahamiyat kasb etadi.
Taniqli nemis psixolog - olimi Kunat shaxsning rivojlanishida doimiy
sport faoliyatining ahamiyatini alohida e'tirof etar ekan, quyidagilarni ta'kidlaydi:
"Faol sport faoliyati tarbiya va o'z-o'zini tarbiyalash ma'nosida shaxsning
rivojlanishiga nihoyatda katta ta'sir qiladi. Chunki sport faoliyati mobaynida inson
avvalo o'zini yengishi kerak bo'ladi. Shu sababli ham aytish mumkinki, sportda
erishilgan ko'rsatkichlar nafaqat kishining mushaklari va tayanch a'zolarining
yutug'i, balki birinchi galda bu shaxsning yutug'idir".
Bugungi kunda jahon miqyosida sportchilarning o`rni beqiyosdir, ularga
qaratilayotgan e`tibor hamda yaratilayotgan shart-sharoitlarning chegarasi
yo`q.Birgina O’zbekiston Olimpiya Qo’mitasi erishgan yutuqlariga qaraydigan
bo’lsak, avvalgi yillarga nisbatan 2024-yil Parijda bo’lib o’tgan Olimpiya va
Paralimpiya o’yinlarida o’zbek sportchilarining erishgan yutuqlari tahsinga
sazovordir. Bu yutuqlar har bir yosh sportchining o’z-o’ziga ishonchning
ortishi, buyuk g’alaba sari yo’lning mashaqqatliligi hamda uni bosib o’tish
uchun kuchli iroda va matonatga ega bo’lish kabi hislarni uyg’otmoqda.
1
J.Pulatov “Sportchilarni psixologik tayyorlash” o’quv qo’llanma
T., 2021 y
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
100
Albatta, bularning barchasi o’z-o’zidan bo’lib qolmaydi, bularning zamirida
sportchilarning va murabbiylarning tinimsiz mashaqqati va mehnati yotibdi.
Murabbiy – bu teran ijodiy shaxsdir. Ijodiy jarayonlar masalalari
bo'yicha tadqiqotchilar ijodkor shaxsning o'ziga xos xususiyatlarini aniqlashga
katta e'tibor berganlar. Sport murabbiysi kasbi avvalo pedagogik kasbdir.
Ma'lumki, sport - bu insonni tarbiyalashning eng samarali shakllaridan biridir. Bu
vazifa bugungi kunda, ya'ni zamonaviy sport yildan - yilga yosharib borayotgan bir
paytda yanada muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Sport murabbiylari
sportchilarni jismoniy va ruhiy jihatdan rivojlantirish, ularni maqsadlarga
erishishga yo‘naltirishda muhim rol o‘ynaydigan mutaxassislardir. Ularning asosiy
vazifalari sportchilarni tayyorlash, ularning texnik va taktik ko‘nikmalarini
oshirish, shuningdek, sportning psixologik jihatlarini rivojlantirishdir. Sport
murabbiylari o‘z ishlarida ilmiy asoslangan yondashuvlardan foydalanadilar va har
bir sportchi uchun individual dasturlarni ishlab chiqadilar.
Sport murabbiylari va oilaning hamkorligi sportchilarni muvaffaqiyatga
erishishda katta ahamiyatga ega. Oila va murabbiy o‘rtasidagi samarali hamkorlik
sportchining jismoniy, ruhiy va psixologik holatini yaxshilashda muhim rol
o‘ynaydi.
Sport o'yinlariga psixologik yondashish, sportchilarning natijalariga,
ularning ruhiy holatiga va o'yin jarayonida qanday qarorlar qabul qilishlariga katta
ta'sir ko'rsatadi. Psixologik tayyorgarlik, sportchilarga jismoniy ko'nikmalarga
qo'shimcha ravishda, o'zlarini boshqarish, stressni yengish va diqqatni jamlash kabi
ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Psixologik tayyorgarlik bu – pedagogik jarayon bilan bevosita bog`liq
bo`lib, sportchini axloqiy-irodaviy sifatini oshiradi hamda yetuk sportchi shaxsi
sifatida tarbiyalashga qaratilgan jarayondir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
101
Sportchi bolalarni psixologik tayyorlash quyidagi uslublar orqali amalga
oshiriladi. Bular:
– qiyinchiliklarni еngib o‘tish bo‘yicha mashq uslubi;
– zarur bo‘lgan psixologik holatda sportchilarni to‘g‘rilash maqsadida
mashqqa to‘g‘irlash uslubi;
– ideomotor mashqini kelgusi harakat faoliyatini aniqlashtirish va fikran
o‘ziga qabul qilish, qayta ishlab chiqishga imkon beradigan usul;
– bo‘lajak faoliyatga tayyorlash va mashq yordamida zo‘riqishni pasaytirish
bilan imkon beradigan mashg‘ulotni boshqarish uslubi.
Sportchi bolalarni psixologik jihatdan tayyorlashda ularda yuzaga
keladigan ortiqcha asab qo‘zg‘alish jarayonlarini yengishga o‘rgatish lozim.
Chunki ortiqcha asab qo‘zg‘alish mashqlangan holatiga ya`ni sport formasiga
yomon ta’sir etadi va natijada sportchining yaxshi natija ko‘rsatishiga halaqit
beradi.
Sportchini o‘z imkoniyatini qo‘llay olish va uning boshqarish mahorati
muhim sanaladi. Sport psixologiyada bu sportchini o‘zini ruhiy boshqarishi ya’ni
psixoregulyatsiya deb ataladi.
Psixoregulyatsiya bu – sportchining o‘z imkoniyatlarini va salohiyatini
to‘la namoyon etishni ta’minlovchi ruhiy holatni shakllantirishga qaratilgan
tadbirlar majmuasidir. Bu holatning psixofiziologik asosini tananing ishchanlik va
tiklanuvchanlik holatlarini optimal nisbatga o‘tishidir
Motiv - bu o'ta murakkab psixologik birikma bo'lib, u mazmun jihatdan kishi
tomonidan amalga oshiriladigan xatti-harakatning, faoliyatning asosi bo'lib
2
J.Pulatov “Sportchilarni psixologik tayyorlash” o’quv qo’llanma T., 2021 y
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
102
hisoblanadi (ya'ni ushbu harakatga sabab bo'lgan asoslarni ifodalaydi).
Energetikjihatdan esa motiv – tanlangan maqsadga erishish uchun da'vatdir.
Sport faoliyatida yuzaga keladigan motivatsiya ham ichki, ham tashqi
omillar bilan izohlanadi. Bu omillar sportchining hayoti davomida o'z mazmuni va
ahamiyatini o'zgartirib boradi, ular nafaqat shaklan turlicha, balki o'zlarining
dinamik xususiyatlariga ko'ra ham farqlanadilar. Bu omillar uzoq davom etadigan
sport bilan shug'ullanish jarayonlarida muayyan qonuniyatlarga ko'ra biriikkinchisi
bilan o'rin almashib turadi. Taniqli psixolog – olim A.S.Puni sport faoliyatining
motivlarini maxsus o'rganish asosida kishida sport bilan shug'ullanish ishtiyoqini
paydo qiluvchi motivlar rivojlanishining dinamikasini aniqlagan.
Xulosa o’rnida shuni aytishimiz mumkinki, sportchi bolalarni
musobaqaga psixologik tayyorlash, ularning jismoniy ko'nikmalariga qo'shimcha
ravishda, ruhiy barqarorlikni, emotsional intizomni va o'ziga bo'lgan ishonchni
shakllantirishga qaratilgan bo'lishi kerak. Ularning o'z hissiyotlarini boshqarish,
diqqatni jamlash va muvaffaqiyatlarga intilish qobiliyatlarini rivojlantirish,
sportchi bolalarning musobaqalarda yuqori natijalarga erishishlariga yordam
beradi. Bu psixologik yondashuv, shuningdek, bolalarga o'zlariga bo'lgan
ishonchni oshirish va raqobatga tayyorlanishda kuchli ruhiy tayyorgarlikni
ta'minlashda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Y.Masharipov “Sport psixologiyasi” o’quv qo’llanma T.,2010 y.
2.
O.Hayitov “Sport faoliyati psixologiyasi” darslik T., 2021 y
3.
Z.Gapparov “Sport psixologiyasi” darslik T., 2011 y
4.
J.Pulatov “Sportchilarni psixologik tayyorlash” o’quv qo’llanma T., 2021
y
5.
Y.Masharipov “Psixologiya va sport psixologiyasi” o’quv qo’llanma T.,
2017y.
3
Z.Gapparov “Sport psixologiyasi” darslik T., 2011 y
