https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
92
HOZIRGI O'ZBEK YOZUVIDA TINISH BELGILARI
Gaziyeva Nazimaxon Jaloldinovna
Shahrixon tumani 1-son politexnikumi Fan: Ona tili va adabiyot
Elektron pochta:
Tel: +99897 996 3961
Annotatsiya: Ushbu maqola oʻzbek yozuvida tinish belgilarining
qoʻllanilishi, ularning vazifalari va uslubiy xususiyatlarini chuqur tahlil qiladi.
Maqolada tinish belgilarining oʻzbek tilidagi matnlarda maʼno ifodalash, sintaktik
aloqalarni koʻrsatish va uslubiy taʼsirchanlikni oshirishdagi roli ochib beriladi.
Shuningdek, tinish belgilarini qoʻllashda uchraydigan xatoliklar, ularning
sabablari va bartaraf etish yoʻllari batafsil koʻrsatiladi. Maqolada oʻzbek
tilshunosligida tinish belgilariga oid nazariy qarashlar va ularning evolyutsiyasi
ham koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar: tinish belgilari, oʻzbek tili, sintaksis, uslub, punktuatsiya,
grammatika, matn tahlili, uslubiy taʼsirchanlik, xatoliklar tahlili, oʻzbek
tilshunosligi.
Kirish
Til – insoniyatning eng muhim aloqa vositasi boʻlib, uning yozma shakli
orqali fikrlar, bilimlar va madaniy meros avloddan-avlodga yetkaziladi. Yozma
nutqning aniq, tushunarli va taʼsirchan boʻlishi uchun tinish belgilarining oʻrni
beqiyosdir. Tinish belgilari matnning sintaktik tuzilishini koʻrsatib, fikrlarni toʻgʻri
ifodalashga yordam beradi va oʻquvchiga matnni toʻgʻri idrok etish imkonini
beradi. Ular orqali muallifning hissiy munosabati, fikrning ohangi va urgʻusi ham
ifodalanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
93
Oʻzbek tilida tinish belgilarining qoʻllanilishi oʻziga xos xususiyatlarga ega
boʻlib, ularni toʻgʻri ishlatish yozma nutq madaniyatining muhim qismidir. Soʻnggi
yillarda oʻzbek tilshunosligida tinish belgilariga oid tadqiqotlar koʻpaygan
boʻlsada, bu sohada hal etilishi lozim boʻlgan masalalar hamon mavjud. Ayniqsa,
globallashuv davrida axborot oqimining tezlashuvi va yozma nutqning keng
tarqalishi tinish belgilariga boʻlgan eʼtiborni yanada kuchaytirishni taqozo etadi.
Asosiy qism
1. Tinish belgilarining vazifalari, turlari va oʻzbek tilshunosligidagi
nazariy asoslari
Oʻzbek tilida tinish belgilarining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
•
Sintaktik vazifa:
Gap boʻlaklari orasidagi munosabatlarni koʻrsatish,
gapning tuzilishini aniqlash (masalan, ergash gaplarni bosh gapdan ajratish,
bir xil uyushiq boʻlaklarni ajratish).
•
Semantik vazifa:
Maʼnoni aniqlashtirish, fikrni toʻliq ifodalash
(masalan, soʻroq belgisi orqali savolni ifodalash, undov belgisi orqali his-
hayajonni ifodalash).
•
Intonatsion vazifa:
Oʻqish jarayonida toʻxtalishlar, urgʻular va
ohangni belgilash (matnni ohang bilan oʻqishga yordam beradi).
•
Uslubiy vazifa:
Matnning taʼsirchanligini oshirish, muallifning his-
tuygʻularini
ifodalash
(masalan,
koʻp
nuqta
orqali
fikrning
tugallanmaganligini koʻrsatish, qavs ichida qoʻshimcha maʼlumot berish).
Oʻzbek tilida quyidagi asosiy tinish belgilari qoʻllaniladi:
•
Nuqta (.) – gapning tugallanganligini bildiradi.
•
Vergul (,) – gap ichidagi boʻlaklarni ajratadi, uyushiq boʻlaklar orasida
qoʻllaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
94
•
Nuqtali vergul (;) – mazmunan bogʻliq boʻlgan, lekin grammatik
jihatdan mustaqil boʻlgan gaplarni ajratadi.
•
Ikki nuqta (:) – tushuntirish, izoh berish yoki roʻyxat keltirishdan oldin
qoʻyiladi.
•
Tire (–) – gap boʻlaklari orasida keskin pauza, qarshilantirish yoki
tushuntirishni ifodalaydi.
•
Koʻp nuqta (…) – fikrning tugallanmaganligini, uzilishini yoki sir
saqlanishini koʻrsatadi.
•
Soʻroq belgisi (?) – soʻroq gapning oxirida qoʻyiladi.
•
Undov belgisi (!) – his-hayajon, buyruq yoki murojaatni ifodalaydi.
•
Qavs () – qoʻshimcha maʼlumot, izoh yoki aniqlik kiritish uchun
ishlatiladi.
•
Tirnoq (" ") – koʻchirma gap, iqtibos yoki soʻzning oʻzgacha
maʼnosini koʻrsatish uchun qoʻllaniladi.
Oʻzbek tilshunosligidagi nazariy asoslari:
Oʻzbek tilshunosligida tinish
belgilariga oid tadqiqotlar XX asrning boshlarida boshlangan. Fitrat, Gʻozi Olim
Yunusov, Abdurauf Fitrat kabi olimlar oʻzbek tilining grammatikasi va imlosi
masalalarini oʻrganishda tinish belgilariga ham eʼtibor qaratganlar. Keyinchalik
A.Hojiyev, M.Mirtojiyev, Gʻ.Abdurahmonov kabi tilshunoslar tinish belgilarining
nazariy asoslarini chuqurlashtirganlar.
2. Oʻzbek tilida tinish belgilarining qoʻllanilish xususiyatlari va uslubiy
imkoniyatlari
Oʻzbek tilida tinish belgilarining qoʻllanilishi rus tili va boshqa Yevropa
tillaridan farq qilishi mumkin. Bu farqlar tilning grammatik tuzilishi va sintaktik
xususiyatlaridan kelib chiqadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
95
•
Aniqlovchi va aniqlanmish:
Oʻzbek tilida aniqlovchi va aniqlanmish
orasida vergul qoʻyilmaydi, chunki aniqlovchi aniqlanmish bilan uzviy
bogʻlangan.
•
Uyushiq boʻlaklar:
Uyushiq boʻlaklar orasida vergul qoʻyiladi, lekin
oxirgi uyushiq boʻlakdan oldin "va", "hamda" bogʻlovchilari kelsa, vergul
qoʻyilmasligi mumkin.
•
Kiritma gaplar:
Kiritma gaplar vergul yoki tire bilan ajratiladi.
•
Koʻchirma gaplar:
Koʻchirma gaplar tirnoqqa olinadi.
Uslubiy imkoniyatlari:
Tinish belgilari nafaqat sintaktik vazifani bajaradi,
balki matnning uslubiy taʼsirchanligini ham oshiradi. Muallif tinish belgilarini
mohirona qoʻllash orqali oʻquvchida maʼlum bir hissiyot uygʻotishi, fikrni
taʼkidlashi yoki sirli ohang yaratishi mumkin. Masalan, koʻp nuqta orqali fikrning
tugallanmaganligi, oʻquvchining xayoliga yoʻl ochib beriladi.
3. Tinish belgilarini qoʻllashda uchraydigan xatoliklar, ularning
sabablari va bartaraf etish yoʻllari
Tinish belgilarini qoʻllashda quyidagi xatoliklar koʻp uchraydi:
•
Vergul bilan bogʻliq xatoliklar:
Keraksiz vergul qoʻyish, zarur
boʻlgan joyda vergulni qoʻymaslik (sababi: sintaktik tahlilni yetarli darajada
bilmaslik).
•
Tire va nuqtali vergulni adashtirish:
Ularning farqini toʻliq
anglamaslik (sababi: nazariy bilimning yetishmasligi).
•
Ikki nuqtadan keyin bosh harf bilan yozish:
Bu rus tilining taʼsiri
ostida sodir boʻladi (sababi: oʻzbek tilining qoidalarini bilmaslik).
•
Tirnoqlarni notoʻgʻri ishlatish:
Koʻchirma gaplarni notoʻgʻri
ajratish (sababi: tirnoqlarning vazifasini notoʻgʻri tushunish).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
96
•
Koʻp
nuqtani
ortiqcha
yoki
kam
qoʻyish:
Fikrning
tugallanmaganligini notoʻgʻri ifodalash (sababi: uslubiy sezgirlikning
yetishmasligi).
Xatoliklarni bartaraf etish yoʻllari:
•
Oʻzbek tilining grammatik qoidalarini chuqur oʻrganish.
•
Sintaktik tahlil qilish koʻnikmalarini rivojlantirish.
•
Koʻproq oʻqish va yozish orqali amaliy tajriba orttirish.
•
Tilshunos olimlarning tavsiyalariga amal qilish.
•
Oʻzbek tilida chop etilgan adabiyotlarni oʻqish (badiiy, ilmiy va
ommaviy).
•
Matnlarni tahrir qilish va korrektura qilish mashqlarini bajarish.
4. Oʻzbek tilida tinish belgilarining evolyutsiyasi va zamonaviy
tendensiyalari
Oʻzbek tilida tinish belgilarining qoʻllanilishi tarix davomida oʻzgarib borgan.
XX asrning boshlarida arab alifbosidan lotin alifbosiga, keyin esa kirill alifbosiga
oʻtish davrida imlo qoidalarida oʻzgarishlar boʻlgan. Mustaqillik yillarida lotin
alifbosiga qaytish bilan birga imlo qoidalarini takomillashtirish ishlari olib
borilmoqda.
Zamonaviy tendensiyalar quyidagilardan iborat:
•
Yozma nutqda soddalikka intilish.
•
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bogʻliq yangi
imkoniyatlardan foydalanish (masalan, emojilar).
•
Tinish belgilarini qoʻllashda xalqaro standartlarga moslashish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
97
Xulosa
Tinish belgilari oʻzbek yozuvining muhim unsuri boʻlib, matnning mazmunini
toʻgʻri ifodalash va oʻquvchiga yetkazishda muhim rol oʻynaydi. Ularni toʻgʻri
qoʻllash yozma nutq madaniyatini oshirishga xizmat qiladi. Tinish belgilarini bilish
va to'g'ri qo'llash, shuningdek, yozma matnning sifati va ta'sirini sezilarli darajada
oshiradi. Kelgusida bu sohada ilmiy tadqiqotlar olib borish, tinish belgilarining
qoʻllanilishini yanada chuqurroq oʻrganish va amaliyotga tatbiq etish muhim
ahamiyatga ega. Ta'lim tizimida tinish belgilarini o'rgatish metodikasini
takomillashtirish lozim.
Adabiyotlar roʻyxati
1.
Abdurahmonov, Gʻ., Mahmudov, N., Sobirov, A. (2017).
Oʻzbek tili grammatikasi. Toshkent: Nurafshon.
2.
Hojiyev, A. (2002). Oʻzbek tili sintaksisi. Toshkent: Oʻqituvchi.
3.
Mirtojiyev, M. (1998). Oʻzbek tilida tinish belgilari. Toshkent:
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.
4.
Yoʻldoshev, B., Qosimova, K. (2010). Hozirgi oʻzbek adabiy
tili. Toshkent: Fan va texnologiya.
5.
Fitrat, A. (1928). Oʻzbek tili qoidalari. Samarqand.
6.
Yunusov, Gʻ.O. (1934). Imlo lugʻati. Toshkent.
7.
Karimov, S., Qodirov, M. (2005). Oʻzbek tilining amaliy
stilistikasi. Toshkent: Oʻzbekiston.
