https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
73
GIPERMATN BELGILASH TILI (HTML) ASOSLARI
Saidov Odilxon Nozimjon o’g’li
Andijon shahar 1-son politexnikumi Maxsus fanlar
Elektron pochta:
tel: 90 221 54 45
Annotatsiya: Ushbu maqola Gipermatn Belgilash Tili (HTML)ning asosiy
tamoyillari, uning tarixiy rivojlanishi va zamonaviy web-texnologiyalar
ekosistemasidagi ahamiyatini chuqur o'rganadi. HTMLning fundamental
tushunchalari, strukturaviy elementlari, semantik teglari va atributlari batafsil
tahlil qilinadi. Shuningdek, HTML5 standarti, uning yangi imkoniyatlari, web-
ishlab chiqishga ta'siri va kelajakdagi tendensiyalari ko'rib chiqiladi. Maqola web-
dasturchilar, talabalar, tadqiqotchilar va HTML texnologiyasini chuqur anglashni
istagan barcha manfaatdor tomonlar uchun mo'ljallangan.
Kalit so'zlar: HTML, gipermatn, web-texnologiyalar, HTML elementlari,
HTML atributlari, HTML5, semantic web, web standartlari, DOM, accessibility,
web-ishlab chiqish.
Kirish
Internetning global miqyosda tarqalishi va web-texnologiyalarning tez
sur'atlar bilan rivojlanishi sharoitida, Gipermatn Belgilash Tili (HTML) web-
sahifalarni yaratish, formatlash va ularni o'zaro bog'lashning asosiy vositasi sifatida
o'z ahamiyatini saqlab kelmoqda. HTML, World Wide Web (WWW)ning
poydevori bo'lib, turli platformalar va qurilmalarda kontentni ko'rsatishning
standart usulini ta'minlaydi. Ushbu maqola HTMLning asosiy tushunchalari,
tarixiy bosqichlari, evolyutsiyasi, zamonaviy web-ishlab chiqishdagi roli va
kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini tahlil qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
74
1. HTMLning Ta'rifi, Asosiy Tushunchalari va Tamoyillari
HTML (HyperText Markup Language) – gipermatn belgilash tili bo'lib, web-
sahifalarning strukturasi va mazmunini belgilash uchun ishlatiladi. Gipermatn
deganda, matnning bir qismi boshqa bir matnga, rasmga, videoga yoki boshqa
resursga havola bo'lishi tushuniladi. HTML yordamida matn, rasm, video, audio,
interaktiv elementlar va boshqa turdagi kontentlarni web-sahifada tashkil etish va
joylashtirish mumkin.
HTML hujjatlari elementlardan tashkil topgan bo'lib, har bir element teglar
(tags) bilan o'ralgan. Teglar elementning boshlanishi va tugashini ko'rsatadi. Teglar
juft (ochiluvchi va yopiluvchi) yoki yakka (faqat ochiluvchi) bo'lishi mumkin.
Misol
uchun, <p> tegi
paragrafni
boshlaydi, </p> tegi
esa
paragrafni
tugatadi. <br> tegi esa qatorni sindirish uchun ishlatiladi va yopiluvchi tegga ega
emas.
HTML hujjatining asosiy strukturasi quyidagicha:
<!DOCTYPE html>
<
html
lang
=
"en"
>
<
head
>
<
meta
charset
=
"UTF-8"
>
<
meta
name
=
"viewport"
content
=
"width=device-width, initial-scale=1.0"
>
<
title
>Sahifa Sarlavhasi</
title
>
</
head
>
<
div
>
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
75
<
h1
>Asosiy Sarlavha</
h1
>
<
p
>Bu paragraf matni.</
p
>
</
div
>
</
html
>
content_copydownload
.Html
2. HTMLning Qisqacha Tarixi va Evolyutsiyasi
HTMLning birinchi konsepsiyasi Tim Berners-Lee tomonidan 1990-yilda
CERN (European Organization for Nuclear Research) da ishlab chiqilgan. Uning
maqsadi ilmiy tadqiqotchilar o'rtasida ma'lumot almashishni osonlashtirish uchun
gipermatnga asoslangan tizimni yaratish edi. Dastlabki HTML versiyalari juda
oddiy bo'lgan va faqat asosiy formatlash imkoniyatlarini taqdim etgan.
HTMLning rivojlanish bosqichlari:
•
1991-1995:
HTMLning dastlabki versiyalari (HTML 1.0, HTML 2.0)
yaratildi va Internetda keng tarqala boshladi.
•
1997:
HTML 3.2 W3C (World Wide Web Consortium) tomonidan
standartlashtirildi va ko'proq formatlash imkoniyatlarini taqdim etdi.
•
1999:
HTML 4.01 standartlashtirildi va web-ishlab chiqishda keng
qo'llanildi.
•
2000-yillar:
XHTML (Extensible HyperText Markup Language)
paydo bo'ldi, bu HTMLning XMLga asoslangan versiyasi edi.
•
2014:
HTML5 W3C tomonidan standartlashtirildi va zamonaviy web-
ishlab chiqishda dominant texnologiyaga aylandi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
76
3. HTMLning Asosiy Elementlari, Atributlari va Semantikasi
HTML elementlari web-sahifaning tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Har bir
element teglar bilan o'ralgan bo'lib, ular elementning boshlanishi va tugashini
ko'rsatadi. Asosiy HTML elementlariga quyidagilar kiradi:
•
<html>: HTML hujjatining asosi.
•
<head>: Hujjatning meta-ma'lumotlari (sarlavha, uslublar, skriptlar).
•
<title>: Sahifa sarlavhasi.
•
<div>: Sahifaning asosiy kontenti.
•
<h1> dan <h6> gacha: Sarlavhalar (1-darajali sarlavhadan 6-darajali
sarlavhagacha).
•
<p>: Paragraf.
•
<a>: Giperhavola (link). href atributi havola manzilini ko'rsatadi.
•
<img>: Rasm. src atributi rasm manzilini ko'rsatadi, alt atributi esa
rasm yuklanmasa ko'rsatiladigan matnni belgilaydi.
•
<ul>, <ol>, <li>: Ro'yxatlar (tartibsiz va tartibli).
•
<table>, <tr>, <td>, <th>: Jadval elementlari.
•
<form>, <input>, <button>, <textarea>, <select>: Forma elementlari
(foydalanuvchi ma'lumotlarini kiritish uchun).
•
<header>, <nav>, <main>, <article>, <aside>, <footer>:
HTML5
semantic elementlari.
HTML atributlari elementlarga qo'shimcha ma'lumot beradi. Atributlar
tegning ichida yoziladi va nom-qiymat juftligidan iborat bo'ladi. Misol uchun:
<
a
href
=
"https://example.com"
target
=
"_blank"
>Havolaga o'tish</
a
>
content_copydownload
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
77
.Html
Bu yerda href – havola manzilini ko'rsatuvchi atribut, target – havola qanday
ochilishini belgilovchi atribut (_blank yangi oynada ochishni anglatadi).
Semantik HTML
– HTML elementlaridan ularning ma'nosiga mos ravishda
foydalanish.
Semantik
elementlar
(masalan, <article>, <aside>, <nav>, <header>, <footer>)
sahifa
tuzilishini
aniqroq belgilashga va qidiruv tizimlari (SEO) uchun optimallashtirishga yordam
beradi.
4. HTML5: Yangi Imkoniyatlar, Standartlar va Web-Ishlab Chiqishga
Ta'siri
HTML5 – HTMLning eng so'nggi versiyasi bo'lib, 2014-yilda W3C
tomonidan standartlashtirilgan. HTML5 yangi elementlar, atributlar va API'larni
taqdim etadi, bu esa web-ishlab chiqishni yanada qulay, samarali va
moslashuvchan qiladi.
HTML5ning asosiy yangiliklari:
•
Yangi
semantic
elementlar:
<article>, <aside>, <nav>, <header>, <footer>, <section> kabi
elementlar sahifa tuzilishini aniqroq belgilashga yordam beradi va SEO
uchun muhimdir.
•
Multimedia
qo'llab-quvvatlash:
<video> va <audio> elementlari
video va audio kontentni to'g'ridan-to'g'ri sahifaga joylashtirish imkonini
beradi (Flash kabi plaginlarga ehtiyoj qolmaydi).
•
Canvas API:
JavaScript yordamida grafikalar chizish, animatsiyalar
yaratish va interaktiv o'yinlar ishlab chiqish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
78
•
Geolocation
API:
Foydalanuvchining
geografik
joylashuvini
aniqlash imkonini beradi (foydalanuvchi ruxsati bilan).
•
Web Storage API:
Ma'lumotlarni brauzerda saqlash imkonini beradi
(cookies o'rniga). localStorage va sessionStorage kabi turlari mavjud.
•
Web Sockets:
Server bilan real vaqt rejimida ikki tomonlama aloqa
o'rnatish imkonini beradi (onlayn chatlar, o'yinlar uchun).
•
Drag and Drop API:
Elementlarni sahifada sudrab olib o'tish
imkonini beradi.
•
Web Workers:
JavaScript kodini asosiy oqimdan alohida fonda
bajarish imkonini beradi (sahifa tezligini oshirish uchun).
HTML5 web-ishlab chiqishni sezilarli darajada o'zgartirdi:
•
Multimedia kontentni joylashtirish osonlashdi.
•
Interaktiv web-ilovalar yaratish imkoniyatlari kengaydi.
•
Sahifa tuzilishi semantic elementlar yordamida aniqroq belgilandi.
•
Brauzerlar o'rtasidagi muvofiqlik yaxshilandi.
5. HTMLning Zamonaviy Web-Texnologiyalardagi O'rni va Kelajak
Tendensiyalari
HTML zamonaviy web-texnologiyalarning asosi bo'lib qolmoqda. U boshqa
texnologiyalar bilan birgalikda ishlatiladi:
•
CSS (Cascading Style Sheets):
Sahifaning tashqi ko'rinishini
(ranglar, shriftlar, joylashuv, animatsiya) boshqarish uchun ishlatiladi. CSS
HTML elementlarini bezash va ularga stil berish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
79
•
JavaScript:
Sahifaga interaktivlik qo'shish, dinamik kontent yaratish,
foydalanuvchi bilan o'zaro aloqani ta'minlash va server bilan ma'lumot
almashish uchun ishlatiladi.
•
Web-frameworklar (React, Angular, Vue.js):
Murakkab web-
ilovalarni yaratishni osonlashtiradi va tezlashtiradi. Ular komponentlarga
asoslangan arxitektura, ma'lumotlarni boshqarish va routing kabi
imkoniyatlarni taqdim etadi.
•
Backend texnologiyalari (Node.js, Python, Java, PHP):
Server
tomonida ma'lumotlarni qayta ishlash, ma'lumotlar bazasi bilan ishlash va
API'larni yaratish uchun ishlatiladi.
Kelajak tendensiyalari:
•
Web Assembly:
Yuqori unumdorlikdagi web-ilovalar yaratish uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi (C++, Rust kabi tillarda yozilgan kodni
brauzerda bajarish imkonini beradi).
•
Progressive Web Apps (PWA):
Native ilovalarga o'xshash web-
ilovalar yaratish imkonini beradi (offline rejimda ishlash, push-
bildirishnomalar, tezkor yuklanish).
•
Web Components:
Qayta ishlatiladigan HTML elementlarini
yaratish imkonini beradi.
•
Accessibility (imkoniyati cheklanganlar uchun qulaylik):
Web-
sahifalarni barcha foydalanuvchilar uchun qulay qilishga qaratilgan. ARIA
(Accessible Rich Internet Applications) atributlari yordamida erishiladi.
Xulosa
HTML – web-sahifalarni yaratish uchun zarur bo'lgan asosiy texnologiya.
Uning evolyutsiyasi web-texnologiyalarning rivojlanishi bilan chambarchas
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
80
bog'liq. HTML5 standarti web-ishlab chiqishda yangi imkoniyatlar yaratdi va uni
yanada qulay va samarali qildi. HTML, CSS va JavaScript bilan birgalikda
ishlatilganda, interaktiv, zamonaviy va foydalanuvchilar uchun qulay web-
ilovalarni yaratish mumkin. Kelajakda HTMLning roli yanada ortadi, chunki u
web-texnologiyalarning asosi bo'lib qoladi va yangi texnologiyalar bilan
integratsiyalashadi.
Ushbu maqola HTMLning asosiy tushunchalari, tamoyillari, tarixi va
zamonaviy web-ishlab chiqishdagi o'rnini qamrab oladi. HTMLni chuqurroq
o'rganish uchun turli xil onlayn resurslar, darsliklar, qo'llanmalar va rasmiy W3C
hujjatlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. "Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch".
Toshkent:
"Ma'naviyat", 2008. (Ushbu kitob axborot texnologiyalari va internetning
jamiyatdagi o'rni haqida umumiy ma'lumot beradi.)
2.
Rasulov X., G'ulomov Sh. "Axborot texnologiyalari".
Toshkent:
"O'zbekiston", 2010. (Ushbu darslikda axborot texnologiyalari, shu jumladan
internet va web-texnologiyalari haqida umumiy ma'lumotlar mavjud.)
3.
O'zbekiston Respublikasi Axborot Texnologiyalari va
Kommunikatsiyalarini Rivojlantirish Vazirligi sayti
(Ushbu saytda axborot texnologiyalari sohasidagi yangiliklar, qonunlar va boshqa
ma'lumotlar berilgan.)
4.
ZiyoNET ta'lim portalidagi materiallar
). (Ushbu portalda
axborot texnologiyalari bo'yicha turli xil maqolalar, darsliklar va qo'llanmalar
mavjud bo'lishi mumkin.)
5.
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari
Universiteti (TATU) sayti
). (TATU saytida axborot
texnologiyalari bo'yicha ilmiy maqolalar, konferensiya materiallari va boshqa
ma'lumotlar topish mumkin.)
