https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
54
GLOBAL TARMOQDA AXBOROT QIDIRUV
TEXNALOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Chilonzor tuman 2 son politexnikumi Raqamli ahborotlarni qayta ishlash ustasi
Muhammedova Umidabonu Abdurashidovna
Elektron pochta:
Tel:
947337760
Annotatsiya: Ushbu maqola global tarmoqda (Internet) axborot qidiruv
texnologiyalarining rivojlanishi, ularning imkoniyatlari, foydalanuvchilar duch
keladigan muammolar va sohadagi tendensiyalarni chuqur tahlil qiladi. Qidiruv
tizimlarining ishlash prinsiplari, samaradorligini oshirish usullari, axborot
xavfsizligi masalalari, qidiruv natijalariga ta'sir etuvchi omillar va etik dilemmalar
ko'rib chiqiladi. Shuningdek, global tarmoqda axborot qidiruv texnologiyalaridan
foydalanishning istiqbollari, rivojlanish tendensiyalari va jamiyatga ta'siri
o'rganiladi. Axborot savodxonligining ahamiyati, filtrlash pufagi va unga qarshi
kurashish usullari, shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi ham alohida ta'kidlanadi.
Kalit so'zlar: global tarmoq, Internet, axborot qidiruvi, qidiruv tizimlari,
axborot texnologiyalari, axborot xavfsizligi, qidiruv algoritmlari, web-
texnologiyalar, katta ma'lumotlar (Big Data), sun'iy intellekt, semantic web,
axborot savodxonligi, filtrlash pufagi (filter bubble), etik dilemmalar, shaxsiy
ma'lumotlar himoyasi.
Kirish
Axborot asrida global tarmoq (Internet) insoniyat uchun bilim olish, ma'lumot
almashish, kommunikatsiya qilish va iqtisodiy faoliyat yuritishning asosiy
vositasiga aylandi. Internetda mavjud bo'lgan ulkan hajmdagi axborotni tez va
samarali qidirish uchun turli xil texnologiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
55
texnologiyalar qidiruv tizimlari (Google, Bing, Yandex, DuckDuckGo va
boshqalar) orqali amalga oshiriladi va foydalanuvchilarga kerakli ma'lumotlarni
topishda yordam beradi.
Global tarmoqda axborot qidiruv texnologiyalarining rivojlanishi jamiyat
uchun katta imkoniyatlar yaratadi, lekin ayni paytda bir qator muammolarni ham
keltirib chiqaradi. Axborotning ishonchliligi, filtrlash, shaxsiy ma'lumotlarning
xavfsizligi, qidiruv natijalarining xolisligi, axborotdan noto'g'ri foydalanish va etik
dilemmalar shular jumlasidandir. Ushbu maqola mazkur muammolarni chuqur
o'rganishga qaratilgan.
Asosiy qism
1. Axborot qidiruv texnologiyalarining rivojlanish tarixi, asosiy
prinsiplari va arxitekturasi
Axborot qidiruv texnologiyalari XX asrning ikkinchi yarmida, Internetning
paydo bo'lishi bilan rivojlana boshladi. Dastlabki qidiruv tizimlari (Archie,
Veronica, Jughead) oddiy matnli qidiruv algoritmlariga asoslangan edi.
Keyinchalik, Google, Yahoo, Bing kabi zamonaviy qidiruv tizimlari paydo bo'ldi
va ular murakkab algoritmlar, sun'iy intellekt (AI), mashinali o'rganish (ML) va
katta ma'lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan foydalana boshladi.
Qidiruv tizimlarining arxitekturasi:
•
Web-krawler (o'rgimchak):
Internetdagi veb-saytlarni avtomatik
ravishda kezib chiqadi va ularning tarkibini yuklab oladi. Veb-sahifalardagi
havolalar (link) orqali bir sahifadan boshqasiga o'tadi.
•
Indekslash:
Veb-saytlarning tarkibini tahlil qilib, kalit so'zlar,
metama'lumotlar va boshqa muhim ma'lumotlarni indekslash bazasida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
56
saqlaydi. Indekslash jarayonida so'zlarning morfologik shakllari, sinonimlari
va semantik aloqalari ham hisobga olinadi.
•
Qidiruv algoritmlari:
Foydalanuvchi so'roviga mos keladigan
natijalarni indekslash bazasidan qidirib topadi va ularni reyting asosida
tartiblaydi. Qidiruv algoritmlari turli xil omillarni hisobga oladi, masalan,
kalit so'zlarning zichligi, so'rov bilan veb-sahifaning mosligi, saytning
obro'si, foydalanuvchining qidiruv tarixi va geografik joylashuvi.
•
Reyting:
Veb-saytlarning muhimligini aniqlash uchun turli xil
omillarni hisobga oladi (masalan, kalit so'zlarning zichligi, saytga tashriflar
soni, boshqa saytlardan havolalar (backlink), foydalanuvchilarning o'zaro
ta'siri (click-through rate, bounce rate)).
•
Foydalanuvchi interfeysi:
Foydalanuvchiga qidiruv so'rovini kiritish
va natijalarni ko'rish imkonini beradi. Foydalanuvchi interfeysi qulay,
intuitiv va tezkor bo'lishi kerak.
2. Zamonaviy qidiruv tizimlarining imkoniyatlari, afzalliklari va
cheklovlari
Zamonaviy qidiruv tizimlari quyidagi imkoniyatlarga ega:
•
Aniqlik:
Foydalanuvchi so'roviga maksimal darajada mos keladigan
natijalarni topish. Sun'iy intellekt va mashinali o'rganish texnologiyalari
so'rovning ma'nosini tushunishga va shunga mos keladigan natijalarni
topishga yordam beradi.
•
Tezlik:
Ulkan hajmdagi axborotni qisqa vaqt ichida qidirish. Yuqori
unumdorlikka ega bo'lgan serverlar, parallel hisoblash va optimallashtirilgan
algoritmlardan foydalaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
57
•
Ko'p tillilik:
Turli tillardagi veb-saytlarni qidirish. Avtomatik tarjima
texnologiyalari turli tillardagi so'rovlarni tushunishga va natijalarni tarjima
qilishga qodir.
•
Multimedia qidiruv:
Rasmlar, videolar, musiqa va boshqa
multimedia fayllarini qidirish. Rasm va video tahlil qilish texnologiyalari
multimedia fayllarining tarkibini tushunishga va shunga mos keladigan
natijalarni topishga harakat qiladi.
•
Shaxsiy qidiruv:
Foydalanuvchining qidiruv tarixiga, geografik
joylashuviga va boshqa shaxsiy ma'lumotlariga asoslangan shaxsiy
natijalarni taqdim etish. Bu ko'proq mos keladigan natijalarni topishga
yordam beradi, lekin ayni paytda shaxsiy ma'lumotlarning xavfsizligi va
filtrlash pufagi (filter bubble) muammosini keltirib chiqaradi.
•
Semantic qidiruv:
So'rovning ma'nosini tushunish va shunga mos
keladigan natijalarni topish. Semantic qidiruv ontologiyalar, bilimlar bazasi
va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalaridan foydalanadi.
Cheklovlari:
•
Axborotning
ortiqchaligi:
Kerakli
ma'lumotlarni
topishni
qiyinlashtiradi.
•
Axborotning
ishonchsizligi:
Soxta,
noto'g'ri
yoki
eskirgan
ma'lumotlarning tarqalishi.
•
Axborotning filtrlash:
Qidiruv natijalarining siyosiy, iqtisodiy yoki
boshqa sabablarga ko'ra manipulyatsiya qilinishi.
•
Shaxsiy
ma'lumotlarning
xavfsizligi:
Qidiruv
tizimlarining
foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini to'plashi va ulardan
foydalanishi.
•
Qidiruv
natijalarining
xolisligi:
Qidiruv
tizimlarining
o'z
manfaatlariga mos keladigan veb-saytlarni ustun qo'yishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
58
•
Filtrlash
pufagi
(filter
bubble):
Qidiruv
tizimlarining
foydalanuvchiga faqat uning qarashlariga mos keladigan ma'lumotlarni
taqdim etishi.
•
Etik dilemmalar:
Qidiruv tizimlarining axborotni senzura qilish,
noto'g'ri ma'lumotlarni tarqatish va shaxsiy hayotga aralashish kabi etik
masalalarga duch kelishi.
3. Global tarmoqda axborot qidiruv bilan bog'liq muammolar va ularni
hal etish yo'llari
Global tarmoqda axborot qidiruv bilan bog'liq asosiy muammolar quyidagilar:
•
Axborotning ishonchsizligi:
Soxta yangiliklar, dezinformatsiya va
propaganda. Bunga qarshi kurashish uchun faktlarni tekshirish (fact-
checking) tashkilotlaridan foydalanish, turli manbalardan ma'lumot olish va
axborot savodxonligini oshirish zarur.
•
Filtrlash pufagi:
Algoritmlar foydalanuvchi e'tiqodlariga mos
keladigan ma'lumotlarni ustun qo'yadi, bu esa qarashlarning torayishiga olib
keladi. Bunga qarshi kurashish uchun shaxsiy qidiruvni o'chirish, turli nuqtai
nazarlarni o'rganish va algoritmik xolislikni talab qilish kerak.
•
Shaxsiy
ma'lumotlarning
himoyasi:
Qidiruv
tizimlari
foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini to'plashi va ulardan
foydalanishi mumkin. Bunga qarshi kurashish uchun maxfiylik
sozlamalarini sozlash, shifrlangan aloqadan foydalanish va shaxsiy hayotni
himoya qiluvchi qidiruv tizimlaridan foydalanish zarur.
•
Qidiruv
natijalaridagi
xolislik:
Qidiruv
tizimlari
tijorat
manfaatlariga yoki siyosiy maqsadlarga xizmat qilishi mumkin. Bunga
qarshi kurashish uchun qidiruv tizimlarining shaffofligini talab qilish, turli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
59
xil qidiruv tizimlaridan foydalanish va algoritmik adolatni rag'batlantirish
kerak.
4. Axborot qidiruv texnologiyalarining istiqbollari va rivojlanish
tendensiyalari
Axborot qidiruv texnologiyalari kelajakda quyidagi yo'nalishlarda rivojlanishi
kutilmoqda:
•
Sun'iy intellekt:
Qidiruv natijalarini shaxsiylashtirish, so'rovlarni
tushunish va axborotni tahlil qilishda muhim rol o'ynaydi.
•
Semantic Web:
Ma'lumotlarning o'zaro bog'liqligini tushunishga
yordam beradi va aniqroq natijalarni taqdim etadi.
•
Ovozli qidiruv:
Mobil qurilmalar va aqlli yordamchilar orqali keng
tarqaladi.
•
Visual Search:
Rasmlar orqali qidiruv imkoniyatlari rivojlanadi.
•
Blockchain:
Axborotning ishonchliligi va xavfsizligini ta'minlashda
qo'llaniladi.
Xulosa
Global tarmoqda axborot qidiruv texnologiyalari insoniyat uchun ulkan
imkoniyatlar yaratadi, lekin ayni paytda bir qator muammolarni ham keltirib
chiqaradi. Ushbu muammolarni hal etish va axborot qidiruv texnologiyalaridan
to'g'ri foydalanish uchun axborot savodxonligini oshirish, ishonchli manbalardan
foydalanish va shaxsiy ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash zarur. Kelajakda
sun'iy intellekt, semantic web va blockchain texnologiyalari axborot qidiruv
tizimlarining rivojlanishida muhim rol o'ynashi kutilmoqda. Qidiruv tizimlarining
shaffofligi, algoritmik adolat va foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
60
himoya qilish – axborot qidiruv texnologiyalarini rivojlantirishda asosiy
yo'nalishlar bo'lishi kerak.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Abdurahmonov, G'., Mahmudov, N., Sobirov, A. (2017).
O'zbek tili grammatikasi. Toshkent: Nurafshon.
Ushbu grammatika
kitobi o'zbek tilining tuzilishi, sintaksisi va semantikasi haqida ma'lumot
beradi. Global tarmoqdagi axborotni tahlil qilish va qidiruv tizimlarining
o'zbek tilidagi so'rovlarni qanday tushunishini o'rganish uchun foydali
bo'lishi mumkin.
2.
Hojiyev, A. (2002). O'zbek tili sintaksisi. Toshkent:
O'qituvchi.
Ushbu kitob o'zbek tilidagi gap tuzilishini o'rganadi. Bu qidiruv
tizimlari uchun o'zbek tilidagi so'rovlarni tahlil qilish va ularning ma'nosini
to'g'ri aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
3.
Quronov, D., Mamajonov, Z., Sheraliyeva, M. (2016).
Adabiyotshunoslik lug'ati. Toshkent: Akademnashr.
Ushbu lug'at adabiy
matnlarni tahlil qilish va ularning semantik xususiyatlarini o'rganish uchun
foydali bo'lishi mumkin. Bu qidiruv tizimlariga matnlarning ma'nosini
tushunish va ularni tegishli so'rovlarga moslashda yordam beradi.
4.
Yo'ldoshev, B., Qosimova, K. (2010). Hozirgi o'zbek adabiy
tili. Toshkent: Fan va texnologiya.
Ushbu kitob hozirgi o'zbek adabiy
tilining xususiyatlarini o'rganadi. Bu qidiruv tizimlariga zamonaviy o'zbek
tilidagi so'rovlarni va matnlarni tahlil qilishda yordam beradi.
5.
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The
Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.
6.
Domingos, P. (2015). The Master Algorithm: How the Quest for
the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World. Basic Books.
