https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
47
INTERNETDA FOYDALI MANBALARIDAN BILIM OLISHNING
ILMIY TAHLILI
Raxmatullayeva Zaxro Tolqinovna
Chilonzor tuman 2- son politexnikumi. Informatika va AT fani oʻqituvchisi
Elektron pochta:
Tel;
884148811
Annotatsiya: Ushbu maqola Internetning bilim olish va axborot almashish
sohasidagi imkoniyatlari va muammolarini chuqur tahlil qiladi. Internetdagi turli
ta'lim resurslari (onlayn kurslar, ochiq ta'lim resurslari, ilmiy kutubxonalar,
virtual laboratoriyalar, ta'limiy o'yinlar va ilovalar), ularning xususiyatlari va
samaradorligi ko'rib chiqiladi. Axborotning ishonchliligi, filtrlash, plagiat,
raqamli tengsizlik, diqqatni jamlash muammolari, shuningdek, ularni bartaraf
etish yo'llari batafsil muhokama qilinadi. Bundan tashqari, adaptiv ta'lim,
mikrota'lim, virtual reallik, blokcheyn kabi kelajakdagi rivojlanish tendensiyalari
va ularning ta'limga ta'siri o'rganiladi. Maqola Internetdan oqilona va samarali
foydalanish bo'yicha amaliy tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so'zlar: Internet, bilim olish, onlayn ta'lim, ta'lim resurslari,
axborotning ishonchliligi, filtrlash, plagiat, raqamli tengsizlik, diqqatni jamlash,
ochiq ta'lim resurslari, MOOC, ilmiy kutubxonalar, ma'lumotlar bazalari, adaptiv
ta'lim, mikrota'lim, virtual reallik, blokcheyn, raqamli savodxonlik.
Kirish
XXI asrda Internet bilim olish, ko'nikmalarni rivojlantirish va hayot
davomida o'rganish uchun beqiyos imkoniyatlar yaratdi. Uning qulayligi, arzonligi,
turli mavzular bo'yicha resurslarning mavjudligi va interaktivligi ta'lim oluvchilar
uchun yangi eshiklarni ochdi. Ta'lim maskanlari geografik chegaralarni buzib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
48
jahon miqyosida bilim olish imkonini berdi. Biroq, bu yangi imkoniyatlar bilan
birga, bir qator muammolar ham yuzaga keldi. Axborotning ishonchliligi, filtrlash,
plagiat, raqamli tengsizlik, diqqatni jamlash qiyinligi kabi omillar onlayn
ta'limning samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun,
Internetdan foydali manba sifatida oqilona foydalanish, mavjud muammolarni
bartaraf etish va kelajakdagi rivojlanish tendensiyalarini o'rganish muhim
ahamiyatga ega.
Asosiy qism
1. Internetdagi ta'lim resurslarining xilma-xilligi va ularning xususiyatlari
Internet bilim olish uchun mo'ljallangan ko'plab resurslarni taqdim etadi:
•
Ochiq onlayn kurslar (MOOC):
Coursera, edX, Udacity, FutureLearn,
Khan Academy kabi platformalar dunyoning yetakchi universitetlari va
kompaniyalari tomonidan taqdim etiladigan keng ko'lamli bepul va pullik
kurslarni taklif etadi. MOOC'lar video ma'ruzalar, interaktiv topshiriqlar,
forumlar, testlar va sertifikatlar bilan ta'minlanadi.
•
Ochiq ta'lim resurslari (OER):
OER'lar – bu bepul va ochiq litsenziya
ostida tarqatiladigan ta'lim materiallari (darsliklar, ma'ruzalar, video
materiallar, o'quv qo'llanmalari, interaktiv simulyatsiyalar). OER Commons,
MIT OpenCourseWare, OpenStax kabi platformalar OER'larni topish va
ulardan foydalanish imkoniyatini beradi.
•
Ilmiy kutubxonalar va ma'lumotlar bazalari:
JSTOR, PubMed, IEEE
Xplore, ScienceDirect, SpringerLink kabi platformalar ilmiy maqolalar,
kitoblar, konferensiya materiallari va boshqa ilmiy ma'lumotlarni taqdim
etadi. Ular tadqiqotchilar uchun muhim manba hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
49
•
Virtual laboratoriyalar:
Virtual laboratoriyalar tabiiy fanlar, muhandislik
va tibbiyot sohalarida amaliy ko'nikmalarni shakllantirish uchun real
laboratoriya muhitini simulyatsiya qiladi. PhET Interactive Simulations,
ChemCollective, Virtual Labs IIT Delhi kabi platformalar virtual
laboratoriya tajribalarini o'tkazish imkonini beradi.
•
Ta'limiy o'yinlar va ilovalar:
Duolingo, Khan Academy Kids, Prodigy
Math kabi ilovalar ta'lim jarayonini qiziqarli va interaktiv usulda olib
borishga yordam beradi.
•
Onlayn lug'atlar va ensiklopediyalar:
Wikipedia, Wiktionary, Merriam-
Webster kabi onlayn lug'atlar va ensiklopediyalar tezkor ma'lumot olish
uchun qulay vosita hisoblanadi.
2. Onlayn ta'limning pedagogik asoslari va o'qitish usullari
Onlayn ta'limning pedagogik asoslari quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
•
Konstruktivizm:
Bilim olish faol jarayon bo'lib, ta'lim oluvchilar o'z
bilimlarini o'zlari quradilar.
•
Bog'lanish (Connectivism):
Bilim olish turli manbalar, odamlar va
texnologiyalar o'rtasidagi aloqalar orqali sodir bo'ladi.
•
O'z-o'zini boshqarish (Self-regulation):
Ta'lim oluvchilar o'z o'rganish
maqsadlarini belgilaydi, jarayonni rejalashtiradi va baholaydi.
•
Hamkorlik (Collaboration):
Boshqalar bilan birgalikda ishlash bilim olish
jarayonini boyitadi.
Onlayn ta'limda qo'llaniladigan o'qitish usullari:
•
Video ma'ruzalar:
Mavzularni tushuntirish uchun qisqa va aniq video
ma'ruzalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
50
•
Interaktiv topshiriqlar:
Topshiriqlar, viktorinalar, simulyatsiyalar orqali
faol o'rganish.
•
Forumlar va munozaralar:
Boshqalar bilan fikr almashish va hamkorlikda
ishlash.
•
Loyihalar asosida o'qitish:
Real muammolarni hal qilish uchun loyihalar
tayyorlash.
•
Individual yondashuv:
Har bir o'quvchining ehtiyojlariga moslashtirilgan
ta'lim dasturlari.
3. Internetda bilim olishning afzalliklari va kamchiliklari: Chuqur tahlil
Afzalliklari:
•
Qulaylik va moslashuvchanlik:
O'quvchilar o'z vaqtlariga va tezligiga mos
ravishda o'qishlari mumkin.
•
Arzonligi:
Ko'plab onlayn kurslar bepul yoki an'anaviy ta'limdan arzonroq.
•
Turli mavzular:
Internetda deyarli har qanday mavzu bo'yicha ta'lim olish
imkoniyati mavjud.
•
Global hamjamiyat:
Dunyoning turli burchaklaridan bo'lgan odamlar bilan
hamkorlik qilish imkoniyati.
•
Ko'nikmalarni rivojlantirish:
Yangi ko'nikmalarni o'rganish va ish topish
imkoniyatini oshirish.
Kamchiliklari:
•
Axborotning ishonchsizligi:
Soxta yangiliklar, dezinformatsiya va noto'g'ri
ma'lumotlar.
•
Filtrlash pufagi:
Algoritmlar foydalanuvchi e'tiqodlariga mos keladigan
ma'lumotlarni ustun qo'yadi, bu esa qarashlarning torayishiga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
51
•
Plagiat:
Internetdan olingan ma'lumotlardan noto'g'ri foydalanish.
•
Raqamli tengsizlik:
Internetga kirish imkoniyati bo'lmagan odamlar uchun
ta'lim olish imkoniyatlari cheklangan.
•
Diqqatni jamlash qiyinligi:
Internetdagi chalg'ituvchi omillar bilim olish
jarayoniga xalaqit berishi mumkin.
•
Ijtimoiy aloqalarning yetishmasligi:
An'anaviy ta'limga nisbatan ijtimoiy
aloqalar kamroq.
•
Motivatsiyani saqlash qiyinligi:
Mustaqil o'rganish motivatsiyani talab
qiladi.
4. Internetda bilim olish bilan bog'liq muammolarni hal etish yo'llari: Amaliy
tavsiyalar
•
Axborot savodxonligini oshirish:
o
Manbalarning muallifini, maqsadini va ishonchliligini tekshiring.
o
Faktlarni tekshirish (fact-checking) saytlaridan foydalaning.
o
Turli nuqtai nazarlarni qidiring.
•
Filtrlash pufagidan qochish:
o
Shaxsiy qidiruvni o'chiring.
o
Turli xil manbalardan ma'lumot oling.
o
Ijtimoiy media algoritmlarining ta'sirini cheklang.
•
Plagiatdan saqlaning:
o
Manbalarni to'g'ri ko'rsating.
o
O'z so'zlaringiz bilan yozing.
o
Plagiatni aniqlaydigan dasturlardan foydalaning.
•
Raqamli tengsizlikni kamaytiring:
o
Jamoat kutubxonalari va ta'lim markazlaridan foydalaning.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
52
o
Internetga kirish imkoniyati bo'lmaganlarga yordam bering.
o
Raqamli savodxonlik dasturlarida qatnashing.
•
Diqqatni jamlashni yaxshilang:
o
Internetdan foydalanish uchun vaqt ajrating.
o
Chalg'ituvchi ilovalarni o'chiring.
o
Diqqatni jamlashga yordam beradigan texnikalardan foydalaning
(Pomodoro texnikasi).
5. Kelajakdagi rivojlanish tendensiyalari va ularning ta'limga ta'siri
•
Adaptiv ta'lim:
Sun'iy intellekt (SI) yordamida har bir o'quvchining
ehtiyojlariga moslashtirilgan ta'lim dasturlari yaratiladi.
•
Mikrota'lim:
Qisqa va aniq darslar orqali bilim olish, bu esa diqqatni
jamlashni osonlashtiradi.
•
Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR):
Ta'lim mazmunini interaktiv
va immersiv qilish, bu esa o'rganishni yanada qiziqarli qiladi.
•
Blokcheyn:
Ta'lim diplomlarining ishonchliligi va xavfsizligini ta'minlash,
bu esa ish beruvchilar uchun ishonchni oshiradi.
•
Gamifikatsiya:
O'yin elementlarini ta'lim jarayoniga kiritish, bu esa
motivatsiyani oshiradi va o'rganishni qiziqarli qiladi.
Xulosa
Internet bilim olish uchun ulkan va doimiy o'sib borayotgan resurs
hisoblanadi. Uning qulayligi, arzonligi va turli xil imkoniyatlari ta'lim oluvchilar
uchun beqiyos afzalliklarni taqdim etadi. Biroq, uning muammolarini hal etish,
masalan, axborotning ishonchliligi, filtrlash, plagiat va raqamli tengsizlik, samarali
va oqilona foydalanishni ta'minlash uchun muhimdir. Kelajakdagi texnologiyalar,
jumladan, sun'iy intellekt, virtual reallik va blokcheyn, onlayn ta'limni yanada
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
53
shaxsiylashtirish, immersiv qilish va ishonchli qilish imkoniyatiga ega. Internetdan
oqilona foydalanish va kelajakdagi tendensiyalarga tayyor bo'lish orqali biz barcha
uchun ochiq va samarali ta'lim tizimini yaratishga intilishimiz kerak.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Bates, A. W. (2019). Teaching in a Digital Age: Guidelines for Designing
Teaching and Learning. Tony Bates Associates Ltd.
2.
Downes, S. (2017). Open Educational Resources: Prior Learning
Assessment and Recognition. UNESCO Institute of Lifelong Learning.
3.
Wiley, D. (2017). Defining OER. OpenContent.
4.
Anderson, T. (2008). Towards a theory of online learning. In T. Anderson &
F. Elloumi (Eds.), Theory and practice of online learning. Athabasca
University Press.
5.
Siemens, G. (2005). Connectivism: A learning theory for the digital age.
International Journal of Instructional Technology and Distance Learning,
2(1).
6.
Zucker, A. A., & Light, D. (2009). Laptop programs for
