https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
174
YASHIRIN IQTISODIYOT VA KORRUPSIYANING BOG’LIQLIGI
TDIU Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
fakulteti 3-kurs talabasi
Janabaeva Aqsungul Kuralbaevna
TDIU Statistika kafedrasi o’qituvchisi
Akbarova Barno
Annotatsiya: Mazkur maqolada yashirin iqtisodiyot va korrupsiya
o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Yashirin iqtisodiyot davlat nazoratidan
tashqarida bo‘lgan iqtisodiy faoliyatni o‘z ichiga oladi va aksariyat hollarda
korrupsiya bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Korrupsiya davlat tizimlarining
zaiflashishiga, soliq tushumlarining kamayishiga va iqtisodiy o‘sishning
sustlashishiga olib keladi. Maqolada korrupsiyaning yashirin iqtisodiyotga ta’siri,
ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda ushbu muammolarni bartaraf etish yo‘llari
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Korrupsiya, soliq qochqinligi, norasmiy sektor, poraxo‘rlik,
davlat nazorati, iqtisodiy barqarorlik, qonunbuzarlik, korrupsiyaga qarshi kurash,
iqtisodiy islohotlar,yashirin iqtisodiyot.
Kirish
Har qanday mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va taraqqiyoti rasmiy
iqtisodiyotning to‘g‘ri ishlashiga bog‘liq. Biroq, ko‘plab davlatlarda
iqtisodiyotning muayyan qismi davlat nazoratidan chetda bo‘lib, yashirin
iqtisodiyot shaklida mavjud. Yashirin iqtisodiyot – bu rasmiy statistikada aks
etmaydigan, soliqqa tortilmaydigan va davlat tartibga solishidan tashqarida
qoladigan iqtisodiy faoliyatdir. Ushbu jarayon, ayniqsa, iqtisodiy tizimi zaif va
korrupsiya darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda keng tarqalgan.Korrupsiya esa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
175
davlat tizimlarining zaiflashishiga olib keluvchi asosiy omillardan biridir.
Korrupsiya poraxo‘rlik, xizmat vakolatlaridan suiiste’mol qilish, moliyaviy
jinoyatlar va davlat mablag‘larini talon-toroj qilish kabi ko‘rinishlarda namoyon
bo‘ladi. Bunday holatlar iqtisodiyotni soyaga tortib, qonuniy biznes yuritish
sharoitlarini yomonlashtiradi va yashirin iqtisodiyotning yanada o‘sishiga sabab
bo‘ladi.Yashirin iqtisodiyot va korrupsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik shundan iboratki,
korrupsiya iqtisodiy faollikni norasmiy sohaga surib chiqaradi. Masalan, korxona
yoki tadbirkor rasmiy yo‘llar bilan biznes yuritishda turli ruxsatnomalar, soliqlar
va tekshiruvlar bilan duch keladi. Agar korrupsiya keng tarqalgan bo‘lsa, tadbirkor
bu muammolarni hal qilish uchun pora berishga yoki butunlay yashirin
iqtisodiyotga o‘tishga majbur bo‘ladi. Shu tariqa, korrupsiya yashirin iqtisodiyotga
“yashash imkoniyati” yaratadi, natijada davlat byudjetiga tushumlar kamayadi,
ijtimoiy dasturlar uchun mablag‘ ajratish qiyinlashadi va jamiyatning iqtisodiy
tengsizligi ortadi.Mamlakat iqtisodiy tizimi shaffof bo‘lmasa va qonunlar barcha
uchun bir xilda ishlamasa, odamlar qonuniy yo‘llardan ko‘ra, yashirin faoliyat
bilan shug‘ullanishni afzal biladilar. Natijada, korrupsiya va yashirin iqtisodiyot
bir-birini mustahkamlovchi jarayonlarga aylanib, mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga
jiddiy zarar yetkazadi. Ushbu maqolada yashirin iqtisodiyot va korrupsiya
o‘rtasidagi bog‘liqlik, ularning asosiy sabab va oqibatlari, shuningdek, ushbu
muammolarni hal etish yo‘llari batafsil tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Yashirin iqtisodiyot – bu davlat nazorati va rasmiy statistikadan tashqarida
qoladigan iqtisodiy faoliyat bo‘lib, ko‘pincha soliqlardan qochish, noqonuniy
mehnat bozoridan foydalanish yoki korrupsiyaga aralashish orqali amalga
oshiriladi. Korrupsiya esa davlat boshqaruvidagi ochiqlik va adolatning buzilishiga
sabab bo‘luvchi omil bo‘lib, yashirin iqtisodiyotning rivojlanishiga sharoit
yaratadi. Ushbu ikki omil bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, birining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
176
kuchayishi ikkinchisining kengayishiga olib keladi.Yashirin iqtisodiyotning paydo
bo‘lishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri soliqlarning yuqori bo‘lishidir.
Ko‘plab mamlakatlarda tadbirkorlar va ishchilar yuqori soliqlar tufayli o‘z
faoliyatlarini rasmiy sektorda olib borish o‘rniga yashirin iqtisodiyotga o‘tishni
afzal ko‘radilar. Soliq yukining ortishi korxonalar va jismoniy shaxslarni soliqdan
qochish va noqonuniy yo‘llar bilan daromad olishga undaydi.Ikkinchi asosiy omil
bu ortiqcha byurokratik tartibga solish va ruxsatnomalar bilan bog‘liq
muammolardir. Ayrim mamlakatlarda biznes yuritish uchun juda ko‘p hujjatlar
talab qilinadi, bu esa qonuniy yo‘l bilan tadbirkorlik qilishni qiyinlashtiradi.
Natijada, kichik va o‘rta biznes vakillari rasmiy tartiblarni chetlab o‘tishga, ba’zan
esa korrupsiya orqali o‘z faoliyatlarini davom ettirishga majbur bo‘ladilar.Yashirin
iqtisodiyotning rivojlanishiga davlat nazoratining zaifligi ham sabab bo‘ladi.
Huquqiy tizimning yetarlicha ishlamasligi, moliyaviy nazoratning sustligi va
korrupsiyaning keng tarqalganligi yashirin iqtisodiyotning gullab-yashnashiga
zamin yaratadi. Ayrim davlat organlari o‘z vakolatlaridan foydalangan holda
tadbirkorlardan pora talab qiladi yoki noqonuniy faoliyatni ko‘z yumib qo‘llab-
quvvatlaydi.Korrupsiya yashirin iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi
kuchlaridan biri hisoblanadi. Rasmiy sektorning ortiqcha nazorati va davlat
organlarining haddan tashqari kuchayishi tadbirkorlarni noqonuniy yo‘llarni
izlashga majbur qiladi. Masalan, kichik biznes vakillari litsenziya olish yoki soliq
yukini kamaytirish uchun davlat amaldorlariga pora berishga majbur bo‘lishlari
mumkin.Bundan tashqari, korrupsiya huquq-tartibot organlarining samarasiz
ishlashiga sabab bo‘lib, yashirin iqtisodiyot ishtirokchilarining jazolanmasligiga
olib keladi. Agar qonun buzilgan taqdirda pora evaziga jazodan qochish mumkin
bo‘lsa, tadbirkorlar qonuniy yo‘ldan ko‘ra, noqonuniy faoliyatni afzal biladilar. Bu
esa mamlakat iqtisodiyotining zaiflashishiga va rasmiy byudjet tushumlarining
kamayishiga olib keladi.Korrupsiya va yashirin iqtisodiyot jamiyatda iqtisodiy
tengsizlikni oshiradi. Korrupsiyaga aloqador guruhlar noqonuniy yo‘llar bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
177
boylik orttirgan holda, halol ishlayotgan tadbirkorlar va fuqarolar iqtisodiy jihatdan
aziyat chekadi. Bu esa jamiyatda ishonchsizlikni kuchaytiradi va aholining
davlatga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi.Yashirin iqtisodiyot va korrupsiyaning
uzoq muddatli oqibatlari jiddiy bo‘lishi mumkin. Avvalo, davlat budjeti katta zarar
ko‘radi. Yashirin iqtisodiyot ishtirokchilari soliqlardan qochgani sababli, davlat
byudjetiga tushum kamayadi va natijada, sog‘liqni saqlash, ta’lim, infratuzilma
kabi sohalarga ajratiladigan mablag‘lar yetarli bo‘lmaydi.Yashirin iqtisodiyot
mehnat bozorida noqonuniy sharoitlarning kengayishiga sabab bo‘ladi. Ishchilarga
ijtimoiy himoya kafolatlari taqdim etilmaydi, pensiya jamg‘armalariga ajratmalar
qilinmaydi va natijada, mehnatkashlarning kelajakdagi ijtimoiy ta’minoti xavf
ostida qoladi.Korrupsiya va yashirin iqtisodiyot xorijiy investitsiyalarni ham
cheklaydi. Chet el sarmoyadorlari mamlakatning shaffoflik darajasiga katta e’tibor
qaratadilar. Agar iqtisodiyotdagi korrupsiya darajasi yuqori bo‘lsa, xorijiy
investorlar bunday davlatlarga sarmoya kiritishdan voz kechishi mumkin.Ushbu
muammolarni bartaraf etish uchun davlat tomonidan samarali choralar ko‘rilishi
zarur. Birinchi navbatda, korrupsiyaga qarshi qattiq qonuniy chora-tadbirlar
qo‘llanilishi kerak. Huquq-tartibot organlari korrupsion holatlarni qat’iy nazorat
qilishi va poraxo‘rlikka aralashgan amaldorlarni jazolash tizimini kuchaytirishi
zarur.Ikkinchidan, soliq tizimi soddalashtirilib, biznes yuritish sharoitlari
yengillashtirilishi kerak. Agar tadbirkorlar uchun soliqlar maqbul bo‘lsa va
ruxsatnomalar olish jarayoni oddiy bo‘lsa, yashirin iqtisodiyot hajmi
kamayadi.Shuningdek,
shaffoflikni
oshirish
maqsadida
elektron
davlat
xizmatlarini rivojlantirish lozim. Barcha iqtisodiy jarayonlarning raqamlashtirilishi
poraxo‘rlikning kamayishiga yordam beradi, chunki bu orqali inson omili va
noqonuniy kelishuvlar minimal darajaga tushiriladi.Ta’lim va ommaviy axborot
vositalari orqali korrupsiyaga qarshi targ‘ibot ishlari olib borilishi ham muhimdir.
Aholiga yashirin iqtisodiyotning zararli oqibatlari haqida to‘g‘ri ma’lumot berish
orqali jamiyatning huquqiy savodxonligini oshirish mumkin.Yashirin iqtisodiyot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
178
va korrupsiya iqtisodiy barqarorlik va davlat rivojlanishiga jiddiy tahdid soladigan
omillar hisoblanadi. Ushbu muammolar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
korrupsiya yashirin iqtisodiyotning kengayishiga sabab bo‘lsa, yashirin iqtisodiyot
o‘z navbatida korrupsiyaning yanada kuchayishiga sharoit yaratadi. Yashirin
iqtisodiyot rasmiy nazoratdan tashqarida bo‘lgan iqtisodiy faoliyat bo‘lib,
soliqlardan qochish, noqonuniy ishchilarni yollash va davlat tartib-qoidalarini
chetlab o‘tish kabi holatlar orqali namoyon bo‘ladi. Korrupsiya esa davlat
tizimlarining samarasiz ishlashiga, noqonuniy faoliyatning jazolanmasligiga va
iqtisodiy tengsizlikning kuchayishiga olib keladi.Yashirin iqtisodiyot va
korrupsiyaning salbiy oqibatlari ko‘p qirrali bo‘lib, eng avvalo davlat byudjetiga
zarar yetkazadi. Soliqlardan qochish natijasida davlat budjeti yetarli daromad
ololmaydi va natijada, sog‘liqni saqlash, ta’lim, infratuzilma kabi muhim sohalarga
mablag‘ ajratish qiyinlashadi. Bu esa aholi turmush darajasining pasayishiga olib
keladi.Bundan tashqari, yashirin iqtisodiyot mehnat bozorida noaniqliklar keltirib
chiqaradi. Norasmiy ishlayotgan fuqarolar rasmiy ish shartnomalariga ega
bo‘lmaganligi sababli, ijtimoiy himoya va pensiya jamg‘armalariga ajratmalardan
mahrum bo‘ladilar. Bu esa uzoq muddatda ijtimoiy ta’minot tizimining
zaiflashishiga sabab bo‘ladi.Korrupsiya davlat tizimlarining samaradorligini
pasaytiradi. Agar huquq-tartibot organlari korrupsiyaga aralashsa yoki poraxo‘rlik
odatiy holga aylansa, qonun ustuvorligi buziladi va jamiyatda ishonchsizlik
kuchayadi. Bu esa iqtisodiy barqarorlikning izdan chiqishiga olib keladi.Iqtisodiy
tengsizlik ham korrupsiya va yashirin iqtisodiyotning jiddiy oqibatlaridan biridir.
Korrupsiyaga aloqador guruhlar noqonuniy yo‘llar bilan boylik orttirgan holda,
halol ishlayotgan tadbirkorlar va fuqarolar iqtisodiy jihatdan zarar ko‘radilar. Bu
esa jamiyatda tabaqalanishning chuqurlashishiga va ijtimoiy keskinlikning
ortishiga sabab bo‘ladi.Xorijiy investitsiyalar oqimi ham korrupsiya va yashirin
iqtisodiyot yuqori bo‘lgan mamlakatlarda keskin kamayadi. Investorlar shaffoflik
va qonun ustuvorligi mavjud bo‘lmagan davlatlarga sarmoya kiritishni istamaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
179
Bu esa iqtisodiy o‘sish sur’atlarining pasayishiga olib keladi.Ushbu muammolarni
hal qilish uchun huquqiy islohotlarni kuchaytirish, korrupsiyaga qarshi qat’iy
choralar ko‘rish va iqtisodiy shaffoflikni oshirish zarur.Korrupsiyaning oldini olish
uchun davlat amaldorlarini qattiq nazoratga olish, poraxo‘rlikka qarshi kurashish
tizimini kuchaytirish va korrupsiyaga aloqador shaxslarni jazolash tizimini
mustahkamlash muhim ahamiyatga ega.Shuningdek, soliq tizimini soddalashtirish
va biznes yuritish sharoitlarini yaxshilash yashirin iqtisodiyotning kamayishiga
yordam beradi. Agar tadbirkorlar uchun soliqlar maqbul bo‘lsa va ruxsatnomalar
olish jarayoni osonlashsa, ular norasmiy faoliyat yuritishdan voz kechib, qonuniy
faoliyatga o‘tishga moyil bo‘ladilar. Elektron davlat xizmatlarining rivojlanishi
poraxo‘rlik imkoniyatlarini kamaytiradi, chunki bu orqali inson omili va
noqonuniy kelishuvlar minimal darajaga tushiriladi.Ta’lim va ommaviy axborot
vositalari orqali korrupsiyaga qarshi targ‘ibot ishlari olib borilishi ham muhimdir.
Aholiga yashirin iqtisodiyotning zararli oqibatlari haqida to‘g‘ri ma’lumot berish
orqali jamiyatning huquqiy savodxonligini oshirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, yashirin iqtisodiyot va korrupsiya davlatning iqtisodiy
rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy muammolardan bo‘lib, ularni bartaraf etish
uchun kompleks yondashuv talab etiladi. Huquqiy tizimni mustahkamlash,
iqtisodiy shaffoflikni oshirish, soliq siyosatini optimallashtirish va korrupsiyaga
qarshi samarali choralar ko‘rish orqali ushbu muammolarni kamaytirish mumkin.
Faqat shundagina mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va adolatli jamiyat
qurish imkoni paydo bo‘ladi.Davlat xizmatlarini raqamlashtirish va shaffoflikni
oshirish ham korrupsiya va yashirin iqtisodiyotga qarshi samarali choralar
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Jo‘rabek Jumanazarov – Iqtisodiyot asoslari – 1999 yil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
180
2. Maqsudov U., Jo‘rayev J. – Soliq va soliq siyosati – 2003 yil
3. O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi –
Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha qo‘llanma -2020 yil
4. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat mafkura /
I.A.Karimov; [nashr uchun mas’ul K.Bo‘ronov]. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
