https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
106
YASHASH UCHUN KURASH VA UNING SHAKLLARI
Jizzax davlat pedagogika universiteti 4- kurs talabasi
Abdushukurova Gulzoda Bekmirza qizi
Annotatsiya: Mazkur maqolada yashash uchun kurashning turli shakllari va
ularning ekologik va evolyutsion ahamiyati tahlil qilingan. Tabiatda har bir tirik
organizm yashab qolish va ko‘payish uchun kurash olib boradi, bu jarayonni tabiiy
tanlanish boshqaradi. Yashash uchun kurashning asosiy shakllari ichki tur
kurashi, turlararo kurash va tabiiy kuchlarga qarshi kurashdir. Tabiiy muhitga
inson faoliyatining ta’siri ham keltirilgan, bu omillar o‘zgaruvchan ekologik
sharoitlarni keltirib chiqaradi. Maqolada shuningdek, biologik xilma-xillik va
ekosistemalarning himoyasi masalalari ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish, evolyutsiya, ichki tur
kurashi, turlararo kurash, tabiiy kuchlar, ekologik muammolar, biologik xilma-
xillik, iqlim o‘zgarishi, insonning tabiiy muhitga ta’siri.
THE STRUGGLE FOR SURVIVAL AND ITS FORMS
Annotation: This article examines the different forms of the struggle for
survival and their ecological and evolutionary significance. In nature, every living
organism competes for survival and reproduction, a process governed by natural
selection. The primary forms of this struggle include intraspecific competition,
interspecific competition, and adaptation to environmental forces. The impact of
human activity on natural ecosystems is also analyzed, highlighting its effects on
ecological balance. Additionally, the article emphasizes the importance of
biodiversity conservation and ecosystem protection.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
107
Keywords: Struggle for survival, natural selection, evolution, intraspecific
competition, interspecific competition, environmental adaptation, ecological
challenges, biodiversity, climate change, human impact on nature.
БOРЬБА ЗА ВЫЖИВАНИЕ
Аннотация: В данной статье рассматриваются различные формы
борьбы за существование и их экологическое и эволюционное значение. В
природе каждое живое существо борется за выживание и размножение, и
этот процесс регулируется естественным отбором. Основные формы
борьбы включают внутривидовую конкуренцию, межвидовую конкуренцию и
адаптацию к природным условиям. Также анализируется влияние
деятельности человека на окружающую среду и её экологическое
равновесие.
В
статье
подчёркивается
важность
сохранения
биоразнообразия и защиты экосистем.
Ключевые слова: Борьба за выживание, естественный отбор,
эволюция, внутривидовая конкуренция, межвидовая конкуренция, адаптация
к природным условиям, экологические вызовы, биоразнообразие, изменение
климата, влияние человека на природу.
Kirish
Tabiatda har bir tirik organizm yashab qolish va ko‘payish uchun doimiy
ravishda kurash olib boradi. Bu kurash tabiiy tanlanish jarayonining muhim qismi
bo‘lib, faqat eng moslashgan turlar tirik qolish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Charlz
Darvin o‘zining “Turlar kelib chiqishi” asarida yashash uchun kurashni
evolyutsiyaning asosiy omili sifatida ko‘rsatgan. Shu bilan birga, Jan Batist
Lamarck ham organizmlarning moslashuvi va o‘zgaruvchanligi haqida nazariyalar
ilgari surgan.Yashash uchun kurash natijasida turlar asta-sekin tashqi muhitga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
108
moslashib boradi. Bu jarayonni tabiiy tanlanish boshqarib, eng bardoshli va
moslashuvchan organizmlar keyingi avlodlarga o‘z xususiyatlarini yetkazadi.
Yashash uchun kurash shakllari:
Tirik organizmlar yashash jarayonida uch xil asosiy kurash shaklini boshdan
kechiradi:
1. Ichki tur kurashi (Intraspesifik kurash): Bu kurash bitta turga mansub
individlar o‘rtasida kechadi va oziq-ovqat, hudud, suv, boshpana va urg‘ochilar
uchun raqobat asosida shakllanadi. Masalan, sherlar orasida urg‘ochilar e’tiborini
jalb qilish uchun erkak sherlar o‘zaro jang qiladi. Natijada eng kuchli va sog‘lom
erkak nasl qoldirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bunday kurashlar organizmlarning
genetik xilma-xilligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
2. Turlararo kurash (Interspecific kurash): Turli hayvon yoki o‘simlik turlari
o‘rtasida yuz beradigan kurash bo‘lib, oziq-ovqat, yashash muhiti va tabiiy
resurslar uchun raqobat kechadi. Masalan, sher va gepard bir xil o‘lja — gazellalar
uchun raqobatlashadi. Tulki va burgut bir xil o‘ljani tutishga harakat qiladi.
Turlararo kurash ko‘plab ekologik tizimlarda hayvonlar va o‘simliklar orasida
genetik diversifikatsiyani ta'minlashga yordam beradi.
Boshqa bir misol, ba’zi o‘simlik turlari tuproqdagi suv va minerallar uchun
raqobatlashadi. Kaktuslar va butalar cho‘lda suvni ko‘proq saqlash uchun maxsus
moslashuvlar – tikanlar hosil qiladi, bu esa ularning omon qolish imkoniyatini
oshiradi.
3. Tabiat kuchlariga qarshi kurash: Bu shaklda organizmlar atrof-muhit
sharoitlariga, iqlim o‘zgarishlariga va tabiiy ofatlarga moslashish orqali yashab
qolishga harakat qiladi. Masalan, ayiqlar qish uyqusiga ketadi, pingvinlar sovuqda
tana yog‘i yordamida issiqlikni saqlaydi. Bunday moslashuvlar organizmlarga
ekstremal sharoitlarda yashash imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
109
Kaktuslar esa suvni tanasida saqlab, bug‘lanishni kamaytirish uchun maxsus
tikanlar hosil qiladi, bu ularni cho‘l sharoitlarida yashash uchun ideal qiladi. Ushbu
evolyutsion moslashuvlar organizmlarga yashash uchun kurashda katta ustunlik
beradi.
Insonning ta’siri:
Insonning tabiiy muhitga ta’siri o‘sib bormoqda va bu yashash uchun kurashni
yanada murakkablashtirmoqda. O‘rmonlarning kesilishi, qishloq xo‘jaligi faoliyati
va sanoat inshootlarining qurilishi ko‘plab hayvonlarning yashash joylarini
yo‘qotishiga olib kelmoqda. Iqlim o‘zgarishi esa o‘simliklar va hayvonlar
turlarining o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Misol uchun, qutb ayig‘ining yashash
muhiti qisqarib bormoqda, bu esa ularning populyatsiyasining 30 yil ichida 40% ga
kamayishiga olib kelgan.Shuningdek, chiqindilar va kimyoviy ifloslanish suv
ekotizimlariga jiddiy zarar yetkazmoqda, bu esa yashash uchun kurashni yanada
murakkablashtirmoqda. Tabiiy resurslarning chegaralanishi va inson faoliyatining
salbiy oqibatlari organizmlarning yashash sharoitlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Yashash uchun kurashning ahamiyati:
Yashash uchun kurash evolyutsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib,
uning natijasida:
Tabiiy tanlanish yuz beradi: Eng moslashgan organizmlar tirik qoladi va
genetik xilma-xillikni saqlaydi
.Turlar rivojlanadi: Kuchliroq va moslashuvchan avlodlar paydo bo‘ladi, bu
esa biologik xilma-xillikni oshiradi.
Biologik xilma-xillik ortadi: Turli yashash sharoitlariga moslashgan hayvon
va o‘simliklar rivojlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
110
Insonning ta’siri kuchaymoqda: Urbanizatsiya va ekologik muammolar tabiiy
muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda, shu bois ekologik barqarorlikni saqlashda
barcha organizmlar va inson birgalikda yashash muhitini himoya qilishga
majburdir.
Xulosa
Tabiatda yashash uchun kurash doimiy davom etadigan jarayon bo‘lib, u
hayvonlar, o‘simliklar va mikroorganizmlarning yashab qolishida muhim rol
o‘ynaydi. Evolyutsiya natijasida eng moslashgan organizmlar saqlanib qoladi,
zaifroq turlar esa nobud bo‘ladi. Tabiiy tanlanish bu jarayonni boshqarib, turlar
rivojlanishini ta’minlaydi.Hozirgi davrda inson faoliyati ham tabiiy yashash
muhitiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ekotizimlarni himoya qilish va biologik xilma-
xillikni saqlab qolish kelajak avlodlar uchun juda muhim vazifalardan biridir.
Ekologik barqarorlikni saqlash uchun barcha organizmlar va inson birgalikda
yashash muhitini himoya qilishga majburdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Darvin, Ch. (1859). Turlar kelib chiqishi. Londra: John Murray
2. Lamarck, J. B. (1809). Filosofiya zoologique. Paris: J. B. Lamarck.
3. Tisdell, C. A. (2001). Economic Analysis of Environmental and Natural
Resources. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
4. Wilson, E. O. (1992). The Diversity of Life. Cambridge, MA: Belknap
Press of Harvard University Press.
5. Reid, W. V., et al. (1993). Biodiversity Conservation in the Face of Climate
Change. Cambridge: Cambridge University Press.
