https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
25
INTEGRATSIYA ASOSIDA TASVIRIY SAN’AT VA MUSIQA
DARSLARINI TASHKIL ETISH
Sultanov Xaytboy Eraliyevich,
ChDPU, San’atshunoslik fakulteti professori
Baynazarova Nilufar Xikmatullayevna,
ChDPU, San’atshunoslik fakulteti tyutori
baynazarovanilufar5@gmail.com.
Giyasova Nilufar Barotbayevna,
ChDPU, “Tasviriy san’at” yo‘nalishi 1-kurs magistranti
nilufarbaratbayevna@gmail.com.
Annotatsiya: Mazkur maqolada asosiy e’tibor amaliy mashg‘ulotlarda
musiqa va tasviriy san’at o‘rtasidagi integratsiyalashuvga qaratilgan. Maqolada
musiqa va tasviriy san’atning estetik tamoyillari, ularning badiiy mazmuni va
san’atning turli sohalaridagi o‘zaro aloqalar keng yoritilgan. Musiqa va tasviriy
san’at o‘rtasidagi badiiy uyg‘unlik, ularning ifoda vositalarining o‘zaro ta’siri va
bir-birini to‘ldirish jarayonlari tahlil qilinadi. Musiqa va tasviriy san’atning o‘ziga
xos badiiy va estetik imkoniyatlarini ochib berish orqali talabalarga amaliy
mashg‘ulotlar jarayonida kreativ yondashuvlarni shakllantirish ko‘zda tutilgan.
Kalit so‘zlar: Estetika, badiiy mazmun, kreativ yondashuv, integratsiya,
ritm, rang.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida milliy madaniyatni yanada
rivojlantirish, yangi O‘zbekistonning yangi tarixini yaratish, moddiy va nomoddiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
26
madaniy meros durdonalarini saqlash va targ‘ib etish, xalq og‘zaki ijodiyoti va
havaskorlik san’atini yanada ommalashtirish, yurtimizning jahon madaniy
makoniga faol integratsiyalashuvini ta’minlash, madaniyat va san’at sohasini
innovatsion rivojlantirishga qaratilgan tizimli chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Musiqa va tasviriy san’atda ishlatiladigan ritm, rang, kompozitsiya va boshqa
badiiy vositalar orqali estetik ta’sir yaratishning turli yo‘llari ko‘rsatiladi.
Mashg‘ulotlarda talabalarga san’atning bu ikki sohasi o‘rtasidagi aloqani sezish va
ularni uyg‘unlashtirishga qaratilgan amaliy misollar taqdim etiladi. Shuningdek,
musiqaning va tasviriy san’atning badiiy mazmunini birlashtirishning kreativ
usullari orqali san’atning estetik jihatlarini boyitish muhim.
Musiqaning tuzilishi
va uning badiiy mazmuni tasviriy san’atdagi kompozitsiya, rang va shakllar orqali
to‘liq aks ettirilishi mumkin
Musiqa va tasviriy san’at o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, ritm, melodiya,
garmoniya kabi musiqiy elementlar bilan rang, shakl, kompozitsiya kabi tasviriy
san’at vositalarining uyg‘unlashuvi talabalarga badiiy va estetik mazmunni
yaratishning yangi usullarini taqdim etadi. Musiqa va tasviriy san’atning badiiy
mazmunini uyg‘unlashtirishda turli amaliy usullar, texnikalar va metodlar ishlab
chiqiladi. Masalan, musiqa ritmining tasviriy san’atda rang va kompozitsiya bilan
uyg‘unlashuvi, musiqaning emotsional va strukturaviy jihatlari tasviriy san’atga
qanday ta’sir qilishini o‘rganish jarayoni keltiriladi. Shuningdek, musiqa va
tasviriy san’atning o‘zaro integratsiyasi orqali badiiy ifoda vositalarining yangi
shakllari yaratiladi, talabalarga bu usullarni qo‘llash imkoniyatlari beriladi. Musiqa
va tasviriy san’atning bir-birini to‘ldiruvchi elementlari orqali talabalarda kreativ
yondashuvni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mashg‘ulotlarda musiqa
1
26.05.2020 yildagi PF-6000-son Madaniyat va san’at sohasining jamiyat hayotidagi o’rni ta’sirini
yanada oshirish chora – tadbirlari to’g’risida O’bekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy ba’zasi.
2
Baxshiev, K. (2021).
San'at va estetik tamoyillar: Tasviriy san'at va musiqa o‘rtasidagi integratsiya
.
Tashkent: San'at va madaniyat nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
27
va tasviriy san’atning uyg‘unlashuvi orqali estetik ta’sirlarni yaratish va yangi
badiiy usullarni o‘rganishning samarali yo‘llari ko‘rsatiladi. Badiiy mazmun va
estetik birlashuvning amaliy jihatlari, ular orqali talabalarning badiiy tafakkurini
rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlar tavsiya etiladi. Dmitriy Kabalevskiy
shunday yozadi: “Mana, Chaykovskiy musiqasi. Albatta, rus musiqasida tabiatga
bag'ishlangan sahifalar undan oldin ham yangragan, ammo rus kompozitorlarining
hech biri Chaykovskiy kabi rus manzarasining ohangini topa olmadi. Ayniqsa,
yilning 12 oyiga bag‘ishlangan o’n ikki qismli “Fasllar” kompozitsiyasida o‘zining
beqiyos soddaligi va birdek aql bovar qilmaydigan ichki manzarasi bilan hayratga
soladi. Biz bu pyesani tinglagan fursat, ularni ko’ra olamiz”. Musiqa go‘yoki
ranglangan asar bo‘lsa, tasviriy san’at notalardan iborat musiqadir.
Musiqa va tasviriy san’at o‘rtasidagi estetik aloqalar
Musiqadagi ritm tasviriy san’atda shakl va kompozitsiya bilan uyg‘unlashishi
mumkin. Masalan, musiqadagi tezlik va ritmning ranglar, chizmalar va geometrik
shakllar bilan bog‘lanishi, san’at asarining dinamikasini oshiradi. Mashg‘ulotlarda
musiqaning ritmik tuzilmalari tasviriy san’atdagi kompozitsiyalarga qanday ta’sir
qilishi mumkinligini ko‘rsatish zarur.
Musiqadagi melodiya tasviriy san’atda rang palitrasi bilan uyg‘unlashishi
mumkin. Rangi va harakati o‘zgarib turadigan kompozitsiyalar, musiqadagi
melodiya va garmoniyalarga ta’sir qilgan holda yaratilgan tasviriy san’at asarlarini
ishlab chiqish amaliy mashg‘ulotlarda yaxshi misol bo‘lishi mumkin. Musiqa va
tasviriy san’at o‘rtasidagi integratsiya o‘zida nafaqat estetik jihatni, balki didaktik
va kreativ metodlarni ham mujassam etadi. Masalan, tasviriy san’atda musiqaning
struktura elementlari, ritmi va frazalarini aks ettirish, talabalar uchun ijodiy
jarayonni osonlashtiradi
3
Abduvoitovich, B. D. (2023). Таsviriy san’atning fanlararo aloqalar tizimidagi o ‘rni.
Pedagogs
jurnali
,
31
(1), 142-148.
4
Kamilov, F. (2019).
Amaliy mashg‘ulotlarda musiqa va tasviriy san'atni uyg‘unlashtirish metodlari
.
Tashkent: Ta’lim nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
28
Mashg‘ulotlarda ikki san’atning o‘zaro integratsiyasi
Amaliy mashg‘ulotlarda musiqa strukturalarini (ritm, melodiya) tasviriy
san’atda (ranglar, chizmalar) aks ettirish orqali o‘zaro integratsiya qilish. Bu,
talabalarga ikki san’at turi o‘rtasidagi estetik uyg‘unlikni qanday yaratish
mumkinligini amaliy ravishda ko‘rsatishga yordam beradi.
Musiqa va tasviriy san’atda improvizatsiya metodlarini sinab ko‘rish.
Musiqada improvizatsiya qilish, tasviriy san’atda spontan rang va shakllarni
yaratish orqali talabalarga kreativ fikrlashni rivojlantirish imkoniyatini beradi.
Ushbu uyg‘unlikni amaliy mashg‘ulotlarda yaratish, talabalarni yangi estetik
yondashuvlarni rivojlantirishga undaydi
. Masalan, musiqa ijro etilishi bilan
tasviriy san’at asarini yaratish jarayoni (musiqa bo‘yicha chizmalar, ranglar) ikki
san’atning o‘zaro uyg‘unlashuvida samarali metod hisoblanadi.
Amaliy mashg‘ulotlarda badiiy ifoda vositalarini mustahkamlash.
Musiqaning va tasviriy san’atning badiiy ifoda vositalarini uyg‘unlashtirish
uchun kreativ mashg‘ulotlar tashkil etish. Bu mashg‘ulotlar musiqa va tasviriy
san’atni birlashtirishga qaratilgan bo‘lib, talabalar har ikkala san’at turini o‘zaro
uyg‘unlashtirish usullarini o‘rganadi. Masalan, musiqa qo‘shiqlari yoki
instrumental asarlar asosida tasviriy san’at asarlari (rasmlar, chizmalar) yaratish,
yoki ular yordamida musiqaning ritmik va melodik xususiyatlarini tasvirlash.
Talabalar tomonidan yaratilgan musiqiy va tasviriy san’at asarlarining
birlashtirilgan ko‘rgazmalarini tashkil etish. Bu orqali ikki san’atning
uyg‘unlashuvi va badiiy ifoda vositalarining integratsiyasi amaliy ko‘rinishda
ko‘rsatiladi. Bu yondashuvlar o‘z navbatida san’atshunoslikda innovatsion
metodlarni rivojlantirishga imkon beradi
San’at va musiqa o‘rtasidagi tarixiy va nazariy aloqalar.
5
Davronov, A. (2018).
Musiqa estetikasi va tasviriy san'atdagi innovatsiyalar
. Tashkent: Akademnashr.
6
Shukurjonova, S. (2017).
Tasviriy san'at va musiqa: Estetik o‘zaro ta’sir
(p. 202-215). Samarqand: Samarqand
universiteti nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
29
Tasviriy san’at va musiqaning o‘zaro aloqalari tarixiy jihatdan ham
o‘rganilishi kerak. Misol uchun, barokko davrida musiqaning va tasviriy san’atning
estetik tamoyillari o‘rtasidagi aloqalar, romantizm davrida esa musiqaning
emotsional ifodasi va tasviriy san’atning figurativ mazmuni o‘rtasidagi
bog‘liqliklarni tahlil qilish.
Musiqa va tasviriy san’at estetikasi o‘rtasidagi uyg‘unlikni amaliy
mashg‘ulotlar orqali yaratishda yanada kengroq yondashuvlarni qo‘llash mumkin.
Quyidagi qo‘shimcha fikrlar va metodlar, musiqaning va tasviriy san’atning o‘zaro
aloqalarini chuqurroq o‘rganishga yordam beradi va talabalarga ijodiy
yondashuvlarni rivojlantirish imkonini beradi.
Musiqadagi elementlar va tasviriy san’atdagi kompozitsiya.
Musiqaning elementlari – masalan, intro, fraza, refren va rivojlanish – tasviriy
san’atda kompozitsiya va shakllar bilan taqqoslanishi mumkin. Musiqaning
yaratilish bosqichlari tasviriy san’atda qadam-baqadam o‘zgaradigan ranglar va
shakllar orqali aks ettirilishi mumkin.Mashg‘ulotlarda, masalan, bir musiqiy asar
uchun tasviriy san’at asarini yaratish, musiqa va tasviriy san’atning o‘zaro
aloqalarini namoyish etishga yordam beradi.
Musiqa va tasviriy san’atda forma va balans muhim estetik tushunchalardir.
Musiqa kompozitsiyasidagi simmetriya va assimmetriya elementlari tasviriy
san’atdagi shakl va kompozitsiyaga ta’sir qiladi. Mashg‘ulotlarda musiqa va
tasviriy san’atning forma elementlarini o‘zaro uyg‘unlashtirib, yangi kompozitsiya
yaratish orqali talabalarga kreativ fikrlashni rivojlantirish mumkin.
Musiqadagi emotsional ta’sir va tasviriy san’atdagi ranglar.
Musiqaning emotsional ta’siri tasviriy san’atda ranglar va tonlarning
tanlanishiga ta’sir qiladi. Masalan, baxtli yoki g‘amgin musiqa asarlari, tasviriy
san’atda ranglarning iliq yoki sovuq tonlarida namoyon bo‘lishi mumkin.
Musiqaning emosional holatini ranglar kontrasti orqali tasviriy san’atda aks ettirish
talabalarga estetik izlanishlarga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
30
Amaliy mashg‘ulotlarda musiqa asarining mazmuni va tuzilishiga qarab
ranglarning muayyan hissiyotlarni ifodalashdagi o‘rnini o‘rganish mumkin. Misol
uchun, tezkor va energiya bilan to‘la musiqa asari tasviriy san’atda yorqin va kuchli
ranglar bilan aks ettirilishi mumkin, aksincha, sokin va melanxolik musiqa asari
sovuq ranglar bilan ifodalanadi.
Musiqa va tasviriy san’at o‘rtasidagi ijtimoiy va madaniy bog‘lanishlar.
Musiqa va tasviriy san’at jamiyatda muhim rol o‘ynaydi. Mashg‘ulotlarda, bu
san’at turlarining ijtimoiy ahamiyati, ularning jamiyatdagi ta’siri va ifodasi
o‘rganilishi kerak. Masalan, musiqaning ijtimoiy va madaniy ma’nosini tasviriy
san’atda aks ettirish orqali, talabalarga badiiy ifodaning jamiyatga qanday ta’sir
qilishi ko‘rsatiladi.
Milliy musiqa va tasviriy san’atda ishlatiladigan motivlar, ranglar va shakllar
orqali ma’lum bir madaniy yoki tarixiy mavzularni ifodalash mumkin.
Mashg‘ulotlarda talabalarga musiqa va tasviriy san’at orqali o‘z madaniy
an’analarini ifodalashni o‘rgatish mumkin.
Musiqadagi takrorlanish va tasviriy san’atdagi motivalar.
Musiqada takrorlanadigan so‘zlar yoki musiqiy elementlar tasviriy san’atda
motivlar va naqshlar orqali tasvirlanishi mumkin. Mashg‘ulotlarda musiqa
asarining takrorlanadigan qismlarini tasviriy san’atda ranglar va shakllar orqali aks
ettirish, san’atning shakllanishi va uning ta’sirini kuchaytirishga yordam beradi.
Misol uchun, musiqa asarida bir melodiya yoki fraza takrorlansa, tasviriy san’atda
bu motivni rang yoki shaklning takrorlanishi orqali aks ettirish mumkin.
Musiqada improvizatsiya
va tasviriy san’atda spontanlik ko‘p hollarda bir-
birini to‘ldiradi. Mashg‘ulotlarda musiqaning improvizatsiya qilinayotgan
qismlarini tasviriy san’atda spontan chizmalar, ranglar yoki shakllar bilan aks
ettirish talabalarga ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi. Bu
7
(lot- improvisius tusatdan, kutilmagan, ta’sodifiy) musiqa asarining bir yula ijod qilinishi. Musiqa
lug’ati G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti 1987-yil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
31
jarayon talabalarning ikki san’at turi o‘rtasida mustahkam aloqalar o‘rnatishini
ta’minlaydi.
Musiqaning strukturaviy elementlarini tasviriy san’atda vizuallashuv.
Musiqaning strukturasini tasviriy san’atda shakllar va ranglar orqali
vizualizatsiya qilish imkoniyati mavjud. Misol uchun, bir musiqiy asarning ritmik
tuzilmasi yoki garmoniyasi tasviriy san’atda geometrik shakllar, chizmalar va
ranglar orqali ifodalanishi mumkin. Bu talabalarga musiqa va tasviriy san’atning
estetik o‘zaro bog‘liqligini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Dinamika
va harakat: Musiqaning tezligi va dinamizmi tasviriy san’atda
harakat, ranglarning o‘zgarishi va kompozitsiyaning shakllanishi orqali aks
ettirilishi mumkin. Musiqa ritmi va tezligi tasviriy san’atda shakllarning tez
o‘zgarishi yoki ranglarning intensivligi orqali ifodalanadi. Mashg‘ulotlarda musiqa
va tasviriy san’atning dinamikasi bilan ishlash, san’at asarining jonliligi va ta’sirini
oshirishga yordam beradi.
Xulosa
. Amaliy mashg‘ulotlarda tasviriy san’at va musiqa estetikasi badiiy
mazmunini uyg‘unlashtirish zamonaviy pedagogik jarayonda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ushbu uyg‘unlik orqali talabalar nafaqat estetik did va badiiy
mahoratlarini rivojlantiradi, balki o‘z ijodiy salohiyatlarini ham yangi bosqichga
ko‘taradilar. Musiqa va tasviriy san’atning o‘zaro ta’sirida kompozitsiya, rang va
ritm kabi badiiy elementlar bir butunlikka keltiriladi, bu esa talabalarning bilim
olish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Musiqa va tasviriy san’atning
uyg‘unlashuvi orqali nafaqat badiiy mazmunning chuqurlashtirilishi, balki ijodiy
tafakkurning rivojlanishi ham ta’minlanadi. Bu esa talabalarning estetik didini
shakllantirish, ular orasida san’atning turli yo‘nalishlariga bo‘lgan qiziqishni
oshirish va madaniy qadriyatlarni keng targ‘ib qilishga yordam beradi. Shunday
8
(ritmicheskoe deleniye) ikki va uning ko’paytirilishi asosida bo’linishi. Musiqa lug’atiG’fur g’ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti 1987-yil
9
Dinamika (yun dinamikos- kuchli) muzika tovushlarinig qattiq-sekin ijro qilinishi. Musiqa lug’ati
G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti 1987-yil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
32
qilib, ushbu yondashuvni amaliy mashg‘ulotlarda qo‘llash o‘quv jarayoniga
nafaqat yangi pedagogik metodlarni olib kiradi, balki san’at va musiqa
integratsiyasining o‘qituvchilar va talabalarga beradigan ilmiy-amaliy foydasini
ham kengaytiradi. Bu esa pedagogik faoliyatda yangi imkoniyatlar ochib, san’at va
madaniyat sohasidagi innovatsion yutuqlarga erishishda mustahkam poydevor
yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
26.05.2020 yildagi PF-6000-son Madaniyat va san’at sohasining jamiyat
hayotidagi o‘rni ta’sirini yanada oshirish chora – tadbirlari to‘g‘risida O‘bekiston
Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy ba’zasi.
2.
Baxshiev, K. (2021).
San’at va estetik tamoyillar: Tasviriy san’at va
musiqa o‘rtasidagi integratsiya
. Tashkent: San’at va madaniyat nashriyoti.
3.
Abduvoitovich, B. D. (2023). Таsviriy san’atning fanlararo aloqalar
tizimidagi o ‘rni.
Pedagogs jurnali
,
31
(1), 142-148.
4.
Davronov, A. (2018).
Musiqa estetikasi va tasviriy san’atdagi
innovatsiyalar
. Tashkent: Akademnashr.
5.
Kamilov, F. (2019).
Amaliy mashg‘ulotlarda musiqa va tasviriy san’atni
uyg‘unlashtirish metodlari
. Tashkent: Ta’lim nashriyoti.
6.
Shukurjonova, S. (2017).
Tasviriy san’at va musiqa: Estetik o‘zaro ta’sir
(p. 202-215). Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti.
7.
Musiqa lug‘ati G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti
1987-y
8.
Rustam Xudayberganov. Rangshunoslik asoslari.O‘zbekiston matbuot va
axborot agentligining G‘ofur G‘ulom nomidagi nashiryot Toshkent 2006-yil.
9.
- O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
