https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
180
UMUMIY O‘RTA MAKTABLARIDA TELESKOPLARNI YASASH VA
UNDAN FOYDALANISH METODIKASI
Tursunqulova Nargiza Mirzaboyevna
Termiz davalat unversiteti Astronomiya ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Narbayev Azamat Baxramovich
Termiz davalat unversiteti Umumiy fizika kafedrasi mudri (PhD), ilmiy rahbar
Annotatsiya: Bugungi kunda mamalakatimizda yosh avlodni har
tomonlama yetuk barkamol avlod qilib tarbiyalash asosiy maqsadlardan qilib
belgilangan. Bu yo‘lda astronomiya o‘qitishda o‘quvchilarning tasavvur qilish
qobiliyatlarini rivojlantirish alohida kasb etadi. Bunda hammamizga ma’lumki,
o‘quvchilar aytib o‘tilgan nazariy ma’lumotlarni va hodisalarni amalda ko‘rsalar,
ushbu hodisa haqidagi tasavvurlari yanada to‘liqroq bo‘lish mumkin. Biz bu
maqolada o‘quvchilarning teleskoplar haqidagi tasavvurlarini shakllantirish
uchun teleskop qurilmasini yasashni o‘rganamiz va undan foydalanish
metodikasiga to‘xtalib o‘tamiz.
Kalit so‘zlar: Okulyar, optik qoplamalar, obektiv ( linza yoki botiq kuzgu).
Teleskop (grekcha: [tele] – “uzoq” va [skopeo] – “qarayman” degan ma’noni
bildiradi) – osmon yoritqichlarini vizual, fotografik, fotoelektrik va spektral
usullarda kuzatish uchun mo‘ljalangan astronomik optik asbob hisoblanadi.
Teleskoplar – astrofizik tadqiqotlar qilishda astronomlarning asosiy quroli bo‘lib
xizmat qiladi. Birinchi teleskop 1609-yilda italyan olimi Galiley tomonidan
iyaratilgan. Olim o‘z teleskopi yordamida birdaniga bir nechta kashfiyot qildi.
Xususan Oy yuzasidagi kraterlarni, Yupiter yo‘ldoshlari va Somon yo‘li
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
181
yulduzlarining ko‘pligini kuzatgan. Bu kashfiyotlar ilm-fanning yangi davrini
boshlab bergan edi.
Teleskoplar yorug‘likni to‘plab, uni bir nuqtaga yo‘naltiradi va
kattalashtirilgan tasvirni hosil qiladi. Ularning ishlash tamoyiliga ko‘ra ikkita
asosiy turi mavjud:
1. Optik teleskoplar – yorug‘likni linza yoki ko‘zgu orqali yo‘naltirib,
obyektning tasvirini kattalashtiradi.
Refraktor teleskoplar – obyektivi linzadan iborat bo‘lgan teleskoplar.
Reflektor teleskoplar – obyektivi ko‘zgudan iborat bo‘lgan teleskoplar.
2. Radioteleskoplar – Elektromagnit to‘lqinlarni qabul qilib, radio singnal
shaklida obyektlarni o‘rganadi.
Bugungi kunda teleskoplar juda rivojlangan bo‘lib, yerda joylashgan va
kosmosga chiqarilgan turlari mavjud. Yerda joylashgan eng mashhur
teleskoplardan biri – Chili cho‘lidagi Very Large Teleskop (VLT). Kosmosda esa
Hubble teleskopi va yaqinda ishga tushirilgan Jeyms Uebb teleskoplar hisoblanadi.
Bu qurilmalar koinotni chuqurroq o‘rganishga va yangi kashfiyotlar qilishga
xizmat qilmoqda.
Teleskoplar fan uchun juda muhim ahamiyatga ega . Ular yordamida Quyosh
tizimining tuzilishi, yulduzlarning evolyutsiyasi, qora tuynuklar va hatto
koinotning kengayish tezligi haqida ko‘plab ma’lumotlar olingan. Teleskoplar
nafaqat astronomlar, balki havaskor kuzatuvchilar uchun ham foydali bo‘lib,
koinotga qiziqishni oshiradi.
Ba’zi bir chekka maktablarda teleskop qurilmasi mavjud bo‘lmasligi
mumkin. Ushbu hollarda o‘quvchilar teleskop haqidagi tasavvurlari to‘liq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
182
bo‘lmaydi. Biz quyidagi har bir o‘qituvchi va o‘quvchi o‘z qo‘li bilan teleskop
yasashi mumkinligini ko‘rsatib o‘tamiz.
Buning uchun obyektiv va okulyar uchun linza, karton va yelim kerak
bo‘ladi (1-rasm).
1-rasm: Teleskop yasash uchun kerakli asboblar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
183
Obyektiv uchun kartoni eni 20 santimetr bo‘yi 30 santimetrlik to‘rtburchak
o‘lchamda kesib olamiz. So‘ng obyektiv linzaga o‘rab olamiz. Okulyar uchun
keyingi kartonni eni 17 sm va bo‘yi 15 santimetrlik o‘lchamda kesamiz. Uni ham
okulyarga moslab o‘rab olamiz. So‘ng kartonlarimizni yelim yordamida qotirib
olamiz. Keyin ikkita obyektiv va okulyarga o‘ralgan kartinlarimizni birlashtirib
olamiz (2-rasm). So‘ng o‘zimizga okulyarni surish orqali moslashtiramiz.
Qarabsizki shu bilan teleskopimiz tayyor bo‘ladi (3-rasm).
2-rasm: Obyektiv va okulyarni karton bilan birlashtirish
3-rasm: Tayyor bo‘lgan teleskop.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
184
Xulosa qilib aytaganda teleskop insoniyatning koinotga bo‘lgan qiziqishini
qondirishga xizmat qiluvchi asosiy asboblardan biridir. U yulduzlar olamiga
yangicha nazar tashlashga va koinot sirlarini ochishga yordam beradi. Teleskop
yordamida insoniyat o‘zining joylashuvi va borliq haqidagi tasavvurlarini yanada
kengaytirdi. Maktab o‘quvchilarini teleskop yasashga o‘rgatish ularda
tadqiqotchilik ko‘nikmasining rivojlanishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mamadazimov, M., and A. B. Narbayev. "An e-learning guide for students of
the 11th grade of secondary education and secondary special, vocational education
institutions." (2018).
2. Bahramovich N. A. STRUCTURE AND DIDACTICAL POSSIBILITIES OF
THE ELECTRONIC TRAINING MANUAL ON ASTRONOMY DEVELOPED
FOR PUPILS OF THE 11TH GRADES OF SECONDARY SCHOOLS BASED
ON MEDIA EDUCATION //Archive of Conferences. – 2020. – Т. 5. – №. 1. – С.
40-42.
3. Narbaev A. B. Advantages of using media technology in astronomy teaching
//Journal of Innovations in Pedagogy and Psychology. – №. 2.
4. Narbaev A. B. METHODS OF USING MEDIA EDUCATION AND
TELECOMMUNICATION TECHNOLOGIES IN TEACHING THE TOPIC"
VISUAL MOTION OF THE SUN AND STARS" //Central Asian Problems of
Modern Science and Education. – 2020. – Т. 2020. – №. 1. – С. 119-125.
5. Dadaboeva, F. O., M. Rahimberdieva, and K. A. Rakhimov. "The importance of
time aphorisms in strengthening the educational aspects of education." Open
Access Repository 9.12 (2022): 21-25.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
185
6. Olimjonovna, Dadabaeva Feruzakhon, Rahimov Kamoliddin Anvarovich, and
Ibrahimova Rana Hamdamovna. "THE IMPORTANCE OF THE PRINCIPLE
OF HISTORICISM IN THE HUMANITARIZATION OF PHYSICS AND
ASTRONOMY EDUCATION." Galaxy International Interdisciplinary Research
Journal 10.12 (2022): 92-95.
