https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
277
ONOMASTIK TIZIMNING SHAKLLANISH TARIXI
Farg‘ona davlat universiteti, Jismoniy tarbiya va sport fakulteti,
Umumkasbiyfanlarni o‘qitish metodikasi Kafedrasi assistent-o‘qituvchisi
Ergashov Ulug’bek Akbarali o‘g‘li
Elektron pochta: Uergashefff@gmail.com
ANOTATSIYA: Ushbu maqola onomastika – nomshunoslik fanining eng
muhim nazariy jihatlarini qamrab oladi. Xususan, atoqli otlarning kelib chiqishi,
ularning til va jamiyatdagi o‘rni, tarixiy taraqqiyoti va semantik xususiyatlari
ko‘rib chiqiladi. Muallif qadimgi dunyodan boshlab XX asrgacha bo‘lgan turli
davrlarda onomastika rivojiga hissa qo‘shgan faylasuf va tilshunoslar
nazariyalarini tahlil qiladi. “Kallit” kabi ijodiy to‘qimalar, yangi nomlar hamda
“kallit” nomlanishining lingvistik ahamiyati ham e’tiborga olingan. Mazkur
maqola O‘zbekiston onomastikasining antroponimika, toponimika, mifonimika
kabi bo‘limlaridagi izlanishlar jarayonini yoritib, ularning ilmiy-amaliy
ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: onomastika, nomshunoslik, atoqli ot, antroponimiya,
toponimiya, kallit, semantika, madaniy meros, tarixiy an’ana, lingvistika,
nominatsiya, anotatsiya.
Onomastika – nomshunoslik fani bo‘lib, tilshunoslikning eng qiziqarli
sohalaridan biridir. Uning asosiy maqsadi turli tildagi atoqli otlarning kelib
chiqishi, ma’no qirralari va ishlatilish xususiyatlarini o‘rganishdir. Shuningdek,
onomastika tilda mavjud bo‘lgan barcha xususiy nomlarning tarixiy, ijtimoiy
hamda madaniy omillar bilan uzviy bog‘liq holda shakllanish jarayonlarini
kuzatadi. Shu tariqa, biz nomlarning tirik tarixidan boxabar bo‘lamiz. Qadimgi
zamonlardagi faylasuflar ismlar mohiyati, kelib chiqishi va belgilari haqida turli
nazariyalar ilgari surishgan. Bu fanga bo‘lgan e’tibor bugungi kunda ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
278
so‘nmagan, chunki atoqli otlar tilning semantik boyligini kashf etishda eng muhim
manbalardan biridir. Til taraqqiyoti jarayonida atoqli otlar doim e’tiborni tortib
kelgan. Zero, atoqli otlar muayyan voqea-hodisa, shaxs yoki yer-suv nomini
belgilash bilangina cheklanmasdan, xalqning o‘z dunyoqarashini aks ettiradi.
Ajoyib tomoni shundaki, ularning shakllanishi ko‘pincha tarixiy, etnografik,
madaniy, psixologik, hatto diniy jarayonlar bilan ham dastlabki davrlardanoq
bog‘langan. Shu sababli, onomastika bugungi kunda ko‘plab fanlar chorrahasida
turibdi. Tarix, geografiya, adabiyotshunoslik, mantiq va falsafaning ayrim
tarmoqlari uning izlanishlarida alohida o‘rin tutadi. Natijada, nomlar jamiyatning
siyosiy, madaniy hamda ijtimoiy sharoitlaridan qat’i nazar, muayyan uyushgan
tizim sifatida shakllanadi.
Bu fanning quyi bo‘limlari turli nom tiplari bilan shug‘ullanadi.
Antroponimiya – inson nomlari (ism, familiya, laqab, ota ismi, taxallus va
boshqalar)ning kelib chiqishi va tarkibini o‘rganadi. Toponimiya esa geografik
obyektlar (shaharu qishloqlar, tog‘u daryolar) nomlarini tahlil qilib, ularning
lingvistik va tarixiy-etnografik ildizlarini aniqlashga harakat qiladi. Shu bilan
birga, teonimiya, zoonimiya, kosmonimiya, astronimiya kabi bo‘limlar ham
mavjud. Demak, onomastika – tilning semantik boyligi manbai sifatida ishlovchi
keng qamrovli soha. Bunda atoqli otlar, masalan, buyuk shaxslar nomlaridan tortib
xayoliy afsona qahramonlarigacha bo‘lgan barcha nomlar haqidagi ma’lumotni
jamlaydi.
Onomastik izlanishlarning tarixiy ildizlari qadimgi dunyoga borib taqaladi.
Aflotun, Aristotel, Suqrot kabi olimlar ismlarning tabiati va bilishga bo‘lgan ta’siri
xususida tadqiqotlar olib borganlar. Shuningdek, antik davrda atoqli otlarning
“mifologik tasavvurlari” orqali tushuntirilishi yoki narsa bilan ismning bevosita
bog‘liqligini isbotlashga qaratilgan dalillar ham qiziqarli. Demokrit va Empedokl
kabi faylasuflar esa ism-narsa o‘rtasida aniq moslik yo‘qligi, nom berish voqea-
hodisaga bog‘liq ravishda o‘zgarishi mumkinligini ta’kidlashgan. Ularning ilmiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
279
bahs-munozaralari natijasida inson tafakkuridagi ilk kashfiyotlar rivojlanishiga
zamin hozirlangan. Oradan asrlar o‘tib ham bu mavzu aktual bo‘lib kelmoqda.
Keyinchalik, Yevropada Uyg‘onish davrida faylasuflar inson nomlari va
olamning ilmiy izohini yanada rivojlantirdi. Fikrlar keng quloch yozib, ismlarning
semantik xususiyatlari chuqur tahlil qilindi. Jamiyatda yuz bergan islohotlar tufayli
gumanitar fanlarda ham ismlarning mazmuni, roli va funksiyasi haqidagi qarashlar
sezilarli darajada o‘zgardi. Dekart, G.Leybnis, T.Gobbs kabi buyuk mutafakkirlar
bu borada ilmiy-nazariy maqolalar yozishgan. Ayniqsa, T.Gobbs “narsalar va
ularning nomlari” masalasi xususida ismlar inson idrokiga qanday ta’sir
ko‘rsatishini iloji boricha aniq tushuntirishga urinadi. U “ismlar o‘z-o‘zidan sifatga
ega emas” deya ta’kidlar ekan, nomlarning ixtiyoriy tabiatiga ishora qiladi.
Garchi G.Leybnis nomlash jarayonida umumiy atamalar va xususiy
ismlarning birligiga e’tibor qaratgan bo‘lsa-da, ularning ma’noviy “qashshoq” va
“boy” jihatlari ham mavjudligini e’tirof etgan. Masalan, shaxs nomlari ba’zan
muayyan mashhur inson bilan bog‘liq boy tasavvurga ega, yana shu nomdagi
boshqa kishilar uchun esa ajralmas individual belgi bo‘lib xizmat qiladi. Aynan shu
xildagi turli qirralar onomastik tadqiqotlar uchun juda muhimdir. Shaxsga ism
berish jarayonida xalqning tarixi, milliy urf-odatlari, diniy e’tiqodlari ham o‘z
in’ikosini topadi. Shu ma’noda onomastik birliklar ko‘p qatlamli, murakkab hodisa
sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbek tilshunosligida onomastik izlanishlar XX asrning o‘rtalaridan
boshlab faollashdi. Atoqli otlarga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlar E.Begmatov
nomi bilan bog‘liq. U “O‘zbek ismlari imlosi”, “O‘zbek ismlari ma’nosi” kabi
asarlari orqali o‘zbek antroponimiyasiga alohida e’tibor qaratdi. Bunda ismlarning
kelib chiqishi, yozilishi va talqini chuqur o‘rganildi. Keyinchalik G‘.Sattorov,
R.Xudoyberganov, S.Rahimov singari izlanishlar davomchilari ham o‘zbek
ismlarining lingvistik, etimologik hamda ijtimoiy xususiyatlarini tahlil qilishdi.
Natijada, o‘zbek nomshunosligida antroponimika, toponimika, etnonimika kabi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
280
sohalar keng rivoj topgan bo‘lsa-da, mifonimlar va agnonimlar singari turlar
nisbatan kam o‘rganilgan.
Bundan tashqari, o‘zbek toponimikasi ham 1970-yillarda rivojlanishning
kuchli bosqichini bosib o‘tdi. O‘zbekcha oykonim, agronim, gidronim, oronimlar
bo‘yicha ko‘plab nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi. Tarixiy
toponimika masalalariga doir B.Ahmedov va A.Muhammadjonovning ayrim
kuzatuvlari, Sh.Kamoliddinning qadimgi turkiy toponimiyaga oid asarlari alohida
e’tiborga sazovor. Bularning barchasi nafaqat lingvistik, balki tarixiy-etnografik
merosimizni anglashga ham xizmat qiladi. Shuningdek, badiiy adabiyotlarimizda
uchraydigan xayoliy nomlar, ya’ni mifonimlar ham maxsus o‘rganishni talab
qiladi. Zero, ular milliy ong, folklor an’analari va xalq dunyoqarashining betakror
ko‘rinishlarini o‘zida mujassam etadi. Bundan tashqari, ilmiy-ijodiy texnika bilan
yaratilgan nomlar ham borki, ular “kallit” kabi sun’iy so‘zlar shaklida namoyon
bo‘ladi. “Kallit” misolida, bu nom muayyan tilga xos bo‘lmagan, ammo
onomastika o‘rganishi zarur bo‘lgan birlikdir. Zero, u nomlash jarayoni, semantik
asos va lingvistik shakl kabi omillarni tahlil qilish imkonini beradi. Odatda bunday
to‘qima nomlar adabiy matnlar, kino hamda fantastik asarlarda uchrab,
ijodkorlarning tasavvur doirasini kengaytiradi. Shunday “kallit” kabi nomlar milliy
tafakkurimizni ham boyitishi mumkin. Shu bilan birga, bu so‘zlar boshqa
madaniyatlar bilan aloqani kuchaytirib, an’anaviy nomlanish chizig‘idan
tashqariga chiqadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, atoqli otlarni o‘rganish – inson tarixiy
xotirasi, madaniy merosi, ijtimoiy munosabatlari va tafakkur mahsulining
mujassam ifodasidir. “Anotatsiya” shaklida beriladigan qisqa sharhlar esa
onomastik tadqiqotlarning asosiy mazmun-mohiyatini tezda tushunishga yordam
beradi. Qadim davrlardan boshlab, bugungi kungacha nomlash jarayonlari turli
fanlar, xususan, tarix, falsafa, madaniyatshunoslik bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib kelgan. Nomlarning semantikasini to‘g‘ri yoritish esa milliy ong va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-21_ Март-2025
281
an’analarimizni yuksaltirishda katta ahamiyatga ega. Shunday ekan, onomastika
bo‘yicha tadqiqotlar doimiy davom etib, yangi ismlar, to‘qima nomlar yoki eski
nomlarning tub ildizlarini kashf qilishda eng zaruriy vositalardan biri bo‘lib
qolaveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Ulug‘bek, E. (2023). Dastxat matnlarida murojaat shakllarining qo
‘llanishi.
European journal of interdisciplinary research and development
,
15
,
453-459.
2.
Ergashev, U. B. (2023). Sportchilar faoliyati davomida xorijiy tillarning o
‘rni va ahamiyati.
Educational research in universal sciences
,
2
(11 SPECIAL),
387-390.
3.
Nurmatova, M., Ergashov, U. B., & Ergasheva, S. (2023).
Pragmalingvistikaning shakllanishi va o’rganilishi.
Бюллетень педагогов нового
Узбекистана
,
1
(5 Part 2), 23-24.
4.
Ergashov, U., & Rahimov, Z. (2023). Signature and its relationship to speech
styles. In
International conference on business management and humanities
(Vol.
1, No. 1, pp. 68-69).
5.
Mirzayeva, D., & Ergashov, U. B. (2023). Dastxat matn sifatida.
Бюллетень
студентов нового Узбекистана
,
1
(5 Part 2), 60-62.
6.
Ergashov, U., & Sulaymonov, M. (2023). Sportchilar dasxatlarining
funksional ahamyati va xoslanishining bugungi kundagi o’rni.
Gospodarka i
Innowacje.
,
32
, 1-4.
7.
Эргашов, У. (2024). ВЛИЯНИЕ ЯЗЫКА НА КОГНИТИВНЫЕ И
ПОВЕДЕНЧЕСКИЕ
АСПЕКТЫ
СПОРТИВНОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ.
Research and implementation
,
2
(6), 146-150.
8.
Ergashov,
U.
B.
(2024).
SPORTCHILAR
DASXATINING
PSIXOLINGVISTIK HUSUSIYATLARI.
Educational Research in Universal
Sciences
,
3
(4 SPECIAL), 229-232.
9.
Ergashov, U. (2024). Sportchilar dastxatlarining psixolingvistik tadqiqi (o
‘zbek va ingliz tili misollarida).
Research and Implementation
, 197-201.
10.
Эрназаров, Г. Н. (2023). Сложные Формы Заявлений.
Central Asian
Journal of Social Sciences and History
,
4
(10), 114-118.
