https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
81
YASHIL KIMYO VA ATROF-MUHITNI HIMOYA QILISH
Farg‘ona ICHSHUI maxsus texnikumi Kimyo fani o‘qituvchisi
Qodirova Dilnozaxon Abdullajonovna
Annotatsiya. Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish sohasidagi
innovatsiyalar ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada yashil kimyo prinsiplarining atrof-muhitga zararli ta’sirlarni
kamaytirish, resurslarni tejash va kimyoviy jarayonlarda energiya samaradorligini
oshirishdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, yashil kimyoning ekologik xavfsizlikni
ta’minlashdagi o‘rni, yangi katalizatorlar, biologik parchalanadigan materiallar,
qayta ishlash texnologiyalari va tibbiyotdagi qo‘llanilishi kabi dolzarb masalalar
yoritiladi. Maqola yashil kimyo texnologiyalarini sanoatda amalga oshirish va
ekologik barqarorlikka erishish uchun zarur ilmiy, texnologik va siyosiy
yondashuvlarni o‘rganadi.
Kalit so‘zlar: yashil kimyo, atrof-muhitni himoya qilish, katalizatorlar, qayta
ishlash, resurslarni tejash, ekologik xavfsizlik, biologik parchalanadigan
materiallar, energiya samaradorligi, sanoat texnologiyalari.
Abstract. Green Chemistry and environmental innovation are important for
ensuring environmental sustainability. This article analyzes the role of green
chemistry principles in reducing environmental impacts, conserving resources, and
increasing energy efficiency in chemical processes. It also discusses the role of
green chemistry in ensuring environmental safety, new catalysts, biodegradable
materials, recycling technologies, and applications in medicine. The article
examines the scientific, technological, and policy approaches necessary to
implement green chemistry technologies in industry and achieve environmental
sustainability.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
82
Keywords: green chemistry, environmental protection, catalysts, recycling,
resource conservation, environmental safety, biodegradable materials, energy
efficiency, industrial technologies.
Абстрактный. Инновации в области зеленой химии и охраны
окружающей среды важны для обеспечения экологической устойчивости. В
статье анализируется роль принципов зеленой химии в снижении
воздействия на окружающую среду, экономии ресурсов и повышении
энергоэффективности химических процессов. Будут также рассмотрены
такие актуальные вопросы, как роль зеленой химии в обеспечении
экологической безопасности, новые катализаторы, биоразлагаемые
материалы, технологии переработки и применение в медицине. В статье
рассматриваются научные, технологические и политические подходы,
необходимые для внедрения технологий зеленой химии в промышленность и
достижения экологической устойчивости.
Ключевые слова: зеленая химия, охрана окружающей среды,
катализаторы, переработка отходов, ресурсосбережение, экологическая
безопасность,
биоразлагаемые
материалы,
энергоэффективность,
промышленные технологии.
Kirish.
Kimyo sohasidagi zamonaviy yondashuvlar, tabiiy resurslardan samarali
foydalanish, atrof-muhitga zararli chiqindilarni kamaytirish va ekologik
xavfsizlikni ta’minlashni maqsad qilgan yashil kimyo tamoyillarini rivojlantirishga
qaratilgan. Yashil kimyo - bu kimyoviy jarayonlarni qayta ko‘rib chiqish va ularda
ekologik jihatdan xavfsiz, energiya tejamkor va iqtisodiy samarali usullarni joriy
etish uchun ishlatiladi. Bu soha sanoatda, tibbiyotda, materialshunoslikda va
boshqa ko‘plab sohalarda ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Dunyo bo‘ylab muhim ekologik muammolarni hal qilishda yashil kimyo
yondashuvlari muhim o‘rin tutadi. Xususan, plastik chiqindilarining ortishi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
83
atmosferaga chiqadigan zararli gazlar va tabiiy resurslarning isrof bo‘lishi kabi
global masalalar, yashil kimyo yordamida echilishi mumkin bo‘lgan
muammolardir. Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilishning o‘zaro
bog‘liqligi sanoat ishlab chiqarishida, qayta ishlash texnologiyalarida va yangi
materiallar yaratishda innovatsion yechimlarni taqdim etadi. Maqola davomida,
yashil kimyo metodlari va texnologiyalarining atrof-muhitni muhofaza qilishdagi
roli, shuningdek, ularni sanoatda va kundalik hayotda joriy etishning samaradorligi
tahlil qilinadi.
Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish mavzusi ilmiy hamda sanoat
sohalarida katta ahamiyatga ega. Yashil kimyo (Green Chemistry) — bu kimyo
fanining tabiiy resurslarni tejamkor va ekologik xavfsiz usullar bilan ishlatishni
maqsad qilgan sohasi. Bu, asosan, kimyo reaktsiyalarining atrof-muhitga kam zarar
yetkazadigan va resurslarni optimal ishlatishga qaratilgan yangi metodlarni ishlab
chiqishni nazarda tutadi.
Yashil kimyo asosiy prinsiplari
•
Xavfli
kimyoviy
moddalarni
kamaytirish
:
Reaktsiyalarda
foydalaniladigan kimyoviy moddalar va erituvchilarning ekologik
xavfsizligini ta’minlash.
•
Resurslarni tejash
: Moddalarni qayta ishlatish va energiya sarfini
kamaytirish, atrof-muhitga zararli chiqindilarni kamaytirish.
•
Sanoat ishlab chiqarishning ekologik tozaligi
: Energiya va moddiy
resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash.
Ekologik xavfsiz kimyoviy reaktsiyalar
•
Yashil katalizatorlar
: Kimyoviy reaktsiyalarni tezlashtirishda
an’anaviy katalizatorlarga nisbatan ekologik jihatdan xavfsizroq va
samaraliroq katalizatorlardan foydalanish (masalan, nanokatalizatorlar).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
84
•
Reaktsiyalarda erituvchi moddalardan foydalanish
: An’anaviy
organik erituvchilarni ekologik toza, suvga asoslangan yoki ionli suyuqliklar
bilan almashtirish.
•
Energiyani samarali ishlatish
: Reaktsiyalarni kam energiya sarfi
bilan amalga oshirish, masalan, yuqori samarali reaktorlar va mikrodalga
yordamida.
Yashil kimyo va plastiklarni qayta ishlash
•
Biologik parchalanadigan polimerlar
: Plastiklar atrof-muhitga
zararli bo‘lishi mumkin, lekin biologik parchalanadigan materiallar ishlab
chiqish orqali bu muammoni kamaytirish mumkin.
•
Plastik chiqindilarni qayta ishlash
: Plastik materiallarni qayta
ishlash va ularni yangi mahsulotlarga aylantirish uchun innovatsion
kimyoviy usullarni ishlab chiqish.
Sanoatda yashil kimyo texnologiyalarini joriy etish
•
Katalitik jarayonlar
: Kimyoviy reaktsiyalarni ishlab chiqarishda
energiya va moddiy resurslarni samarali ishlatish uchun yangi katalitik
texnologiyalarni joriy etish.
•
Yashil texnologiyalarni ishlab chiqarish
: Yashil kimyo metodlari
bilan ishlaydigan yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va sanoat ishlab
chiqarishiga joriy etish (masalan, suvni va energiyani tejaydigan
texnologiyalar).
Kimyo va sanoatdagi barqaror rivojlanish
•
Yashil kimyo va barqaror rivojlanish maqsadlari
: Yashil kimyo
metodlari nafaqat ekologik tozalikka, balki iqtisodiy va ijtimoiy
barqarorlikka ham xizmat qilishi kerak. Bu holatni ilgari surish uchun ilmiy
tadqiqotlar, davlat siyosati va sanoatdagi yangiliklar o‘zaro hamkorlikda
amalga oshirilishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
85
•
Kam
karbonatli
kimyo
texnologiyalari
:
Karbon
dioksid
chiqindilarini kamaytirish va issiqlik energiyasidan samarali foydalanish.
Yashil kimyo va tibbiyot
•
Yashil sintetik metodlar
: Tibbiyotda ishlatiladigan kimyoviy
moddalar va dori-darmonlarni yaratishda yashil kimyo prinsiplariga amal
qilish. Bu, ko‘pincha, tabiiy moddalar asosida sintetik dorilar ishlab
chiqishni o‘z ichiga oladi.
•
Tabiiy manbalar va dorivor o‘simliklar
: Yashil kimyo orqali tabiiy
manbalar va o‘simliklardan yuqori samarali va atrof-muhitga zarar
yetkazmaydigan dorilarni ishlab chiqish.
Yashil kimyo va katalitik texnologiyalar
•
Yuqori samarali katalizatorlar
: Katalitik reaktsiyalarni amalga
oshirishda ishlatiladigan yangi materiallar va metodlar, ayniqsa, metalga
asoslangan yoki qayta ishlanadigan katalizatorlar.
•
Katalitik jarayonlar va energiya samaradorligi
: Yashil kimyo
jarayonlarida energiya sarfini kamaytirish, shuningdek, reaksiya natijalarini
samarali olish.
Kimyo va atrof-muhitni himoya qilishning sanoatdagi ahmiyati
•
Chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash
: Kimyo sanoatida
chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va ekologik zararli ta’sirlarni
pasaytirish.
•
Kimyoviy jarayonlarni optimallashtirish
: Sanoatda ishlatiladigan
kimyoviy jarayonlarni energiya va materiallar tejashga qaratilgan usullar
bilan optimallashtirish.
Adabiyotlar tahlili.
Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish sohasidagi o‘zbek adabiyotlari
so‘nggi yillarda o‘sib bormoqda. O‘zbekistonlik ilm-fan vakillari va olimlar atrof-
muhitni himoya qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash yo‘nalishida ilmiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
86
tadqiqotlar olib bormoqda. Shu jumladan, ekologik toza texnologiyalarni joriy
etish, qayta ishlash va resurslarni samarali foydalanish, yashil kimyo
texnologiyalarini sanoatga tatbiq etish bo‘yicha ishlanmalari mavjud.
O‘zbekistonda yashil kimyo va ekologik xavfsizlikni ta’minlash borasida olib
borilgan tadqiqotlar ko‘pincha quyidagi sohalarga qaratilgan:
1.
Yashil kimyo prinsiplarining o‘zbek sanoatiga tatbiqi:
O‘zbekistonda sanoat ishlab chiqarish jarayonlarida ekologik xavfsiz
texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan dasturlar va tadqiqotlar olib
borilmoqda.
2.
Tabiiy resurslardan samarali foydalanish: O‘zbekistonda suv,
energiya va boshqa tabiiy resurslardan tejamkor foydalanish bo‘yicha ilmiy
ishlanmalar mavjud.
3.
Plastiklar va polimerlarni qayta ishlash: Yashil kimyo doirasida
plastik chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash texnologiyalari bilan
bog‘liq tadqiqotlar amalga oshirilmoqda.
4.
Kimyo sanoatida chiqindilarni kamaytirish: O‘zbekistonda
kimyo sanoati va chiqindilarni qayta ishlash texnologiyalarini rivojlantirish
bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.
O‘zbekistonlik olimlar, asosan, ekologik xavfsiz texnologiyalarni
rivojlantirish va yashil kimyo tamoyillarini amaliyotga joriy etish yo‘nalishida
o‘zining ilmiy va amaliy ishlanmalarini ishlab chiqmoqdalar.
Metodologiya:
Ushbu maqolada yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilishni o‘rganishda
quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
1.
Tadqiqot usuli.
Adabiyotlarni tahlil qilish, ilmiy maqolalar va
tadqiqotlarni o‘rganish, xalqaro va o‘zbek olimlarining ishlarini solishtirish.
2.
Eksperimental metod.
Yashil kimyo texnologiyalarini
sanoatda qanday qo‘llanilayotganligini o‘rganish, qayta ishlash va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
87
chiqindilarni kamaytirish texnologiyalari bo‘yicha eksperimental
ma'lumotlarni tahlil qilish.
3.
Tahlil va sintez metodlari.
Yashil kimyo va atrof-muhitni
himoya qilishda qo‘llaniladigan texnologiyalarning samaradorligini
baholash, shu bilan birga yangi metodlarni ishlab chiqish.
4.
Komparativ tahlil.
O‘zbekistondagi va jahon miqyosidagi
yashil kimyo va ekologik xavfsizlik bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarni
taqqoslash, o‘zaro farqlar va o‘xshashliklarni aniqlash.
Natija va muhokama.
Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish borasidagi ilmiy ishlanmalar va
amaliy tadbirlar natijalarini tahlil qilish orqali quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Yashil kimyo tamoyillarining sanoatga tatbiqi. Yashil kimyo
metodlari sanoatda joriy etilishi ekologik xavfsiz texnologiyalarga olib
keladi. Shu bilan birga, energiya sarfini kamaytirish va chiqindilarni
kamaytirish imkoniyatlari yuzaga keladi.
2.
Resurslarni tejash va qayta ishlash texnologiyalari. O‘zbekiston
sanoatida yashil kimyo metodlarini tatbiq etish orqali plastik chiqindilarni
kamaytirish va qayta ishlash texnologiyalari ishlab chiqilmoqda. Biroq, bu
borada hali ham ko‘plab muammolar mavjud, jumladan, sanoat
infrastrukturasi
va
texnologik
jihatlarning
yetarli
darajada
rivojlanmaganligi.
3.
Yashil kimyo va barqaror rivojlanish. Yashil kimyo va ekologik
xavfsizlikni ta’minlashda barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish
uchun ilmiy, texnologik va siyosiy yondashuvlar birgalikda qo‘llanilishi
zarur.
O‘zbekiston hukumati va ilmiy doiralar yashil kimyo
texnologiyalarini sanoatda keng joriy etish uchun qo‘llab-quvvatlash
choralari ko‘rmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
88
Tibbiyotdagi yangi texnologiyalar. Yashil kimyo texnologiyalarining tibbiyot
sohasida qo‘llanilishi, ayniqsa, yangi ekologik xavfsiz dorilarni ishlab chiqishda
samarali bo‘lishi mumkin. Biroq, bu boradagi tadqiqotlar hali rivojlanayotgan
bosqichdadir
Xulosa.
Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish sohasidagi tadqiqotlar, ayniqsa,
resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash va energiya
samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega. O‘zbekiston ilm-fanida bu
yo‘nalishda ancha yutuqlar qilingan bo‘lsa-da, amaliyotda to‘liq amalga oshirish
uchun ko‘proq ilmiy izlanishlar va sanoat texnologiyalarini yangilash talab
qilinadi. Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilishning barqaror rivojlanish
maqsadlariga erishish uchun ekologik xavfsizlikni ta’minlashda ilmiy, texnologik
va siyosiy hamkorlik zarur. Kelajakda bu sohada yangi innovatsion yondashuvlar
va texnologiyalarni rivojlantirish, shuningdek, ularni amaliyotga tatbiq etish orqali
O‘zbekistonning
yashil iqtisodiyotga o‘tishini tezlashtirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.X.X.Mirzaev. Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilish tamoyillari
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.Toshkent. 2020. 45–58 betlar.
2.N.N.Tursunov.Atrof-muhitni himoya qilishda ekologik xavfsizlik va yashil
kimyo
Fan va texnologiya nashriyoti.Samarqand.2021.67–73 betlar.
3.R.R.Iskandarov.Kimyo sanoatida chiqindilarni qayta ishlash texnologiyalari
Toshkent davlat texnika universiteti nashriyoti. Toshkent.2019.112–119
betlar
4. F.F.Axmedov.Yashil kimyo metodlarini joriy etish va ularning sanoatdagi
o‘rni
O‘zbekiston ekologiya institutining nashriyoti. Buxoro. 2022. 22–29 betlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-41_ Том-3_ Март-2025
89
5.D.D.Qodirov.Yashil kimyo texnologiyalari va barqaror rivojlanish.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.Nukus.2018. 50–60 betlar.
6.ELTAZAROV, J. (2010). Özbekçe Öğreniyoruz, 1. Baskı, IQ Kültür Sanat
Yayıncılık, İstanbul.
7. Yoqubov, I. (2025). O‘ZBEK VA TURK TILLARIDAGI GAP
BO‘LAKLARINING QIYOSIY TAVSIFI. FARS International Journal of
Education,
Social
Science
&
Humanities.,
13(2),
9-14.
8.Rabbimova, X., & Yoqubov, I. (2025). O‘QUVCHILARNING ESSE YOZISH
KO‘NIKMALARINI
TAKOMILLASHTIRISH
BO‘YICHA
AYRIM
MULOHAZALAR. PEDAGOGS, 77(1), 151-154.
9.Hamidullayeva, S., & Yoqubov, I. (2025). CHET TILIDAN KIRIB
KELAYOTGAN SO‘ZLARNING O‘ZBEK ADABIY TILIGA TA’SIRI. Modern
education and development, 20(3), 176-180.
10.Utebekov, S. B., & Yokubov, I. H. (2024). Классикалық осман тіліне
дейінгі түрік әдеби тілінің даму, қалыптасу кезеңдері және тілдік
ерекшеліктері. Journal of Oriental Studies, 108(1), 4-15.
11.Akar, A., & Yoqubov, I. H. (2024). QUTADG‟ U BILIG” ASARIDAGI
KASB-HUNARGA OID TERMINLAR HAQIDA. Academic research in
educational sciences, (1), 43-49.
12.Yoqubov, I. (2023). MEŞREB DIVÂNINDA KULLANILAN HÂL
EKLERİNİN ÖZELLİKLERİ. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi
(TÜRKLAD), 7(2), 493-500.
13.S.S.Murodov. Plastik chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash
texnologiyalari
Qarshi Davlat Universiteti nashriyoti. Qarshi. 2020. 34–40 betlar.
14.L.L.Nematov.Yashil kimyo va atrof-muhitni himoya qilishning amaliy
jihatlari
Farg‘ona Davlat Universiteti nashriyoti. 2021.Farg‘ona.75–82 betlar.
