YANGI O’ZBEKISTONDA TA’LIM KLASTERINING NAZARIY ASOSLARI

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

69

YANGI O’ZBEKISTONDA TA’LIM KLASTERINING NAZARIY

ASOSLARI

Ilmiy rahbar:Kodirov Barhayotjon Sobirjanovich.

QDPI kotta o’qituvchisi v/b dotsent

Ilmiy tadqiqotchi qdpi talabasi: Rasulova Munavvarxon Burhoniddin qizi

Тel.: 97 819 11 10, e-mail:

Barxayot_@mail.ru

Аннотаtsиya: Ta’lim klasteri integratsiya va innovatsion jarayonlar bilan

birgalikda sodir bo’ladigan, ta’limdagi uzviylik va uzluksizlikni, ta’lim

sub’ektlarining o’zaro yagona tizimni hosil qilishi va tizimning nuqsonsiz ishlashini

ta’minlashga xizmat qiladigan hodisadir. Eng muhimi, klaster tizimiga birlashgan

har bir sub’ekt manfaatdor ekanligi, sub’ektlar faoliyatini o’zaro baholash

tizimining mavjudligi ta’lim samaradorligini ta’minlashda katta ahamiyatga egadir.

Kalit so’zlar: Tаълим, кластер, тизим,интеграция ва инновацион,

субъект, субъектлар,inavatsiya,integratsion,ta’lim transformatsiyasi,

Аннотация: Образовителънъий кластер явление, протекаюшее

совместно с интеграсионнъми инвестиционно-иннавационнъм ипросессами,

способстбует обеспечению селостности И преемстбености образавания,

созданию эдиной системъ образавателънъх субъектов и безупречного

функсионирования системъ.

Ключевые слова: кластер, инвестиционно, иннавационнъм, образавания

образавателънъх субъектов, Образовителънъий кластер явление.

Annotation: Educational cluster is a phenomenon that takes place together

with integration and investment and innovation processes, helps to ensure the

integrity and continuity of education, the creation of a unified system of educational

subjects and the flawless functioning of system.

Key words: Education, cluster, system, integration and innovational, subject,

subjects, innovation, integrity, transformation of education.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

70

M.Porter klaster uchta yo’l orqali

ta’sir qiladi, deb hisoblaydi: «klaster

undagi

kompaniyalarning

mahsuldorligini

oshiradi;

innovatsiyalarni yaratadi; yangi biznes

shakllanishini qo’llab-quvvatlaydi».

Iqtisodiy adabiyotlarda klaster

tushunchasining uchta keng tarqalgan

ta’rifi mavjud: 1) ilmiy tashkilotlarga

biriktirilgan

turdosh

tarmoqlar

ichidagi iqtisodiy faollikning hudud

jihatdan chegaralangan ko’rinishi; 2)

vertikal ishlab chiqarish zanjirlari, tor

doiradagi sohalar bo’lib, ulardagi

ishlab chiqarish jarayonining o’zaro

bir-birini

to’ldiruvchi bosqichlari

klasterning yadrosini yaratadi; 3)

yuqori agregatsiyaga ega bo’lgan

sanoat tarmoqlari (kimyoviy klaster,

agrosanoat klasteri)».

Klasterning o’ziga xos xususiyatiki

shundaki, «unda maqsadli tadbirkorlik

faoliyati shakllanadi hamda unga

kiruvchi har bir element yakuniy

mahsulotni ishlab chiqarish zanjirida

ishtirok etadi».

SHuningdek,

klaster

tushunchasini quyidagicha ta’riflash

mumkin: «pedagogik ta’lim klasteri –

muayyan

geografik

hududning

raqobatbardosh pedagog kadrlarga

bo’lgan

ehtiyojlarini

qondirish

maqsadida

bir-biri

bilan

uzviy

aloqadagi

teng

huquqli

alohida

sub’ektlarning, texnologiyalarning va

inson

resurslarining

integratsiyalashuvini kuchaytiruvchi

mexanizmdir».

Klaster usuli inson faoliyatining

turli yo’nalishlarini birlashtiradigan

umumiy belgi sifatida qaraladi.

Rus

olimi

L.Bespalovaning

fikricha, klaster bu tuzilish demakdir.

Ya’ni bir necha qismlardan iborat

bo’lgan, mustaqil ishlaydigan,

tarkibiy qismlari ishlamay qolgan

taqdirda

to’liq

funktsional

ko’rsatkichlarini saqlab qoladigan

tuzilma hisoblanadi.

S.Moxnacheva va E.Moxnacheva

klasterning o’ziga xos xususiyatlari,

integratsiya shakllarini quyidagicha

ta’riflaydilar:

klasterga

kiritilgan

mavzular geografik joylashuvi bilan

bog’langan; ta’lim, uni mintaqa

iqtisodiyotining

o’ziga

xos

ehtiyojlariga,

uning

innovatsion

yo’nalishiga moslashtirishni talab

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

71

qiladi. Klasterning ajralib turadigan

muhim xususiyati uning innovatsion

yo’nalishga

ega

ekanligida

hisoblanadi.

Ta’lim

klasterida

avtonom

muassasa maqomiga ega bo’lgan

ta’lim muassasalari o’quv jarayoni

bazaviy

korxonalar

bilan

muvofiqlashtiriladi.

O.E.Yavorskiy ta’lim tizimida

klaster sifatida o’zaro bog’langan

sanoat va sanoat korxonalari bilan

sheriklik asosida birlashtirilgan kasb-

hunar ta’limi muassasalari majmuini

ham

ko’rsatib

o’tadi.

Ta’lim

klasterining o’ziga xos xususiyatlari

esa turli darajadagi kasb-hunar ta’limi

darajasiga ega bo’lgan mutaxassislarni

shakllantirish uchun sharoit yaratish,

yuqori malakali kasblar obro’sini

ko’tarish va ta’limni fan va ishlab

chiqarish bilan birlashtirish ekanligini

ta’kidlaydi.

SHu o’rinda mamlakatimizda

pedagogik

ta’lim

innovatsion

klasterining ilmiy-nazariy asoslari

bo’yicha samarali ilmiy izlanish olib

borgan pedagogika fanlari doktori

U.N.Xo’jamqulov

tomonidan

pedagogik

ta’lim

innovatsion

klasterining

tabiiy

aloqadorlik;

uzviylik va uzluksizlik; izchillik

tamoyili; vorisiylik; zamonaviylik;

yo’naltirilganlik;

maqsadning

umumiyligi tamoyili; o’zaro nazorat

tamoyillari sanab o’tilgan. Darhaqiqat,

pedagogik

ta’lim

innovatsion

klasterining

ahamiyati

sohalar

bo’yicha quyidagicha tasniflanadi,

ya’ni iqtisodiy sohada samarali ta’lim

xizmatlari

bozorini

shakllantirish;

ijtimoiy sohada pedagogik ta’lim

muassasalari bitiruvchilarini ish bilan

ta’minlash;

marketing

sohasida

innovatsion ta’lim texnologiyalarini,

ta’limi

muassasalarining

o’quv-

tarbiyaviy

ishlarida

yangti

imkoniyatlarni

ommalashtirish;

huquqiy sohada klaster doirasida

o’zaro

hamkorlikni

yo’lga

qo’yishning,

shuningdek,

ta’lim

muassasalarini boshqarishning yangi

shakllariga

o’tish bilan bog’liq

me’yoriy-huquqiy asoslarni yaratish;

pedagogika sohasida uzluksiz ta’lim

tizimida

pedagog

kadrlarni

tayyorlashni hamkorlikda loyihalash

sohalarida ko’zga tashlanadi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

72

O’zbekiston sharoitiga ta’lim

klasterining kirib kelish jarayonini

ko’rib

chiqadigan

bo’lsak,

mamlakatimiz prezidentining 2020 yil

29 apreldagi PF-5987-son farmonida

ta’lim klasterlarini yaratish sohada

samaradorlikni

ta’minlovchi omil

sifatida belgilandi. CHirchiq davlat

pedagogika

instituti

rektori

G.I.Muhamedov

tashabbusi

bilan

Respublikamiz miqyosida ilk bor

tajriba sifatida ta’lim sohasiga ta’lim

klasterini tatbiq etish ilgari surildi.

Institutning 2019 yil 2-oktyabrdagi

«Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri

bo’yicha olib borilayotgan ishlarni

takomillashtirish to’g’risida»gi 01-

729-sonli buyrug’i asosida ta’lim

yo’nalishlarining xususiyatidan kelib

chiqib har bir yo’nalishlar kesimida

loyihalar ishlab chiqildi va CHirchiq

shahridagi

maktabgacha

ta’lim

muassasalari

va

umumta’lim

maktablarida «maktab-laboratoriya»

tajriba-sinov ishlari yo’lga qo’yildi.

Institutda

Pedagogik

ta’lim

innovatsion klasteri ilmiy markazi

faoliyat

ko’rsatmoqda.

Markaz

maktab-laboratoriya

tajriba-sinov

ishlari faoliyatini nazorat qilish, ular

faoliyatini tahlil qilish va to’g’ri

yo’naltirib turish ishlarini amalga

oshiradi. Institutdagi o’nlab professor-

o’qituvchilar ta’lim klasteri bo’yicha

samarali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib

bormoqdalar.

Jumladan,

G’.I.Muhamedov,

SH.Q.Mardonov,

U.N.Xodjamqulov,

SH.Botirova,

X.Sultonov,

S.Toshtemirova,

Q.Mahmudov,

D.Qarshieva,

N.Koshanovalar tadqiqotlarida ta’lim

klasteri pedagogikamizda integratsiya

va uzluksizlik bilan bog’liq yangi

innovatsion yo’nalish hamda uning

amaliyotga tatbiq qilinishi pedagogik

ta’limda

raqobatbardosh

kadrlar

tayyorlash omili ekanligi muayyan

darajada yoritilgan.

Professor U.N.Xodjamqulovning

ilmiy

tadqiqoti

mamlakatimizda

amalga

oshirilayotgan

ta’lim

siyosatining ustuvor tamoyillariga

tayangan holda pedagogik ta’lim

innovatsion klasterining ilmiy-nazariy

asoslarini

takomillashtirishga

bag’ishlangan.

SHuningdek,

«pedagogik ta’lim innovatsion klasteri

milliy

model

hamda

ta’lim

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

73

muassasalarining klaster hamkorlik

tamoyillari

pedagogik

ta’lim

faoliyatiga

qo’yilgan

talablarga

gorizontal va vertikal integratsiya

nuqtai nazaridan ustuvorlik berishi

asosida ishlab chiqilgan».

Xulosa qilib shuni aytishimiz

mumkinki, ta’lim klasteri integratsiya

va

innovatsion

jarayonlar

bilan

birgalikda sodir bo’ladigan, ta’limdagi

uzviylik va uzluksizlikni, ta’lim

sub’ektlarining o’zaro yagona tizimni

hosil qilishi va tizimning nuqsonsiz

ishlashini

ta’minlashga

xizmat

qiladigan hodisadir. Eng muhimi,

klaster tizimiga birlashgan har bir

sub’ekt

manfaatdor

ekanligi,

sub’ektlar faoliyatini o’zaro baholash

tizimining

mavjudligi

ta’lim

samaradorligini ta’minlashda katta

ahamiyatga egadir. Ta’lim klasteriga

birlashgan sub’ektlarning maqsadi va

muddaosi

bitta,

ya’ni,

zamon

talablariga mos raqobatbardosh sifatli

kadrlar

tayyorlash

orqali

mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy,

ijtimoiy

taraqqiyotiga

zamin

tayyorlash hisoblanadi. SHunday ekan

har bir ta’lim sub’ekti klasterning

yakuniy natijasi doimo sifatli mahsulot

ishlab chiqishga qaratilishini, ammo

bironta sub’ekt faoliyatida sustkashlik,

ma’suliyatsizlik bo’ladigan bo’lsa,

ko’zlangan

natijaga

erishib

bo’lmasligini to’g’ri anglashlari lozim.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

74

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Цихин Т.В. Кластерная теория экономического развития // Теория и

практика управления, 2003. №5.

2.

Rasulov

T.S.,

Maxmasobirova

N.O’.

Innovatsion

klasterlarni

shakllantirishning Amerika qo’shma shtatlari tajribasi // Ekonomika i

finansы (Uzbekistan), 2017. №7, B.18.

3.

Muhamedov G’., Xodjamqulov U. Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri:

ta’rif, tavsif va tasnif. Ilmiy risola. -T.: Universitet, 2019. -B. 9.

4.

Беспалова Л. Что Такое Кластер? URL: http://siok.rightside.ru/siok/ 2009-

12-01-06-24-41.]

5.

[Шамова Т.И. Кластерный подход к развитию образовательных систем

// Взаимодействия образовательных учреждений и институтов социума

в обеспечении эффективности, доступности и качества образования

региона: Материалы 10 Международного образовательного форума

(Белгород. 24–26 окт. 2006 г.): в 2 ч. / БелГУ, МПГУ, МАНПО; отв. ред.

Т.М. Давыденко, Т.И. Шамова. Белгород: Издательство БелГУ, 2006. Ч.

1. -C.24

6.

Болоний Г.Б., Лыскова В.Ю. Кластерный подход и его использованиев

научно-педагогических исследованиях.// ISSN 1810-0198 Вестник ТГУ,

т.16, вып.1,2011.С-253]

7.

G’affarova, G; Qodirov,B HARAKATLAR STRATEGIYASI VA TIZIMLI

YONDASHUV. Scientific journal of the Fergana State University 2020-yil

47-51 betlar

8.

G’affarova, G; Qodirov,B HARAKATLAR STRATEGIYASI VA TIZIMLI

YONDASHUV. Scientific journal of the Fergana State University 2020-yil

47-48 betlar

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-41_ Том-3_ Март-2025

75

9.

G’affarova, G; Qodirov,B HARAKATLAR STRATEGIYASI VA TIZIMLI

YONDASHUV. Scientific journal of the Fergana State University 2020-yil

47-50 betlar

10.

Кодиров Б.С.

Theoretical and practical basis of innovative development of

Uzbekistan. European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 1-2

(8), 2021, - P.112-117.

11.

Кодиров Б.С.

Важность стратегии действий в инноваtsионном

развитии. ISJ Theoretical & Applied Science, 2021. 08 (100), -С.75-78.

12.

Кодиров Б.С.

Важность стратегии действий в инноваtsионном

развитии. ISJ Theoretical & Applied Science, 2021. 08 (100), -С.75-76.

13.

G’affarova, G; Qodirov,B HARAKATLAR STRATEGIYASI VA TIZIMLI

YONDASHUV. Scientific journal of the Fergana State University 2020-yil

47- bet

14.

G’affarova, G; Qodirov,B HARAKATLAR STRATEGIYASI VA TIZIMLI

YONDASHUV. Scientific journal of the Fergana State University 2020-yil

51 betlar

15.

Кодиров Б.С.

Theoretical and practical basis of innovative development of

Uzbekistan. European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 1-2

(8), 2021, - P.112-115.

16.

Кодиров Б.С.

Theoretical and practical basis of innovative development of

Uzbekistan. European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 1-2

(8), 2021, - P.112-113.

17.

Кодиров Б.С.

Theoretical and practical basis of innovative development of

Uzbekistan. European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 1-2

(8), 2021, - P.112-114.

18.

Кодиров Б.С.

Theoretical and practical basis of innovative development of

Uzbekistan. European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 1-2

(8), 2021, - P.112-116.