https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
369
EKSTREMAL VAZIYATLAR VAQTIDA QIDIRUV-QUTQARUV
ISHLARINI OLIB
BORUVCHI HARBIY XIZMATCHILARNI STRESS HOLATLARIGA
MOSLASHTIRISH.
Raximov Alisher Farxadovich
Jamoat xavfsizligi universiteti magistratura tinglovchisi, katta leytenant
Annotatsiya: This article analyzes the psychological approaches used in
preparing military personnel for extreme situations, focusing on methods and
theories critical for decision-making, stress management, and maintaining
psychological stability in extreme circumstances. The article emphasizes the
importance of psychological approaches in enhancing military personnel's
readiness for extreme situations.
Kalit So‘zlar: Extreme situations, military personnel, psychological
preparedness, stress management, decision-making, resilience.
Kirish
So‘nggi davrda yurtimizda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlash,
jamoat tartibini saqlashda yangi mexanizmlarni joriy etish, ertangi kunga ishonch
bilan qarash va ichki ishlar organlari tizimiga xalqning ishonchini oshirish bilan
birga “Xalq manfaatlariga xizmat qilish” tamoyiliga rioya qilgan holda keng
qamrovli ishlar amalga oshirilib kelinmoqda.
Natijada kadrlarni tanlash, harbiy xizmatchilarni zo‘riqishlar, stressli
vaziyatlarga moslashishlarini ta’minlash zarur. Shuning uchun harbiy
xizmatchilarni psixologiya fanining yutuqlaridan va ilg‘or yangiliklaridan
foydalangan holda tayyorlash davr taqozo etmoqda.
Stressga bо‘lgan xatti-harakatlar, birinchi navbatda, uni yengish uchun
harakatlarni о‘z ichiga oladi. Stressni bartaraf etish-stressni keltirib chiqaradigan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
370
atrof-muhit talablariga qarshi turish, kamaytirish yoki dosh berishga qaratilgan
harakatlardir. Odamlar turli xil yо‘llar bilan stressni yengishadi. Bir yoki bir nechta
strategiyani tanlash insonning tashqi sharoitlari va о‘ziga xos xususiyatlariga
bog‘liq bо‘lgan bir qator omillarga bog‘liq.
, har bir
stressning oqibatlari ijobiy yoki salbiy bо‘ladimi-yо‘qmi, uni bartaraf etish
strategiyasiga bog‘liq.
Stressga bо‘lgan barcha xatti-harakatlar ikki qutbga bо‘linishi mumkin:
anglanilmagan reaksiyalar (odatda ongsiz) va anglanilgan reaksiyalar (odatda
ongli).
Bunga koping mexanizmlari kiradi. R.Lazarusning ta’rifiga kо‘ra, koping
mexanizmlari psixologik tahdid sharoitida inson tomonidan amalga oshiriladigan
harakatlar strategiyasidir. Ushbu strategiyalar tabiatda faol bо‘lib, insonning yangi,
subyektiv qiyin vaziyatda muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz moslashuvini
aniqlaydi. Koping mexanizmlari shaxs faoliyatining bilim, hissiy va xulq-atvor
sohalarini qamrab oladi va quyidagi shakllarda amalga oshiriladi.
“Soping strategy” bu - inson stressini yengishi uchun qiladigan ishi.
Hayotdan hafalik masalalarini bartaraf etish uchun emotsional, kognitiv va xulq-
atvorning birgalikdagi strategiyasini anglatadi.
Bu atama psixologiyada 1962 yil paydo bо‘ldi. L.Merfi buni bolalardagi
inqiroz davrini qanday yengib о‘tishlarini kuzatib aniqladi. 1966 yil R.Lazarus
о‘zining “Psixologik stress va uni yengib о‘tish jarayoni” kitobida stress va boshqa
bezovtalik holatlarini yengib о‘tishda kopingga etibor qaratadi.
Lazarusning aytishiga kо‘ra, stress —bu diskomfort, atrof-muhit bilan
о‘zaro va resurslar о‘rtasidagi notenglikning mavjudligi, individual bu savollar
bilan harakatlanishiga olib keladi. Aynan individ buni stressga oidmi yoki yо‘q
buni aniqlab beradi. Lazarus va Folkman fikriga kо‘ra, individlar о‘zlari,
resurslarni baholashda yuzaga kelgan anashu savollarni yengib о‘tish uchun
stressing ta’sir darajasini baholab oladilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
371
Vaqt о‘tishi bilan “koping” nafaqat “Inson resurslariga bо‘lgan talablari
haddan tashqari yoki о‘ta oshib ketishi” shu bilan birga kundalik stressli
vaziyatlarni ham о‘z ichiga oladi. Koping shundayligicha qoladi — bunda inson
stressni yengish uchun nima qiladi, hayotiy masalalarni hal qilish uchun kognitiv,
emotsional va xulq-atvor strategiyalarini birgalikda ishga soladi. Fikrlar hissiyotlar
va harakatlar turli xil ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz vaziyatlarda koping—strategiyasi
ishga tushadi.
Ixtiyorsiz reaksiyalar — bu temperamentdagi individual farqlarga
asoslangan, shuningdek, takrorlash orqali olingan va endi ongli nazoratni talab
qilmaydigan reaksiyalardir.
Psixologlar, koping-xulq atvori bilan shug‘ullanuvchilar, faoliyat
strategiyasining samaradorligiga turli xil nazar solishadi. Kо‘plab nazariyalarda
koping - strategiyasi о‘z yо‘nalishiga kо‘ra produktiv, funsional bо‘lishi mumkin,
ammo buni noproduktiv va disfuksional deb hisoblovchilar ham mavjud, ular
koping-xulq atvorini foydali tomonini “adaptatsiyali, maqsadli va potensal
yо‘nalgan harakat” yoki individ tomonidan stressni yengish uchun yо‘naltirilgan
maqsadli harakatlar deb atashadi.
Koping - strategiyasining fenomeni murakkab, uni psixologiyada qabul
qilish qiyin edi, sababi tadqiqotchilar hali bir yechimga kelmagandilar. Koping-
stategiyasi yetarlicha о‘rganilgan bо‘lsada, uni о‘rgangan olimlar о‘z
klassifikatsiyasini taklif qilishadi. Shuning uchun har bir taklif qilingan ish
klassifikatsiyaning klassifikatsiyasi hisoblanadi.
Muammoga —yо‘nalgan va emotsional-yо‘nalgan koping-strategiyasi.
Psixologiyada dastlabki koping tushunchasi о‘rganilganda uni quyidagi
klassifikatsiyaga bо‘lingan. Lazarus va Folkman dixromatik koping-stategiyasini,
quyidagi yо‘nalishini taklif etadi:
•
Muammoga —yо‘nalgan strategiya (11-koping harakat);
•
Emotsional-yо‘nalgan strategiya (62- koping harakat);
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
372
Lazarus fikriga kо‘ra koping muammoga —yо‘nalgan va emotsional-
yо‘nalgan jarayonni о‘z ichiga oladi. Boshqa tadqiqotchilar ham shu kabi
strategiyani taklif etadi. Moos va Sheffer uchta strategiya: baholashga qaratilgan
(о‘zi uchun muhim vaziyatni yaratish); muammoga qaratilgan (stressni yengish
uchun yechimni anglash va aniq harakat qilish); emotsiyalarga qaratilgan
(hissiyotlarni boshqarish va emotsional barqarorlikni ta’minlash);
Shuler Moos va Sheffer fikrini davom ettirib, Perlen о‘zining analogik
taklifini beradi, unda uch yо‘nalish kо‘rsatiladi: bu muammoga qarashni
о‘zgartirish, muammoni о‘zgartirish strategiyasi va emotsional distress
strategiyasi.
Bu ikki strategiya Lazarus va Folkman klassifikatsiyasi bilan bir xil. Bunda
Mooc, Shefer va Perlen, Shuler “muammoga qarashni” ikki tipga ajratadi: kognitiv
qarash (“baholashga qaratilgan” va “muammoga qarashni о‘zgartirish qobilyati”
о‘zaro mosligi) va xulq-atvoriy qarash (“muammoga qaratilgan” va “muammoni
о‘zgarish strategiya” sining о‘zaro mosligi).
Koping—strategiyasining deyarli hammasi Lazarus va Folkman
klassifikatsiyasiga о‘xshash, an’anaviy ikki yо‘nalish, “muammo bilan ishlash/
muammoga munosabat bilan ishlash” ga bо‘linadi. Koping-strategiyasining
klassifikatsiyasi asosan muammoni tashqi belgilarini bartaraf etish uchun
shakllantirilgan bо‘lib, xatti-harakatlar yoki muammoni tashqi tomondan kognitiv
baholashni о‘z ichiga oladi.
Kognitiv/emotsional/xulq-atvoriy koping-strategiyasi.
Koping-strategiyasi,
asosan, tiplariga qarab (emotsional, kognitiv, xulq-atvoriy) turlicha bо‘lishi
mumkin. Nikolayskiy va Granovskiy koping-strategiyasini quyidagi uchta katta
jarayonga ajratadi: xulq-atvoriy, emotsional ta’sirni qayta ishlash va kognitiv
jarayon.
Kognitiv koping-strategiyasining ikki yoqlama klassifikatsiyasi mavjud:
axborot qidirish strategiyasi va axborotni bekitish strategiyasi. Vitaliono esa, bunga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
373
qarshi uch xil emotsional-yо‘nalgan yengish usulini kо‘rsatadi: о‘z-о‘zini ayblash,
qochish va bо‘ysunishga moyillik. Boshqa nazariyaga kо‘ra, emotsional
yengishning kо‘rinishi uchta namoyish etilmaydigan kо‘rinishda bо‘ladi, va u
egallashga
qaratilgan
harakatdan
iborat
bо‘ladi:
doimiy
ichki
emotsiya(jabrlanuvchida), emotsional qayg‘uli xulq-atvorni nazorat qilish,
emotsiyaga sabab bо‘ladigan omillarni nazoratda ushlash.
Funsional va disfunsional
koping-strategiyasi.
Kо‘pgina olimlar koping-
strategiyasini funsional va disfunsional aspektga bо‘lishni taklif etishadi. Funsional
uslub disfunsional noodatiy usullardan farqli ravishda, muammoni hal etishda
boshqalar yordamida yoki ularsiz, samarali usullarni tо‘g‘ridan tо‘g‘ri qо‘llashni
taklif etadi. Lug‘atlarda dizfunksional koping-strategiyasi usuli “kopingdan
qochish” deb ta’riflangan. Freydengburg о‘z klassifikatsiyasida 18ta strategiyadan
iborat uch yо‘nalishni kо‘rsatadi: boshqalarga murojat qilish (yordam sо‘rab ota-
ona, tengdoshlar va boshqalarga murojaat qilish), neproduktiv koping (muammo
bilan ishlashda optimislikni, ijtimoiy munosabatni saqlash, va tonus). “Boshqalar
bilan muloqot” koping-strategiyasi.
Shunday qilib funksional va dizfunsional koping klassifikatsiyasi
mavjudligiga qaramasdan, tadqiqodchilar bunga yana bir qо‘shimcha “ijtimoiy
faollik” strategiyasini ham kiritadilar va bu natijali va natijasiz (samarali va
samarasiz) bо‘lishi mumkin.
Vaziyatni boshqaradigan koping strategiyasi.
Psixologik lug‘atlarda
vaziyatni boshqaradigan koping strategiyasiga quyidagicha ta’rif beriladi: xavf-
hatarli vaziyatlarda xulq-atvorni nazoratga olish va о‘zini ushlab turishga
qaratilgan xulq-atvor strategiyasi, hatti-harakatlarning irodaviy boshqarilishi.
Jumladan, bu klassifikatsiya mualliflari bolalardagi koping-strategiyasida tо‘rt xil
strategik xulq-atvor о‘zgarishlarini kuzatadilar: aktiv faoliyat, bilvosita harakat,
ijtimoiy tarafdorlik va jamiyatga qarshi xatti-harakatlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
374
Xobfollom shunga о‘xshash klassifikatsiyani taklif qiladi. U о‘zining
“Resurslarni saqlab qolish nazariyasi” asrida koping strategiyasining oltita
xususiyatini ajratadi: ijtimoiy /antisotsial yо‘nalish, bevosita/ bilvosita xatti-
harakatlar, passiv/ faol xatti -harakatlar.
Koping-strategiyalari va individning samarali ishlashi.
Bugungi kunda
koping - strategiya muammosi sohalarda va har xil turdagi faoliyat misolida faol
о‘rganilmoqda. Shaxsning hissiy holati, ijtimoiy sohadagi muvaffaqiyati va stress
bilan kurashish strategiyasi о‘rtasidagi bog‘liqlikni о‘rganishga jiddiy e’tibor
qaratilmoqda. Shu bilan birga koping-strategiyasining samaradorlik/samarasizlik
jihatidan о‘rganishda, samaradorlik jihati stressga nisbatan zaiflikni yо‘qotishga
hizmat qiladi.
Masalan, muammoni hal qilishga qaratilgan reaksiyalar (jumladan, boshqa
odam bilan ijtimoiy munosabatni о‘zgartirishga urinish yoki boshqa insonlar
о‘rtasidagi stressli munosabatlarni о‘zgartirishga urinish) salbiy stressli
vaziyatlarda nisbatan past darajada bо‘lganda ular nazorat ostida deb hisoblanadi.
Bundan tashqari, muammolarga qarshi kurashish strategiyalaridan foydalanish
xulq-atvor va ijtimoiy muammolarga salbiy ta’sir etadi.
Shu bilan birga, muammolarni hal qilish strategiyasini qо‘llaydigan bolalar
moslashishda(adaptatsiyada) kо‘proq muammolarga duch kelishlari kо‘rsatilgan.
Bundan farqli о‘laroq, о‘z hissiyotlariga qarshi chiqishning tez -tez sodir bо‘lishi,
xatti–harakatlarda jiddiy muammolar, shuningdek, tashvish va tushkunlik
alomatlarini yuzaga keltiradi.
Shuningdek bu strategiya ijtimoiy qо‘llab-quvvatlash, tajovuzkor kurashish
(masalan, verbal/jismoniy ravishda muammoni hal qilish, hissiyotlarni chiqarib
yuborish) va rad etish kabi strategiyalar ham malaka va moslashuvchanlik bilan
bog‘liq. “Ijtimoiy madad qidirish” ning samarali tomoni shundaki, bu
boshqalarning tajribasidan foydalanishga imkon beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
375
Eksperimental tadqiqotlar kopingdan qochishning turli xil strategiyalarini
kо‘rsatib bergan (yomon fikrdan yoki salbiy kognitiv vaziyatdan qochish). Bir
tomondan, maktab bilan bog‘liq yuqori darajadagi distress, bezovtalik, aslida,
moslashishga qiynalish belgisi. Ammo, boshqa tadqiqotchilarning fikriga kо‘ra,
muammodan qochish bolalarning maktabdagi xulq-atvori bо‘lib, о‘qituvchilar
bunda kuchli ijtimoiy kompetentlik bor deb ta’kidlashadi. Balki, stressli vaziyatda
kopingdan qochish orqali nazorat yо‘qotilganda, bu qochish salbiy vaziyatning
oshib ketishini oldini olishi mumkin yoki ijtimoiy muvaffaqiyat bilan bog‘liq
bо‘lishi mumkin.
Tadqiqotchilarning aytishiga kо‘ra, kopingdan qochish uzoq davom
etuvchi stresslarni oldini oladi, uzoq davom etuvchi stresslardan qochish
noadaptatsion reaksiya kо‘rsatadi.
“Vaziyatni ijobiy baholash” koping-strategiyasi turlicha bо‘ladi. Bir
tomondan muammoga pozitiv baho berish stressni kamaytiradi va emotsional
imkoniyatni oshiradi: boshqa tomondan ma’lum bir amaliy muammolardan
qochishga imkon beradi. Agar subyekt vaziyatni boshqara olmasa, ushbu strategiya
shu vaziyatni ijobiy hal qilishga yordam beradi. Koping –strategiyasini
о‘rganishdagi akademik bosqichning muvaffaqiyati psixologik kitoblarda hali
chuqurroq yoritilmagan. Masalan, muvaffaqiyatli koping-strategiyasining о‘zini
yutuqlarga olib boradi deb bо‘lmaydi. Masalan, о‘qishda yuqori natijalarga
erishgan о‘smirlar (о‘g‘il bola) koping-strategiyasida ancha yuqori natijaga
erishadi, ular IQ-darajasini oshirish uchun boshqalardan kо‘ra kо‘proq harakat
qilishi kerakligini biladi.
Muammolarni hal qilish strategiyasi, odatda, shaxsning muammoga
bо‘lgan munosabatini yengishga qaratilgan strategiyalardan kо‘ra samaraliroqdir.
Ammo, qanday bо‘lishidan qat’iy nazar, tadqiqotlar shuni kо‘rsatadiki, vaziyatga
bir xil javob berish usulini tanlashdan kо‘ra, bir vaqtning о‘zida bir nechta usullarni
qо‘llash samaraliroqdir. Yuqorida aytib о‘tilganidek, koping-strategiyalarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
376
samaradorligi ham reaksiyaning о‘ziga, ham bu reaksiya о‘tkaziladigan kontekstga
bog‘liq. Bir vaziyatda samarasiz bо‘lgan koping-strategiyasi boshqa vaziyat uchun
samarali bо‘lishi mumkin. Masalan, subyektning nazorati ostida bо‘lmagan
vaziyatda samarasiz bо‘lgan strategiyalar, subyekt nazorat qila oladigan va kerakli
yо‘nalishda о‘zgarishi mumkin bо‘lgan holatlarda samarali bо‘lishi mumkin.
Shunisi e’tiborga loyiqki, erkaklar ayollarga qaraganda kо‘proq xavotirli
(adrenalin turi) va hissiy jihatdan berqaror bо‘ladi va shuning uchun stressga
kо‘proq moyil. Shuni ham qо‘shimcha qilish kerakki, spirtli ichimliklar ta’siri
ostida (har xil dorilar kabi) tanada kо‘p miqdorda noradrenalin ishlab chiqariladi.
Bu esa, о‘ziga ishonchi yо‘q va havotirli kishilarni spirtli ichimlik ta’sirida
agressivlikni va о‘ziga ishonchini oshirib yubaradi. Bu holat kо‘pchilikka yoqadi
va uning ta’siriga tez-tez tushib qolishadi. Bu toifa insonlarga alkogolizm havf
soladi. Agar siz bu toifaga kirsangiz bundan qutulishga va muammolarni boshqa
yо‘l bilan hal qilishga urinib kо‘ring.
Bundan tashqari, stressli vaziyatni bartaraf etishdan qochishga
qaratilgan
kuchsiz reaksiyalar
ham mavjud. Bu psixologik himoya mexanizmlarini
о‘z ichiga oladi, uning g‘oyasi dastlab psixoanalitik nazariya doirasida shakllangan
(bu atama birinchi marta 1894 yilda paydo bо‘lgan (Freyd "himoya
neyropixozlar"). Ushbu mexanizmlar ahamiyatini yо‘qotish va shu bilan stressning
shaxsiyatga ta’sir qilishining shikastlanadigan daqiqalarini bartaraf etishga
qaratilgan.
Bugungi kunda mutaxassislar psixologik himoya mexanizmlarining
yigirmadan ortiq turini bilishadi. Ular orasida:
Repressiya -
har qanday hodisani eslay olmaslik yoki ushbu
ma’lumotlarning shikastlanishiga bog‘liq har qanday ma’lumotni qabul qilish;
rad etish-
inson uchun xavf tug‘diradigan turli faktlarni inkor etadigan yoki
ular tomonidan qabul qilinmaydigan himoya mexanizmi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
377
proyeksion-
boshqa odamning о‘z xususiyatlari va xususiyatlariga
befarqligi, his-tuyg‘ulari va tajribalarini boshqa shaxsga yoki boshqa vaziyatga
о‘tkazish;
regressiya-
oldingi, kamroq yetuk va yetarlicha xulq-atvorga о‘tish;
ratsionalizatsiya-
qabul qilinadigan impulsiv xatti-harakatlarni tushuntirish
va oqlash uchun maqbul axloqiy, mantiqiy
sublimatsiya-
ijtimoiy jihatdan ma’qullangan, qoida tariqasida, inson
faoliyatining ijodiy sohalariga energiya yо‘naltirish;
hissiy yengillashish-
xotiralar, tasvirlar, fikrlar, istaklarni rad etishga olib
keladigan
yoqimsiz
xotiradan
chiqarib
tashlash
va
boshq.
Muayyan himoya turlari о‘rtasidagi farqlarga qaramasdan, ularning vazifalari
о‘xshash. Ular psixikaga kiruvchi hodisalarning shikast
, shaxsiy tashvish darajasini pasaytirish, shaxsning о‘zini namoyon
qilishning barqarorligi va о‘zgaruvchanligini saqlab qolishdan iborat.
Bir qator tadqiqotlarga kо‘ra, stress reaksiyalari orasida yetuk, mos
keluvchi shaxslar vijdon mexanizmlari tomonidan boshqariladi, pishmagan,
noqulay, infantil shaxslar esa psixologik himoya mexanizmlariga ega.
Stress—bu "mushak qisqarishi" ning о‘ziga xos analogidir, shuning uchun
uni bо‘shatish uchun siz о‘zingizni teskari yо‘nalishda chо‘zishingiz kerak,
boshqacha aytganda "stressga qarshi vosita" ni о‘ylab topishingiz kerak. Buni tahlil
qiling, qachonki stressli vaziyatga tushganingizda о‘zingizning qarshi vositangizni
ishga solishga harakat qiling. Asosiysi—tо‘g‘ri amalga oshirish.
Stressni о‘tib ketishiga harakat qiling, organizmga foydali ta’sir etuvchi
gormonlarni, ishtaha ochuvchi va endofrin gormonlarini (“baxt” gormoni) olishga
harakat qiling. Ratsionga salatlar, uzum, karam, qizil qalampir qо‘shing, chunki
ularning tarkibida “sitofin” moddasi mavjud. Banan tarkibida ijobiy emotsiyalarni
keltirib chiqaruvchi “serotonin” gormoni mavjud bо‘lib, u inson qalbiga yengillik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
378
va quvonch beradi. Shirinliklarni (shokoladni) ham ratsionga qо‘shish kerak, ular
hayot quvonchini oshiradi va miyadagi “qoniqish mexanizmini” ishga soladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Fletcher, D., & Sarkar, M. (2013). Psychological resilience: A review and
critique of definitions, concepts, and theory. European Psychologist, 18(1), 12–23.
2. Bergman, M., & Dierks, K. (2020). Stress management strategies for
military personnel: The role of psychological training. Military Psychology, 32(4),
317–328.
3. O‘zbek Milliy Psixologik Tadqiqotlar Jamiyati (2022). Ekstremal
vaziyatlarda psixologik tayyorgarlik. Uzbek Journal of Military Psychology, 10(2),
55–70.
