https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
318
HARBIY XIZMATЧИЛАРНИНГ АХЛОҚИЙ-РУҲИЙ
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ RIVOJLANTIRISHNING AMALIY YO‘LLARI VA
SHAKLLARI
Saburov Alisher Ikramovich
Jamoat xavfsizligi universiteti magistratura tinglovchisi, mayor
Annotatsiya: This article analyzes mechanisms aimed at enhancing the
ethical and psychological readiness of military personnel, focusing on methods to
strengthen their moral grounding and resilience.
Kalit So‘zlar: Ethical readiness, psychological resilience, military personnel,
moral development, stress management, ethical training.
Kirish
Harbiy xizmatning murakkabligi va xavf-xatarli sharoitlari harbiy
xizmatchilardan yuqori axloqiy va ruhiy tayyorgarlikni talab qiladi. Shu sababli,
harbiy
xizmatchilarning
axloqiy-ruhiy
tayyorgarligini
rivojlantirish
mexanizmlarini takomillashtirish zarurati tug‘iladi. Ushbu tezisda harbiy
xizmatchilarni professional va shaxsiy sifatlari bo‘yicha tayyorlashga qaratilgan
amaliy yo‘llari va shakllari ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy asosan, harbiy
sohada rivojlanishi yetuk ofitser shakllantirish bilan ro‘yobga chiqariladi.
Barkamol, yetuk ofitser o‘qimishli, yangicha fikrlaydigan, madaniyatli, axloqli,
mehnatsevar, jismonan va ruhan sog‘lom, o‘z haq-huquqini bilgan, vatanini
sevadigan, faol, fidoiylik va ma’naviy boy singari insoniy fazilatlarni o‘zida
mujassamlashtirmog‘i lozim.
Harbiy an’analarning o‘rni va ahamiyatini anglash uchun eng avvalo
an’analarning mohiyati, mazmuni haqida fikr yuritaylik. Harbiy jamoada
yashovchi harbiy xizmatchi o‘z bo‘linmasining milliy harbiy an’analari tarixini,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
319
turmush tarzini, madaniyatini, ruhiyatini va ma’naviyatini chuqur bilgandagina, u
shu xalqning barkamol, etuk ofitseri bo‘la oladi. Barkamol yetuk ofitser o‘z
navbatida o‘zining xizmat faoliyati davomida o‘rgangan g‘oya va tajribalarini
o‘zidan keyingi avlodga o‘rgatishga harakat qiladi. Ana shu o‘rgatish harbiy va
ijtimoiy hayotni davom ettirishga asos, negiz bo‘ladi.
Shuning uchun o‘z qadr-qimmatini bilgan harbiylar o‘z harbiy san’atining,
ma’naviyatining ya’ni harbiy vatanparvarligining, qadriyatlarining asosi bo‘lgan
an’analar, urf-odatlar, rasm-rusumlarni avloddan avlodga etkazadi, asraydi
hamda ularni davom ettiradi. Ana shundagina harbiylarning, xalqning, davlatning,
hayotning davomiyligi ta ‘minlanadi. Bu haqda buyuk sharq mutafakkiri Abu
Rayhon Beruniy “Vaqt pillapoyasi cheksizdir, bir-birining o‘rnini egallab
boradigan avlodlar zinadan zinagagina ko‘tariladilar, xolos. Jamlangan tajribani
har bir harbiy xizmatchi o‘zidan keyin kelayotgan, o‘zidan keyin uni taraqqiy
ettiradigan va boyitadigan navbatdagi harbiy xizmatchiga etkazib beradi”,-deb
o‘rinli ta’kidlagan.
O‘zbek harbiylari o‘z harbiy an’analari bilan jahon hamjamiyatida o‘ziga
xos mavqega ega bo‘lgan eng qadimgi xalqlardan biri sifatida mana shunday
bebaho, boy xazinaga ega. Buning uchun o‘zbek xalqining harbiy an’analarini
bilishimiz, boyitishimiz, takomillashtirishimiz, saqlashimiz hamda keyingi
avlodlarga etkazish har birimizning, muqaddas vazifamiz bo‘lmog‘i darkor. Eng
asosiysi harbiy an’analaridan yosh ofitserlarni tarbiyalashda foydalanishni hozirgi
talabning o‘zi talab qilmoqda. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasining kadrlar
tayyorlash milliy dasturida “Yosh avlodni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalashda
xalqning boy milliy madaniy-tarixiy an’analariga, urf-odatlari hamda
umumbashariy qadriyatlariga asoslangan samarali tashkiliy, pedagogik shakl va
vositalari ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etiladi”-deb alohida ta’kidlangan.
An’ana-bu jamiyatda ijtimoiy hodisa bo‘lib, kishilarning ongida, hayotida
barcha sohalarni qamrab olgan, o‘z o‘rnini topgan, ajdodlardan-avlodga o‘tib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
320
turadigan, takrorlanadigan harbiy hayotda qo‘llanadigan umumiy tartib, qoidalar
va tajribalar yig‘indisi deb ta’riflash mumkin.
Harbiy an’analar esa harbiy, ijtimoiy hodisa bo‘lib, harbiylar hayotining
barcha yo‘nalishlarini qamrab olgan ya’ni turmush tarzi, mehnat, odob-ahloq,
madaniyat, ma’naviyatlarida o‘z o‘rnini olgan, avloddan avlodga o‘tib turadigan,
takrorlanadigan, qo‘llanadigan harbiy tartib-qoidalar yig‘indisi deb tushunish
zarur. Harbiy an’analarning hayotda tadbiq qilinish hajmi, ko‘lami, doirasi
ijtimoiy an’analarga qaraganda nisbatan torroq yo‘nalishga ega. Shu nuqtai
nazardan yondoshganda harbiy an’analar davlat miqiyosidagi harbiy ta’lim-
tarbiya muassasalari, mehnat jamoalari an’analaridan shakli, mohiyati, mazmuni
hamda o‘ziga xos harbiy xususiyatlari bilan ajralib turadi.
O‘zbek harbiy xizmatchilarining harbiy an’analari o‘ziga xos milliy
xususiyatlarga ega. An’analar harbiy jamoaning turmush tarzini bezab, ifodalab
uning qadr-qimmatini yuksaltiradi. Har bir harbiy an’ana o‘z shakli, mazmuni,
maqsadi va vazifalarni nazarda tutadi. Harbiy an’analar o‘z milliy mazmuni,
shakli, mohiyati hamda xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi. Yosh
ofitserlarning muntazam tizimli uzluksiz, shakllanishida to‘g‘ridan to‘g‘ri kuchli
tarbiyaviy ta’sir etuvchi milliy tarbiya vositasidir. Harbiy an’analar harbiylarning
boy axloq-odobi, madaniyati, ma’naviyati ijtimoiy, harbiy tajribalari bilan uzaro
uzviy bog‘langan va ularni o‘ziga xos tarzda aks ettiradi. O‘zbekiston Qurolli
Kuchlarining harbiy an’analari, ayniqsa aqliy, axloqiy, mehnat, nafosat, huquq,
ekologik yo‘nalishlar orqali tarbiyalash asosli ildizlarga ega. Masalan, kattalarga
hurmat va kichiklarga mehribon bo‘lish; salomlashish va ko‘rishish; bemorlardan
hol-ahvol so‘rash va oila boshiga kulfat tushganida yordam berish; birinchi maosh
olish; birinchi kor; mehmondo‘stlik va h.k.
Shuning uchun ham harbiy an’analar шахсни harbiy hayotga tayyorlashda
tarbiya vositasi bo‘lib qolaveradi. Masalan, ustoz-shogird, hashar, salomlashish,
mehmondo‘stlik, to‘y, keksalarni hurmatlash, kabi yuzlab an’analar o‘zbek harbiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
321
xizmatchilarining milliy axloqiy qadriyatlariga aylanganini ko‘rsatish mumkin.
Jamoviy (Harbiy) an’analar ham ijtimoiy an’analar kabi taraqqiyotning
doimiy shakldagi o‘zgarishlari bilan o‘zaro bog‘langan. Harbiy hayotdagi boshqa
hodisa va voqealar kabi jamoaviy an’analar ham biri paydo bo‘ladi, ikkinchisi
rivojlanadi, yana boshqasi esa harbiy hayot talablariga javob bermaydi va
iste’moldan chiqadi. Bu tabiiy bir qonuniyatdir. Jamoaviy an’analarning
ko‘pchiligi kishilarning harbiy hayotida sinovlarga dosh berib qo‘llanib,
mustahkamlanmoqda.
Shu an’analardan xizmat faoliyatda harbiylar faoliyatiga to‘g‘ri kelmaydigan
jihatlari jamoa an’analari tarkibidan chiqib borilmoqda. Istiqlol sharofati bilan
harbiy an’analarni xizmat faoliyatga qo‘llash uchun qulay shart-sharoitlar yuzaga
keldi. Mustabid yillarida milliy harbiy an’analarni xizmat faoliyatida qo‘llash u
yoqda tursin, hatto milliy tarbiya degan iborani ishlatish mumkin emas edi.
“An’analarni tarbiyalash, ularni saqlash tarbiyaviy ishlarning eng muhim
vazifasidir” degan edi mashhur pedagog
A.S.Makarenko.
Demak, harbiy
an’analarni tarbiyalash, ulardan samarali foydalanish xizmat faoliyatida
tarbiyaviy ishlarning eng muhim vazifasi bo‘lmog‘i darkor.
Chindan ham harbiy jamoada harbiy an’analarni avaylab saqlash va boyitish,
ularga muhabbat va hurmatni tarbiyalamasdan turib shu xalqning, Vatanning
haqiqiy jonkuyarini tarbiyalash mumkin emas. Haqiqiy harbiy vatanparvar,
oilaparvar harbiy xizmatchi esa o‘z navbatida o‘z nasl-nasabi ya’ni sarkarda ota-
bobolarining muborak nomlariga dog‘ tushirmaslikka, ularga sodiq bo‘lishga, o‘z
bilimi, mehnati bilan ular obro‘sini mustahkamlashi orqali jamoadoshlarining
hurmat-ehtiromiga sazovor bo‘lish zarurligi uqtirilayapti.
Bunday inson eng avvalo o‘z oilasiga,xalqi va millatiga, yurtiga va harbiy
jamoasiga hamda an’analariga muhabbat va hurmat ruhida tarbiyalanishi zarur.
Chunki o‘z yurtini sevmaydigan harbiy xizmatchi hech bir millatda, xalqda,
davlatda bo‘lmasa kerak. Harbiy xizmatchilarni an’analar asosida tarbiyalashda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
322
komandirlarning tarbiya haqidagi ma’lumoti asosiy o‘rin tutadi.
Bizningcha, komandirlarning o‘z qo‘l ostidagi harbiy xizamtchilarni
jamoaviy an’analar vositasida tarbiyalashdagi imkoniyatlarini oshirish,
takomillashtirish uchun quyidagi ikki yo‘nalishda ma’rifiy ishlarni tashkil etish
ma’qul.
Birinchidan
, komandirlarning jamoaviy an’analar bo‘yicha pedagogik
ma’lumot-madaniyatini oshirish.
Ikkinchidan
, harbiy o‘qituvchilar, xizmat bo‘yicha tegishli ofitserlar,
xodimlar, xizmatchilar va boshqa ofitserlarning pedagogik madaniyatini oshirish.
Bu ma’rifiy ishlarni olib borishni tashkil etishda o‘z yechimini kutayotgan
muammolar ham yo‘q emas. Xususan, hozir davlat ta’lim-tarbiya muassasalarida
ishlayotgan o‘qituvchi, tarbiyachi, madaniyat xodimlari, ichki ishlar, hokimiyat
vakillari, mahalla faollarining jamoaviy an’analar bo‘yicha ma’lumotlari va
malakalari hozirgi talab darajasida deb xulosa chiqarish qiyin. Shuning uchun bu
muammoni hal etishni keng qamrovli tarbiyaviy ishlardan boshlash maqsadga
muvofiq. Yana oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida tayyorlanayotgan yosh
malakali mutaxassislar o‘quv reja va o‘quv dasturlari, davlat ta’lim standardlarida
ham jamoaviy an’analar, qadriyatlar, ma’naviyatlar bo‘yicha mavzular va ularga
ajratilgan soatlar hozirgi hayot talabi darajasida emasligini aytish zarur. Ammo
istiqlolning keyingi uchinchi, to‘rtinchi yillarida jamoa tarbiyasini yaxshilash
bo‘yicha 1996-yilni “Amir Temur” yili deb e’lon qilingani, HOTM larida
harbiylar tarbiyasini o‘rganuvchi bo‘limning tashkil qilinishi kabi amaliy
tadbirlarning bajarilishi bu sohada ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirishga asos
bo‘lmoqda.
Eng muhimi komandirlar harbiy an’analarning yosh ofitserlarni xizmat
faoliyatga va ijtimoiy hayotga tayyorlashdagi ilmiy o‘rnini va amaliy ahamiyatini,
tajribalarni orttirishdagi, mustahkamlashdagi rolini anglashlari nihoyatda zarur.
Masalan
, birinchidan
, mehmondo‘stlik, keksalarni hurmatlash an’analari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
323
to‘g‘risida harbiy xizmatchilarga tushuncha, ko‘nikma, , ma’lumot bilan
qurollantirmay turib, ularni xizmat faoliyatga va ijtimoiy turmushga amaliy
tayyorlash mumkin emasligi hamda bu milliy-harbiy urf-odatlarsiz inson
barkamol harbiy xizmatchi bo‘lmasligini bilishlari shart.
Ikkinchidan,
komandirlarga harbiy an’analarning tarbiyaviy vazifasini tushuntirishni quyidagi
shakl va mazmunda tashkil etsa maqsadga muvofiq bo‘lardi. Komandirlarga
harbiy jamoaviy an’nalarning tarixi, maqsadi, vazifasi, har birining o‘ziga xos
xususiyatlari, ulug‘ ajdodlarimiz tomonidan qullanilib kelinish sabablari, turmush
tarzi, tili, axloqi, mehnati, madaniyati, ma’naviyati hamda udum, urf-odat
kabilarning harbiy xizmatchilarni tarbiyalashdagi tarbiyaviy imkoniyatlarini
pedagogik asoslab ko‘rsatishdan iborat.
Komandirlarga an’analarning harbiy xizmatchilarni ijtimoiy hayotga
tayyorlashdagi tarbiyaviy qirralari haqida ma’lumot berishda o‘zbek millati
tarixi, turmush tarzi, harbiy an’nalari, udumi, urf-odati, axloq-odobi, madaniyati
ma’naviyati asoslarini harbiy xizmatchilarga o‘rgatishda ahamiyatini anglatish
hamda ular bilan bog‘liq milliy mafkura, milliy ong, milliy g‘urur, o‘zlikni
anglash, millatidan faxrlanish va unga sodiq bo‘lish, harbiy vatanparvarlik kabi
insoniylik fazilatlarni shakllantirishda harbiy jamoaviy an’analarning tarbiyaviy
vazifalarini bajarishga komandiralarning alohida e’tiborini qaratish zarur.
Bu fazilatlarni harbiy an’analar vositasida tarbiyalanganligiga komandirlar
ishonch hosil qilishlari darkor. Shundan keyingina harbiyiy an’analarning
tarbiyaviy vazifasi amalda o‘z tadbig‘ini topadi. Misol uchun jamoada
salomlashish va alik olish an’anasini pedagogik tahlil qilaylik.
Birinchidan
,
salomlashish eng avvalo insonning insonligini ko‘rsatuvchi belgi, uning ongli
bir jonzotligini, boshqa jonzotlardan farqlanishini, insoniyligini his qilish, burchni
anglash, o‘z ruhini o‘zi boshqara olish, boshqalarga insonlarcha munosabatda
bo‘lish, o‘zini hurmatlash o‘z qadriga va hurmatiga sazovor bo‘lish deb izohlasak
to‘g‘ri bo‘ladi.
Ikkinchidan,
qonuniy majburiyati. Bunday holat esa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
324
harbiylarning shug‘ullanayotgan faoliyatiga bevosita ta’sir etmay qolmaydi. Har
qanday harbiy xizmatchi o‘zi ro‘para bo‘lgan kishiga salom bermasa yoki
salomini olmasa, birinchi navbatda, o‘z xayolida nima uchun bunday holat
bo‘lganligi haqida fikr yuritadi, o‘ylaydi va to‘g‘ri xulosaga keladi.
Bu holatning salbiy ta’siri uyqudan so‘ng unutilishi mumkin. Shuning uchun
harbiy xizmatchilar jamoada va ijtimoiy hayotda oddiy harbiyiy an’analarga rioya
etishi amaliy ahamiyatga ega deb komandirlarni ishontirish va uni bajarishga
undash darkor. Harbiy an’analarni harbiy xizmatchilarning rivojlanishidagi
amaliy vazifasi bundan oldingi ta’limiy va tarbiyaviy vazifalari natijasida hosil
bo‘ladi. Buni sodda etib harbiy jamoaviy an’analarningharbiy xizmatchilarga
o‘rgatishdagi hamda tarbiyalashdagi vazifalari ya’ni bilimi, ko‘nikmalari, odatlari
ularning umumiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi, natijada ular barkamol bo‘lib har
tomonlama yetishadi. Bu jarayonni komandirlarga quyidagicha izohlab berish
mumkin. Harbiy xizmatchi jamoada harbiy an’analarga amal qilishda xizmat
faoliyatida zarur bo‘ladigan axloq, mehnat, estetik tarbiyalarga doir muomala
ko‘nikmalari haqida ilmiy ma’lumotga ega bo‘ladi. Ana shu ma’lumotga tayanib
xizmat faoliyati va ijtimomy hayotda axloq, odob, mehnat ko‘nikmalarini, insoniy
xulq-atvorni shakllantirib, barkamollikka erishadi.
Ana shu sifatlar harbiy xizmatchilarni rivojlanganligini ko‘rsatadi. Bu
jarayonlarni jamoada komandirlarning bilishlari nihoyatda zarur. Aksincha
komandirlar bu jarayonni tushunib yetmasalar boshqaruvi ostidagi harbiy
xizmatchilar tarbiyasi samaradorligi shunga yarasha bo‘ladi. Shuning uchun
avvalo komandirlarning o‘zlari harbiy an’analarning rivojlantiruvchi, amaliy
vazifalari haqida chuqur pedagogik ma’lumotga ega bo‘lishlari lozim. Demak,
insonning barkamolligida ta’lim-tarbiyaning natijasida uning umumiy rivojlanishi
ta’minlanadi. Ana shu pedagogik jarayonni anglash jamoada komandirlarning eng
muhim burchi vazifasi hisoblanadi. Harbiyiy an’analarga quyidagilarni misol
qilishimiz mumkin: hashar an’anasi, mehmondo‘stlik an’anasi, salomlashish va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
325
ko‘rishish an’anasi, bemorlardan hol-ahvol so‘rash va oila boshiga kulfat
tushganda yordam berish an’anasi va boshqa an’analar mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Jones, T., & Carter, M. (2021). Ethical and moral training in the military.
Military Ethics Journal, 18(2), 123–139.
2. Brown, L., & Roberts, A. (2020). Psychological resilience and moral
development among soldiers. International Military Psychology, 14(1), 89–103.
3. O‘zbek Milliy Psixologik Tadqiqotlar Jamiyati (2023). Harbiy
xizmatchilarning axloqiy-ruhiy barqarorligini oshirish. Uzbek Psychology
Bulletin, 15(3), 75–90.
4. Филонов Л.Б. Тренинги делового общения сотрудников органов
внутренних дел с различными категориями граждан.-М., 1992.-С.5-6.
5. Жон Честара. Деловой этикет.-М., 1997.-Б.26.
6. Andriadi I.P. ―Pedagogik mahorat asoslari‖-M.: Akademiya, 2009 yil.
7. Bodalev A.A. ―Muloqot psixologiyasi‖-M .: MPSI, 2002.
8. Volkov B.S., Volkova N.V. ―Harbiy xizmatchilardagi muloqot
psixologiyasi-Sankt-Peterburg: Peter,-2008.-272p.
