https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
306
EKSPRESSIYA TUSHUNCHASI HAMDA UNING
TILSHUNOSLIKDAGI TALQINI
Joniqulova Guljahon Saitmuratovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Annotatsiya: Ushbu maqola tilda his-tuyg‘ular, munosabat va izhorlarni
yetkazish uchun qo‘llaniladigan turli xil vositalar va usullarni har tomonlama
tahlil qilishni maqsad qilgan tilshunoslikdagi ekspressiv vositalarning murakkab
sohasi o‘rganiladi. Ekspressiv vositalar muloqotning muhim elementlaridan biri
bo‘lib, so‘zlovchi va yozuvchilarga o‘z so‘zlarini tom ma’noda talqin qilishdan
tashqari ma’no qatlamlari bilan yetkazish imkonini beradi. Bundan tashqari,
maqolada ekspressiv vositalar haqidagi turlicha ta’riflar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: ekspressiv vositalar, ekpressiya, ekspressivlik, stilistika,
tilshunoslik, til ifodasi.
Abstract: This article explores the complex field of expressive means in
linguistics, which aims to comprehensively analyze the various means and methods
used to convey feelings, attitudes, and expressions in language. Expressive means
are one of the important elements of communication, allowing speakers and writers
to convey layers of meaning beyond their literal interpretation. In addition, the
article explores various definitions of expressive means.
Keywords: expressive means, expression, expressiveness, stylistics,
linguistics, language expression.
Ekspressivlik (tilshunoslikda) - til birligining semantik-stilistik belgilari
majmui; til birligining aloqa soʼzlashuv jarayonida soʼzlovchining nutq
mazmuniga yoki nutq qaratilgan shaxsga nisbatan subʼektiv (ijobiy yoki salbiy)
munosabatining ifoda vositasi boʼla olishini taʼminlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
307
Ekspressivlik tilning barcha sathlari birliklari uchun xosdir. Fonetik
ekspressiv vositalar sifatida soʼz tarkibidagi undoshlardan birining qoʼshaloq holda
yoki biror unlining choʼziq talaffuz etilishi, urgʼuning oʼrnini oʼzgartirish kabilarni
koʼrsatish mumkin. Morfologik vositalar sifatida keng miqyosdagi erkalash-
kichraytish qoʼshimchalari (subʼektiv baho ifodalovchi qoʼshimchalar) ni
koʼrsatish mumkin (oyi-oyijon, uka-ukaginam va boshqalar). Leksik ekspressiv
vositalarga oʼz haqiqiy maʼnosidan tashqari uslubiy (salbiy yoki ijobiy) boʼyoqqa
ega boʼlgan soʼzlar, undov soʼzlar va kuchaytiruv yuklamalari kiradi “qiltiriq” soʼzi
ozgʼinlikni salbiy jihatdan ifodalaydi, baholaydi).
Sintaktik sathda esa еkspressivlik odatdagi soʼz tartibini oʼzgartirish,
elliptik tuzilmalardan foydalanish, soʼz takrorlari orqali taʼminlanadi. Аloqa
soʼzlashuv jarayonida lisoniy ekspressiv vositalar bilan parallel ravishda, nutq
ekspressivligini kuchaytirishga koʼmak beruvchi koʼplab paralingvistik (nolisoniy)
vositalar (tovushning balandligi va tembri, nutq surʼati, mimika, imo-ishora) ham
qoʼllanadi. Ekspressivlik bevosita inson histuygʼularini ifodalash bilan bogʼliq
boʼlganligi uchun uni emotsionallik (hissiyot, emotsiyani ifodalovchi soʼzlar va
ulardan foydalanish)dan ajratib tasavvur etish qiyin. Hatto baʼzi tilshunoslarning
asarlarida Ekspressivlik va emotsionallik kategoriyalari bir xil hodisa deb talqin
qilinadi. Jahon lingvistikasining ajralmas tarkibiy qismlaridan biri, dunyo
tilshunoslik fani oldida turgan dolzarb masalalarni ijobiy hal etishga munosib
ulushini qoʼshib kelayotgan oʼzbek tilshunosligi ham oʼtgan asr davomida rang-
barang dunyoqarashlar, taʼlimotlar, nazariyalar taʼsirini boshidan kechirdi,
umumlingvistik jarayonlar qamrovida qoldi. Oʼzbek nomli etnosotsial jamoa, yaʼni
millatga taalluqli, uning boy tarixini oʼzida aks ettiruvchi, kundalik aloqa-muloqat
ehtiyojini toʼla-toʼkis qondiruvchi, uni birlashtiruvchi, jipslashtiruvchi oʼzbek
tilining tabiatini, shakllanish, taraqqiy topish bosqichlari kechagi va bugungi holati,
ertangi istiqboli xususida aniq hamda ravshan tasavvurga ega oʼzbek tilshunosligi
uchun hozirgi zamon jahon tilshunosligida yuz berayotgan oʼzgarishlar yot emas.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
308
Hech ikkilanmay taʼkidlash lozimki, oʼzbek tili tizimida nafaqat qardosh turkiy
tillarga oid xususiy jihatlar, shuningdek dunyoning besh qitʼasida mavjud mustaqil
tillarga doir umumiy qonuniyatlar ham qaror topgan. XX asr oxiriga kelib tilni
belgilar tizimi tarzida tadqiq etish masalasi tadqiqotchilarni ortiqcha qiziqtirmay
qoʼydi. Lingvistika yana psixologiya va sotsiologiya bilan yaqindan munosabatga
kirishishga intila boshladi. Madaniyat, xalq tafakkuri, uning olamni idrok
etishidagi
oʼziga
xos
jihatlarning
tilda
aks
etishini
oʼrganish
lingvokulturologiyaning asosiy maqsadidir.
Mazkur sohaning obekti til va madaniyat, predmeti esa oʼzida madaniy
semantikani
namoyon
etuvchi
til
birliklari
hisoblanadi.
Binobarin,
lingvokulturologiyada madaniy axborot tashuvchi til birliklari tadqiq etiladi.
Bunday til birliklari lingvomadaniy birliklar termini ostida birlashadi. Ramz,
mifologema, etalon, metafora, paremiologik birliklar, lakunalar, stereotiplar,
nutqiy etiketlar eng asosiy lingvomadaniy birliklar hisoblanadi. Olamning lisoniy
manzarasini, madaniyatning asosiy konseptlari majmui boʼlgan konseptosferani,
lisoniy ongni tavsiflash hamda til egalarining milliy-madaniy mentalligini aks
ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning qadimiy tasavvurlariga muvofiq
keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga xos boʼlgan milliy
ijtimoiymadaniy stereotiplarni aniqlash lingvokulturologiyaning asosiy vazifalari
hisoblanadi. Tilning voqelanishda inson omili bilan bogʼliq ravishdagi nutqiy
muloqot jarayonini tadqiq qilish lingvopragmatik va psixolingvistik yoʼnalishning
oʼrganish manbaini tashkil etadi. Maʼlumki, nutqiy muloqot oʼnlab – milliy,
etnografik, ijtimoiy, falsafiy-madaniy, axloqiy-estetik, tarixiy, maishiy va ruhiy
omillarning lisoniy birliklar voqelanishi bilan qorishuvidan iborat dinamik
sistemadir. Demak, insonning mental faoliyati bilan bogʼliq ravishdagi hodisalarni
tadqiq qiluvchi madaniyat fanining muhim tarmoqlaridan biri sifatidagi pragmatik
tilshunoslik inson subekti va obektivlik (lison)ni qorishiq yaxlitlik sifatida tadqiq
qiladi. Zero, nutqda subektivlik va obektivlikni bir-biridan ajratgan holda tadqiq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
309
qilish mumkin emas, sistemaviylik yaxlitlik xossasi bilan xarakterlanadi. Demak,
nutqiy faoliyat unga yondosh va insonga xos ruhiy, fiziologik, ijtimoiy, maʼnaviy,
madaniy sistemalar bilan bogʼliqlikda tadqiq etilgandagina nutqiy muloqotning
mohiyati ochiladi va individual hodisa sifatidagi nutqqa obektiv baho beriladi.
Lisonning nutqiy voqelanishini unga hamrohlik qiluvchi nutqiy
paradigmalar (fiziologik, ruhiy, professional, axloqiy, estetik, madaniy, nutq
vaziyati nutq sharoiti, nutq uslubi) qurshovida tekshirish natijasida lisonni
modifikatsiya qiluvchi vositalarning taʼsiri va roliga baho, nutqning ijtimoiy
qiymatiga va taʼsirchanlik – bunyodkorlik ahamiyatiga ilmiy tavsif beriladi.
Qisqasi, tilshunoslik empirik tahlilni bilishning boshqa gʼoyalari va amallari bilan
boyitishga uzoq tayyorgarlik koʼrdi. Bunday tayyorgarlik, izlanishlar zoe ketmadi,
oʼtgan asrning oxiri tilshunoslik taraqqiyotida oʼziga xos yangi bosqich, yangi
rivojlanish davri boʼldi. Shu davrda empirizm, fenomenologiya, konstruktivizm
kabi falsafiy gʼoyalarni oʼzida jamlagan metodologiyaga asoslangan lisoniy tahlil
yoʼnalishlari yuzaga keldi. Nutqiy akt mazmuni lisoniy va nolisoniy xususiyatlar
umumlashmasidan tashkil topishini barcha pragmalingvistlar eʼtirof etishadi.
Ularning koʼpchiligi nutqiy aktga uch bosqichli faoliyat sifatida qarash
tarafdorlaridir. Bu bosqichlarda uch xil harakat bajariladi. Yuqorida nomlari zikr
etilgan mualliflar hurmat tamoyili pragmatik tahlilini nazariy jihatdan asoslab
berishdan tashqari, ushbu tamoyilni faollashtiruvchi vositalar, ularni qoʼllash
mexanizmlarini tizimlashtirgan holda tavsiflashga harakat qilib kelmoqdalar.
Soʼzsiz, hurmat tamoyili qoidalarining muloqot jarayonida faollashuvi boshqa
qator sotsiopragmatik hodisalar qurshovida kechadi. Turli tamoyil va qoidalarning
“uchrashuvi” odatda, muloqot samarasigaijobiy taʼsir oʼtkazadi, ammo bunday
“uchrashuv”lar baʼzan ziddiyatli kechishi ham mumkin. Binobarin, olijanoblik va
kamtarlik qoidalari doimo ham oʼzaro hamroh boʼla olmaydi, zero, oʼta olijanoblik
maqtanchoqlikka olib keladi. Maqtanchoqlik va kamtarlik bir-birini inkor etuvchi
xususiyatlardir. Xulosa qilib aytganda, muloqot vaziyati esa bevosita maʼlum
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
310
ijtimoiy guruh, madaniyat uchun xos boʼlgan norma nuqtayi nazaridan baholanadi.
Norma maʼlum sotsiumda qabul qilingan ijtimoiy xatti-harakatlar namunalarini
belgilab beradi, umumiy qabul qilingan qoidalar asosida lisoniy vositalar tanlovini
boshqaradi. Norma hurmat tamoyili amaliyoti uchun tayanch nuqtadir va
kommunikativ maqsad ifodasi shaklni belgilab beradi.
Til kishilar oʼrtasida eng muhim aloqa vositasi sifatida ijtimoiy mohiyat kasb
etadi. U boshqa ijtimoiy hodisalar bilan ham uzviy aloqador. Shu bois ham til
xalqning dunyoqarashi, oʼtmishi, madaniyati, ruhiyati kabi masalalarni
oʼrganuvchi falsafa, tarix, etnografiya, sotsiologiya, psixologiya, etika kabi bir
qator fanlar bilan bogʼliq. Bu bogʼliqlik natijasida tilshunoslikda bir qator oraliq
yoʼnalishlar – mentalingvistika, etnolingvistika, sotsiolingvistika, psixolingvistika,
gender lingvistikasi, neyrolingvistika kabi yangi fan sohalari vujudga keldi.
Bugungi kunda oʼzbek va jahon tilshunosligida bu yoʼnalishlar boʼyicha talaygina
tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Insonga xos his-tuygʼular yoqoridagi
tilshunoslikning yangi shakillangan yoʼnalishlari doirasida tadqiq etilishi mumkin.
Dastlab his va tuygʼu tushunchalarini mohiyatini tushunib olish juda dolzab
masala. Yer yuzidagi har bir inson maʼlum his-tuygʼularni (emotsiya) sezish va
ularni ifoda etish qobiliyatiga ega. Hattoki, endigina dunyoga kelgan chaqaloq ham
maʼlum emotsiyalar (mimika bilan ifodalanuvchi his-tuygʼular) bilan tugʼiladi.
His-tuygʼu – ruhiy jarayon boʼlib, insonning atrof-muhitga nisbatan bildirgan javob
reaksiyasidir. “Emotsiya” yaʼni, his-tuygʼu soʼzi lotincha “emoveo” soʼzidan
olingan boʼlib, “taʼsirlanaman”, “hayajonlanaman” soʼzlarini anglatadi.
Emotsiyalar odamni odamga tortuvchi magnit boʼlib, faqatgina insoniyatga xos
boʼlgan, oʼzaro tushunish va tushuntirish vositasidir. His-tuygʼularning baʼzilari
ijobiy boʼlsa, baʼzilari salbiy xarakterni bildirib, har biri kishiga turlicha taʼsir
koʼrsatish xususiyatiga ega. Mutaxassislarning taʼkidlashicha, his-tuygʼular
insondan insonga koʼchish xususiyatiga ham ega ekan. Hech ahamiyat
berganmisiz, aksariyat doimo kulib yuruvchi, tabiatan quvnoq insonni oʼrab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
311
turganlar ham xuddi shunday feʼl-atvorga ega boʼlishadi. Quvnoq odam bilan atigi
10 daqiqa gaplashsangiz ham oʼzingizda qandaydir yengillik hissi paydo boʼlganini
his qilasiz. Oʼz-oʼzingizdan xursand boʼlasiz, kayfiyatingiz koʼtariladi. Shunday
ekan, koʼproq quvnoq odamlar suhbatida boʼlishga harakat qiling. Shu oʼrinda
savol paydo boʼladi, til va hissiyot oʼrtasida qanday bogʼliqlik bor? Shaxs his-
tuygʼularining lisoniy tasvirlari interpretatsiyasi jarayonida semantikada til va
hissiyot oʼrtasidagi munosabatlar, rivojlanish, histuygʼularni idrok etish, his-
tuygʼularni boshdan kechirish va tartibga solish hamda asab tizimini lingvistik
talqin qilish uchun fanlararo sohalardan foydalanadi. Soʼnggi oʼn yilliklarda
zamonaviy tilshunoslikda til va hissiyotlar boʼyicha fanlararo tadqiqotlar portlashi
roʼy berdi. Xulosa oʼrnida shuni taʼkidlash kerakki, til nafaqat boshqalarning
yuzidagi histuygʼularni idrok etishni oʼzgartiribgina qolmay, balki inson oʼz
tanasidagi hissiy tuygʼularni qanday boshdan kechirishini va tartibga solishini ham
boshqaruvchi omil sanaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. Antrushina G. B. Ingliz tilining leksikologiyasi:/G. B. Antrushina, O. V.
Afanas'eva, N.N. Morozov. - 3-nashr, -M.: Bustard, 2001.
2. Izard Kerroll E. Hissiyotlar psixologiyasi / Per. ingliz tilidan. A.
Tatlibayeva. - Sankt-Peterburg: Pyotr, - 2000 yil.
3. Levitskiy V. V. Semasiologiya/V. V. Levitskiy - Vinitsa: Yangi kitob, -
2006.
4. Popova Z.D., Sternin I.A. Umumiy tilshunoslik - Moskva: AST: Vostok-
behind-A2007.
5. Анорбоева С. А. Формирование переводческой компетентности (на
примере: бакалавриат и магистратура) //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 2. – С. 337-348.
6.
АНОРБОЕВА
С.
Формирование
профессиональной
компетентности переводчика //Journal of Research and Innovation. – 2023. – Т.
1. – №. 6. – С. 35-39.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
312
7.
ANORBOYEVA, S. (2023). “SHADOWING” METODI ORQALI
ISPAN TILI MASHG‘ULOTLARIDA TALABALARDA TARJIMONLIK
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH . Journal of Research and Innovation,
1(11), 3–6. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jorai/article/view/807
8.
Анорбоева С. А. СИСТEМА ПOДГОТOВКИ ПEРЕВOДЧИКOВ
B
BУЗАX
УЗБЕКИСТАНА
И
COBРЕМЕННАЯ
МOДEЛЬ
ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА //Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2024. – Т. 4. –
№. 4. – С. 11-22.
9.
АНОРБОЕВА, С., & ШОДИКУЛОВА, Ш. (2023). К ПРОБЛЕМЕ
РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОСТНОГО ПОДХОДА В ВЫСШЕМ
ОБРАЗОВАНИИ. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(3), 22–26.
Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/111
10.
АНОРБОЕВА,
С.
(2023).
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ
КОМПЕТЕНТНОСТЬ ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И
МАГИСТРАТУРА). Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1),
120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
11.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION
COMPETENCE AS A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT
//European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol. –
2020. – Т. 8. – №. 8.
12.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР, 2(3), 9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
13.
ANORBOYEVA, S. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. Journal
of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
