https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
183
ELEKTR ENERGIYASINI O’LCHASH VA NAZORAT QILISHDA
AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARDAN FOYDALANISHNI
TATBIQ QILISH
Yo’lchiyev Mash’albek Erkinovich,
Soliyev Abdulaziz Rasuljon oʻgʻli
Andijon davlat texnika inistituti, Elekt va energetika muxandislig fakulteti ETEA
yo’nalishi 4 - kurs K-95-21 guruh talabasi.
Annotatsiya:
Zamonaviy
elektron
dachiklar
elektroenergiya
boshqarishining asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi. Ular energiyani
samarali ravishda nazorat qilish, monitoring qilish va taqsimlash imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: Elektr energiyasi, avtomatlashtirilgan tizimlar, energiya
samaradorligi, yo‘qotishlarni kamaytirish, o‘lchash texnologiyalari.
Elektr energiyasini samarali boshqarish va nazorat qilishning ahamiyati.
Avtomatlashtirilgan tizimlarning rivojlanishi va ularning energetika sohasiga
kiritilishi. Avtomatlashtirilgan tizimlar haqida umumiy tushuncha. Elektr
energiyasini o‘lchash va nazorat qilish tizimlarining asosiy komponentlari
(sensorlar, ma'lumot uzatish qurilmalari, dasturiy ta'minot).
Energiya resurslariniiig rivojlangan savdosi ma'lumotlarni o‘lchash, yig‘ish
va qayta ishlash bosqichlarida inson ishtirokini minimumga olib keladigan va
energiya resurslarini yetkazib beruvchi tomonidan ham, iste’molchi tomonidan
ham turli tarif tizimlariga ishonchli, aniq va ixcham moslashtirilgan
avtomatlashtirilgan tizimli energiyani hisoblashdan foydalanishga asoslangan
tizimlarni tatbiq etishni talab qilmoqda. Shu maqsadda, iste’molchilar hamda
ta’minotchi korxonalar o‘z obyektlarida ENHATni tashkil qiladilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
184
Ushbu “Aqlli” tizimning yana bir xususiyati shundaki, maʼlumotlarni
soxtalashtirishga urinish, yaʼni hisoblagichga taʼsir oʻtkazish holatlari yuzaga kelsa
darhol oʻchadi va tizimga xabar joʻnatadi. Shuningdek, energiya toʻlovi
toʻlanmagan taqdirda masofadan oʻchish xususiyatiga ham ega. Eng asosiysi
zamonaviy hisoblagichlar elektr taʼminoti korxonasi tomonidan 10 yilda bir
marotaba qiyoslovdan oʻtkaziladi.
Modem aloqali ENHAT
Modem aloqali ENHAT ni qurishda har doim ham samarali ishlatilmaydigan AIJ
hamda elektr energiyasi hisoblagichi atrofida sifatli raqamli telefon liniyasini
bo’lishi ko’zda tutiladi (1-rasm).
1-rasm. Modem aloqali ENHAT
Tijorat va texnik ENHAT
Vazifasi bo'yicha sanoat korxonalarining ENHATlari tijorat va texnik
asosida hisobga olish tizimlariga bo‘linadi. Tijorat asosida hisobga olish tizimi deb,
iste’mol qilingan elektr energiyaga to‘lovni amalga oshirish uchun
foydalaniladigan hamda energiyani hisobga olish tizimiga aytiladi (mos ravishda
tijorat asosida hisobga olish tizimi uchun ishlatiladigan asboblar tijorat hisobga
olish asboblari deyiladi). Texnik yoki nazorat qilish orqali hisobga olish tizimi deb,
korxona ichida uning boMimlari va obyektlarida texnologik jarayonlarini nazorat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
185
qilish uchun hisobga olishga aytiladi. Texnik asosidagi hisobga olish tizimi tijorat
tizimining asosini tashkil etadi.
Texnik hisobga olish elektr energiyadan foydalamshm jony boshqarish,
rejalashtirish, meyorlashtirish va tahlil qilish funksiyalarini bajarihshi uchun
axborot bazasim tashkil etadi. Sanoat korxonalarida elektr energiyani texnik
hisobga olishning olib borilishi quyidagilarga imkon beradi:
• sexlarda elektr energiyadan noratsional foydalamshm
• energiya resurslarini tejash va mahsulot birligiga to g n keladigan elektr
energiya sarli miqdorini kamaytirish.
Texnik hisobga ohsh tizimining vazifasi katta о lchamligi va murakkabhgi
bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda texnik hisobga olish tizimi taqsimlash va
transformator podstansiyalari pog'onasida amalga oshirilmoqda. Bu tizimdagi
hisoblagichlar u yoki bu sex tomonidan sarflangan elektr energiyani to g ridan
to‘g‘ri qayd eta olmaydi, chunki har bir sex elektr ta mmotim bir necha
transformator podstansiyalaridan (yoki taqsimlash podstansiyalaridan) oladi, ular
har biri esa, o‘z navbatida, bir necha sexlami ta’minlaydi. Masalan, 1.2-rasmda
tasvirlangan
korxona sxemasi uchun 2 -sex elektr ta’minoti Wh2 hisoblagich bo'yicha
aniqlanadi. 1-sex 1-TP dan (Whi hisoblagich) va 2- TP dan (Wh3 va Wh2
hisoblagichlar koTsatkichlari ayirmasi) ta’minlanadi. Shunday qilib, 1-sexning
elektr iste’molim 1-sex = Whi +(Wh3 - WI12) ifoda bo‘yicha aniqlash mumkin.
Wh3 hisoblagich ko‘pincha TP da emas, bosh pasaytiruvchi podstansiya (BPP) da,
ya’ni ta’minot kabeli oxirida o‘matiladi
Odatda sexlar va texnologik uskunalar bo yicha elektr energiya iste’molini
hisobga olislmi ajratishni amalga oshirish uchun qo‘shimcha hisoblagichlar
o‘matilishi, qayta ulamshlarni amalga oshirish va podstansiyalami tartiblashtirish
zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
186
Bozor munosabatlarining rivojlanishi, korxonalami qayta modernizatsiya
qilish, ulaming alohida bo linmalanm texnologik jarayonlarga bog‘liq ravishda
ajratish va tijorat tomonidan mustaqil, lekin ishlab chiqarishm energiya ta minoti
umumiy sxemasi orqali bog‘langan — tijorat va texnik asosida hisobga olish
subabonentlari bir tizim doirasida birlashadi
Mos ravishda tijorat va texnik hisobga olish tizimi ENHATlari alohida
hamda yagona tizimsifatida ishlatilish imumkin.
Ikki turdagi tijorat va texnik hisobga olish tizimi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Tijorat asosida hisobga olish tizimi konservativ
(mutaassib) tizim bo‘lib, u o‘rnatilgan energiya ta’minoti sxemasiga ega. Bu
tizim uchun yuqori aniqlikdagi hisoblash asboblarini o'rnatiiishi talab
qiladigan uncha katta bo'lmagan iste’mol nuqtalarining bo‘lishi xarakterli,
past va o‘rta pog‘ona ENHATlari vositalarining o‘zi esa O'z Standart
agentligining o'lchash vositalari reyestridan tanlanishi kerak. Bundan
tashqari, tijorat asosida hisobga olish tizimlari majburiy tartibda muhrlanadi,
bu korxona xodimi tomonidan nazarda tutilmagan operativ o'zgartirishlarni
kiritihshi mumkinligini cheklaydi
Texnik hisobga olish tizimi aksincha, ishlab chiqarishga o'zgarayotgan
talablarni aks ettirish bilan dinamik va doimo rivojlanmoqda.
2-rasm.
Texnik hisobga olish tizimida elektr energiya iste'molini hisobga olish:
TP — transformator podstansiyasi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
187
Wh - elektr energiya hisoblagichlari.
Texnik hisob asosida nazorat qilish tizimi 0 ‘z Standart o'lchash vositalari
reyestriga kiritilmagan asboblardan foydalanishga ruxsat etadi, lekin bunda tijorat
va texnik hisobga olish tizimlaridan energiya resurslaridan foydalanish bo‘yicha
ma’lumotlar nobalansi sabablarini aniqlashtirilishiga bog‘liq muammolar vujudga
kelishi mumkin. Energiya ta minoti tashkilotlari hisoblagichlarida muhrlashmng bo
Imashgi korxona bosh energetigi xizmatiga energiya resurslarini texnik nazorat
qilish va korxona energiya ta’minoti sxemasiga kiritilgan ioriy o‘zgartirishlar,
hisoblagichlari ko‘rsatkichlariga о zgartirishlami kiritish imkoniyatini beradi.
Tijorat va texnik hisobga olish tizimlarining bu kabi o'ziga xos xususiyatlanni
hisobga olib, sanoat korxonalarida ENHATni qurish va uni
ishlatish bilan iqtisodiy sarf-xarajatlar narxini optimallashtinsh lozim
Energiya iste’molini hisobga olishning raaqsadlari
Texnik vositalarga bog‘liq bo‘lmagan energiya resurslari iste’molini nazorat
qilish va hisobga olish yordamida quyidagi ikki maqsadga erishish mumkin:
1. Energiya iste’molini real hajmiga muvofiq energiya resurslariga bo‘lgan
talabni ta minlash, ,
2.Energiya resurslarini ishlab chiqarish va ular bilan bog liq boshqa
xarajatlarni minimallashtirish.
Bu maqsadlarga erishishnig turli yo'llari mavjudhgi sababli energiya
resurslariga xarajatlarni minimallashtirish masalasim energiya resurslaridan
foydalanish hajmini kamaytirmasdan hamda ulardan foydalanish hajmini
kamaytinsh hisobiga amalga oshirish mu
XULOSA
Xulosa o’rnida aytishimiz mumkinki ASKUE tizimi oldingi tizimdan ancha qulay
va ishonchli tizim hisoblanadi chunki ASKUE tizimida elektr energiyasidan
noqonuniy foydalanish imkoni mavjud emas va elektr energiya hisobini olish oson
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
188
va yurtimizda ASKUE tizimidan keng foydalaniliyapti.Elektr energiyasini
boshqarishda avtomatlashtirilgan tizimlarni kengroq joriy etish zarurligi.Kelajakda
texnologiyalarni rivojlantirish va mahalliy sharoitga moslashtirish bo‘yicha
tavsiyalar.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. Аллаев К.Р. Энергетика мира и Узбекистана, – Т.: Молия, 2007.- 388с.
2. СТО АТС 02.03.17 – 2003 Коммерческий учет на оптовом рынке
электроэнергии. Автоматизированные информационно измерительные
системы. Порядок допуска к приѐмочным испытаниям. – М.: Cтандарт, 2004.
– 20 с.
3. Электроэнергетика Узбекистана. // ГАК «Узбекэнерго», – Т., 2002
4. Erkinovich, Y. M. A., & Umurzoqbek, D. (2024). APPLICATION OF
HYBRID SYSTEM IN MULTIFUNCTIONAL DEVICES USING BOTH
RENEWABLE AND CONVENTIONAL ENERGY RESOURCES.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
14
(2), 226-233.
