https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
104
IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA SHAHAR LANDSHAFT
ARXITEKTURASI: YASHIL INFRATUZILMA VA BARQAROR
RIVOJLANISH YONDASHUVLARI
Beknazarova Mahbuba Nortojiyevna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnalogiyalar universiteti
E-mail:
Annotatsiya: Ushbu maqolada iqlim o‘zgarishining shahar landshaft
arxitekturasi rivojlanishiga ta’siri va yashil infratuzilma vositasida barqaror
rivojlanishni ta’minlash masalalari ko‘rib chiqiladi. Global ekologik muammolar,
havo haroratining oshishi, suv tanqisligi va urbanizatsiya jarayonlari landshaft
dizayni tamoyillariga qayta nazar tashlashni talab etmoqda. Shunday qilib,
maqolada yashil tomlar, vertikal bog‘lar, yomg‘ir suvlari boshqaruvi tizimlari va
mahalliy o‘simliklardan foydalanish kabi innovatsion yechimlar tahlil qilinadi.
Surxondaryo viloyati misolida barqaror landshaft arxitekturasi loyihalarining
ahamiyati va istiqbollari yoritilib, xalqaro tajribalar bilan taqqoslangan holda
mahalliy sharoitga moslashtirish imkoniyatlari muhokama qilinadi.
.Kalit so‘zlar: Iqlim o‘zgarishi, shahar landshaft arxitekturasi, yashil
infratuzilma, barqaror rivojlanish, ekologik dizayn, urbanizatsiya, yomg‘ir suvlari
boshqaruvi, mahalliy o‘simliklar, Surxondaryo
Kirish
Muammo dolzarbligi;
Iqlim o‘zgarishi dunyo bo‘ylab ekologik, ijtimoiy va
iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Global haroratning ko‘tarilishi,
atmosferadagi karbonat angidrid (CO₂) miqdorining ortishi va suv resurslarining
kamayishi natijasida urbanizatsiya jarayoni yanada murakkablashmoqda. Ayniqsa,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
105
issiq iqlimli hududlarda, xususan, Surxondaryo viloyatida shahar landshaft
arxitekturasi yangi muammolar va imkoniyatlar oldida turibdi.
Shahar landshaft arxitekturasi va uning iqlim o‘zgarishidagi roli;
Shahar
landshaft arxitekturasi nafaqat estetik dizayn vositasi, balki ekologik muvozanatni
saqlashda muhim omildir. Yashil infratuzilma konsepsiyasi zamonaviy urbanistik
yondashuvlarda muhim o‘rin egallab, quyidagilarga erishishni maqsad qiladi:
•
Havo sifati va mikroiqlimni yaxshilash
•
Suv resurslaridan samarali foydalanish
•
Shahar hududlarida yashil zonalar ulushini oshirish
•
Shahar mikroiqlimini yumshatish va issiqxona effektini kamaytirish
•
Tadqiqot maqsadi va vazifalari
Ushbu maqola shahar landshaft arxitekturasi rivojlanishida barqaror va
ekologik yondashuvlarni o‘rganish, yashil infratuzilmani takomillashtirishga doir
innovatsion usullarni tahlil qilish hamda ularning mahalliy sharoitga moslashuvini
baholashni maqsad qiladi.
Maqolada quyidagi asosiy vazifalar ko‘rib chiqiladi:
•
Iqlim o‘zgarishining shahar landshaft dizayniga ta’sirini tahlil qilish
•
Yashil infratuzilmadan foydalanishning samaradorligini baholash
•
Surxondaryo viloyati misolida ekologik dizayn yondashuvlarini
o‘rganish
•
Xalqaro tajribalar asosida mahalliy sharoitga mos keluvchi takliflarni
ishlab chiqish
Surxondaryo viloyati Oʻzbekistonning janubiy qismida joylashgan bo‘lib,
issiq iqlimi va qurg‘oqchil hududlari bilan ajralib turadi. Viloyatda ekologik
muhitni yaxshilash, iqlim o‘zgarishining salbiy ta’sirini kamaytirish va yashil
infratuzilmani rivojlantirish maqsadida ekologik dizayn yondashuvlarini qo‘llash
dolzarb hisoblanadi. Quyida Surxondaryo viloyati sharoitida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan ekologik dizayn elementlari keltirilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
106
1. Suv resurslarini tejash va yomg‘ir suvlari boshqaruvi
Surxondaryoda yoz fasli juda issiq bo‘lib, suv resurslari yetishmovchiligi
muammosi mavjud. Shu sababli, ekologik dizayn yondashuvlari suv tejovchi
texnologiyalarga asoslanishi lozim:
Permeabil qoplamalar – yomg‘ir suvlari tuproqqa singishi uchun maxsus
qoplamalar qo‘llanilishi mumkin.
Yomg‘ir suvlari yig‘ish tizimlari – shahar hududlarida yomg‘ir suvlari
maxsus havzalarda to‘planib, yashil hududlarni sug‘orishda ishlatilishi mumkin.
Tomchilatib sug‘orish tizimlari – bog‘ va xiyobonlarda suv isrofini
kamaytirish uchun tomchilatib sug‘orish texnologiyalaridan foydalanish lozim.
2. Mahalliy o‘simlik turlaridan foydalanish
Surxondaryo viloyati sharoitida barqaror landshaft yaratish uchun mahalliy
iqlimga mos o‘simliklardan foydalanish muhimdir.
Mahalliy daraxt va butalar – turang‘i, jiyda, bodom, pista, archa kabi
daraxtlar qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib, sug‘orish talabini kamaytiradi.
Ko‘p yillik o‘tlar va gullar – lavanda, astragal, shuvoq kabi o‘simliklar
qurg‘oqchil sharoitga moslashgan bo‘lib, yashil landshaftni shakllantirishda
ishlatilishi mumkin.
3. Yashil infratuzilmani rivojlantirish
Surxondaryo viloyati shaharlarida yashil infratuzilmani rivojlantirish uchun
quyidagi yondashuvlar qo‘llanilishi lozim:
Yashil tomlar va vertikal bog‘lar – issiq hududlarda binolar issiqlikni saqlab
qolmasligi uchun yashil tomlar va devorlarda vertikal bog‘lar tashkil etish samarali
hisoblanadi.
Shahar bog‘lari va xiyobonlar – yashil hududlarni kengaytirish va
urbanizatsiya sharoitida ekologik muhitni yaxshilash maqsadida yangi bog‘ va
xiyobonlar tashkil qilish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
107
Ekologik yo‘laklar va soyali joylar – piyodalar uchun maxsus soyali
yo‘laklar va dam olish maskanlarini yaratish orqali shahar mikroiqlimini
yaxshilash.
4. Quyosh energiyasidan foydalanish
Surxondaryo quyosh energiyasiga boy bo‘lib, bu ekologik dizayn
yondashuvlarida muhim rol o‘ynashi mumkin:
Quyosh panellari o‘rnatish – shahar bog‘larida va landshaft dizaynida
quyosh panellaridan foydalanish energiya tejamkorligini ta’minlaydi.
Quyosh nurlari orqali tabiiy yoritish tizimlari – landshaft dizayn
elementlarini yoritishda quyosh energiyasidan foydalanish orqali elektr sarfini
kamaytirish.
5. Xalqaro tajriba asosida mahalliy landshaftga moslashtirish
Dunyoning turli burchaklarida ekologik dizayn bo‘yicha ilg‘or tajribalar
mavjud. Masalan:
Singapur – vertikal bog‘lar va yashil tomlardan foydalanish tajribasi.
Singapur – vertikal bog‘lar va yashil tomlardan foydalanish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
108
Ispaniya (Sevilya) – suv resurslarini tejash maqsadida yomg‘ir suvlari
yig‘ish tizimlari. Birlashgan Arab Amirliklari – qurg‘oqchil hududlarda yashil
landshaft yaratish uchun tomchilatib sug‘orish tizimlari.
Qurg‘oqchil hududlarda yashil landshaft yaratish uchun tomchilatib sug‘orish
tizimlari.
Surxondaryo viloyatining tabiiy sharoitlariga mos keluvchi xalqaro
tajribalarni moslashtirish orqali barqaror landshaft dizaynini shakllantirish
mumkin.
Xulosa
Surxondaryo viloyati ekologik dizayn tamoyillarini tatbiq etish orqali
barqaror shahar landshaftini yaratish imkoniyatiga ega. Suv tejash texnologiyalari,
mahalliy o‘simliklardan foydalanish, yashil infratuzilmani rivojlantirish va quyosh
energiyasidan samarali foydalanish orqali viloyatdagi ekologik muhitni yaxshilash
va iqlim o‘zgarishiga moslashish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Beatley, T. (2016). Handbook of Biophilic City Planning & Design. Island
Press.
2. Benedict, M. A., & McMahon, E. T. (2006). Green Infrastructure: Linking
Landscapes and Communities. Island Press.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
109
3. Gill, S. E., Handley, J. F., Ennos, A. R., & Pauleit, S. (2007). "Adapting
cities for climate change: The role of the green infrastructure." Built Environment,
33(1), 115-133.
4. Landsberg, H. E. (1981). The Urban Climate. Academic Press.
5. Nowak, D. J., & Greenfield, E. J. (2012). "Tree and impervious cover
change in U.S. cities." Urban Forestry & Urban Greening, 11(1), 21-30.
6. Rahmonqulov, M., & Karimov, U. (2020). Landshaft dizayni asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
7. Spirn, A. W. (1984). The Granite Garden: Urban Nature and Human
Design. Basic Books.
8. Tursunov, H., & Alimov, B. (2019). "O‘zbekiston shaharlarida yashil
infratuzilmani rivojlantirish imkoniyatlari." Ekologiya va Barqaror Taraqqiyot
Jurnali, 5(2), 87-95.
9. United Nations Environment Programme (UNEP). (2021). Cities and
Climate Change. Retrieved from
10.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ
ВИСЯЧИХ МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И
МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
11.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих
Покрытий В Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences
and Humanities, 16, 119-123.
12.
Жўраев,
С.
(2023).
АЛИШЕР
НАВОИЙ
ДАВРИ
ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI,
2(16), 142-146.
13.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA
ZAMIN GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
14.
Sanjar, J. (2023). DEVELOPMENT OF CULTURE AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
15.
Жураев, С., & Тураев, Ш. (2023). ДВУХПОЯСНЫЕ
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ
СИСТЕМЫ.
IJODKOR
O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
