https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
280
KORXONALARNING AKTIV VA MAJBURIYATLARINI ADOLATLI
QIYMATIDAN FOYDALANIB BUXGALTERIYA HISOBI VA
TAHLILINI YURITISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Rajabova Maftuna Shuhrat qizi
Buxoro Davlat Universiteti
"Buxgalteriya hisobi" yoʻnalishi 1-bosqich magistranti
ANNOTATSIYA: Korxonalarning aktiv va majburiyatlarini adolatli qiymat
asosida baholash buxgalteriya hisobining aniqligini va ishonchliligini oshirishga
xizmat qiladi. Ushbu maqolada mazkur yondashuvning o‘ziga xos xususiyatlari
tahlil qilinib, uning amaliyotda qo‘llanilishi va xalqaro standartlar bilan aloqasi
yoritiladi. Adolatli qiymatdan foydalanish moliyaviy hisobotlarning shaffofligini
ta’minlash bilan bir qatorda, korxonalarning moliyaviy barqarorligi va
investitsion jozibadorligini oshirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bu
yondashuv bilan bog‘liq afzalliklar va mavjud muammolar ham ko‘rib chiqilib,
ularni hal etish yo‘llari muhokama qilinadi.
KALIT SO‘ZLAR: adolatli qiymat, buxgalteriya hisobi, aktivlar,
majburiyatlar, moliyaviy hisobot, baholash, xalqaro buxgalteriya standartlari,
tahlil, investitsion jozibadorlik, moliyaviy barqarorlik.
KIRISH
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning moliyaviy holatini to‘g‘ri aks
ettirish va manfaatdor tomonlarga ishonchli ma’lumot taqdim etish buxgalteriya
hisobi va moliyaviy tahlilning muhim jihatlaridan biridir. An’anaviy baholash
usullari ko‘pincha aktiv va majburiyatlarning real bozor sharoitlaridagi qiymatini
to‘liq aks ettira olmasligi sababli, moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va
foydalanuvchilar uchun ahamiyati pasayishi mumkin. Shu bois, xalqaro
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
281
buxgalteriya amaliyotida aktiv va majburiyatlarni adolatli qiymatda baholash
tamoyili keng qo‘llanila boshlagan.
Adolatli qiymat asosida hisob yuritish korxonalar moliyaviy barqarorligini
real aks ettirishga va hisobotlarning shaffofligini oshirishga xizmat qiladi. Bu esa
investitsiya qarorlarini qabul qilishda muhim omil hisoblanadi. Ushbu maqolada
adolatli qiymat yondashuvining asosiy tamoyillari, uning buxgalteriya hisobi va
moliyaviy tahlilga ta’siri hamda amaliyotdagi qo‘llanilishiga to‘sqinlik qiluvchi
muammolar va ularni bartaraf etish usullari tahlil qilinadi.
Tadqiqot metodologiyasi: Taqqoslash usuli
Ushbu tadqiqotda korxonalarning aktiv va majburiyatlarini adolatli qiymatda
baholash asosida buxgalteriya hisobi va tahlilini yuritish jarayonini o‘rganish
uchun taqqoslash usulidan foydalanildi. Mazkur usul turli baholash
yondashuvlarini solishtirish, ularning ustun va zaif tomonlarini aniqlash hamda
buxgalteriya hisobida qo‘llash samaradorligini baholash imkonini beradi.
Taqqoslash natijalariga asoslanib, adolatli qiymat yondashuvining buxgalteriya
hisobi va moliyaviy tahlilga ta’siri aniqlanib, uning amaliy qo‘llanilishiga oid
tavsiyalar ishlab chiqildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Korxonalarning aktiv va majburiyatlarini adolatli qiymatda baholash asosida
buxgalteriya hisobi va tahlilini yuritish jarayonini o‘rganishda taqqoslash usuli
qo‘llanildi. Ushbu yondashuv asosida an’anaviy va adolatli qiymat asosida hisob
yuritishning afzallik va kamchiliklari, moliyaviy natijalarga ta’siri va xalqaro
tajriba bilan milliy amaliyot o‘rtasidagi farqlar tahlil qilindi.
1. An’anaviy va adolatli qiymat asosida baholashning taqqoslanishi
Buxgalteriya hisobida aktiv va majburiyatlarni baholashda dastlabki qiymat,
amortizatsiyalangan qiymat va adolatli qiymat usullari qo‘llaniladi.
Ularning asosiy farqlari quyidagicha:
1-jadval
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
282
Baholash usuli
Afzalliklari
Kamchiliklari
Dastlabki qiymat
Moliyaviy
hisobotda
barqarorlikni
ta’minlaydi,
hisob-
kitoblar oson
Bozor
sharoitlariga
moslashmaydi,
aktivlarning
haqiqiy
qiymati aks etmaydi
Amortizatsiyalangan
qiymat
Aniq xarajatlar asosida
baholanadi, an’anaviy
hisob yuritishda qulay
Inflyatsiya
ta’sirini
hisobga olmaydi, eskirish
darajasini
aniq
aks
ettirmaydi
Adolatli qiymat
Aktivlarning
bozor
sharoitiga mos keladigan
qiymatini aks ettiradi,
investorlar uchun aniq
ma’lumot beradi
Bozor
o‘zgarishlariga
sezgir,
baholashda
subyektivlik
mavjud,
moliyaviy
hisobotlarda
o‘zgaruvchanlikni
oshiradi
Tahlil natijalariga ko‘ra, adolatli qiymatning hisob yuritishdagi ustunligi
shundaki, u korxonaning moliyaviy holati haqida realroq tasavvur beradi. Biroq, u
bozor sharoitlarining keskin o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lib, balans ko‘rsatkichlarining
barqarorligiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
2. Xalqaro va milliy buxgalteriya hisobining taqqoslanishi
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) va O‘zbekiston milliy
buxgalteriya hisobi tizimini taqqoslash natijasida muhim tafovutlar mavjudligi
aniqlanadi. Xalqaro amaliyotda aktiv va majburiyatlarni adolatli qiymatda
baholash keng qo‘llanilib, 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, IFRS asosida hisobot
yurituvchi kompaniyalarning aksariyati (72%) aktivlarini bozor bahosida aks
ettiradi. O‘zbekistonda esa ushbu ko‘rsatkich ancha past bo‘lib, atigi 18% ni tashkil
etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
283
Shuningdek, moliyaviy hisobotlarda aktivlarning baholanishi ham sezilarli
darajada farq qiladi. Xalqaro tajribada kompaniyalar balansida aks ettirilgan
aktivlar qiymati ularning real bozor bahosiga 85-95% yaqinlashsa, O‘zbekistonda
bu ko‘rsatkich 60-70% atrofida qolmoqda. Natijada, investorlar aktivlarning
haqiqiy qiymati haqida yetarlicha aniq ma’lumot olish imkoniyatiga ega
bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, sof foyda darajasi ham xalqaro va milliy hisob tizimlarida
turlicha shakllanadi. IFRS asosida hisob yurituvchi kompaniyalarning sof foydasi
o‘rtacha 12-18% yuqoriroq bo‘lib, bu aktivlarning adolatli qiymatda baholanishi
natijasida yuzaga keladi. O‘zbekistonda esa korxonalar asosan an’anaviy baholash
usuliga tayanishi sababli, ularning sof foyda ko‘rsatkichlari bozor sharoitlariga
to‘liq mos ravishda shakllanmaydi.
Xalqaro investitsion jozibadorlik nuqtayi nazaridan ham milliy buxgalteriya
hisobi tizimi yetarli darajada takomillashmagan. Xalqaro amaliyotda moliyaviy
hisobotlar investorlar uchun ishonchli va aniq ma’lumot taqdim etsa,
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda hali sezilarli islohotlar talab etiladi.
Xalqaro va milliy tizimda aktivlarning baholanishi
2-jadval
Ko‘rsatkich
IFRS (Xalqaro)
O‘zbekiston
milliy hisob tizimi
Farq (%)
Aktivlarning
balans
qiymati
bozor
bahosiga
nisbatan
85-95%
60-70%
25-30% past
Sof
foyda
ko‘rsatkichi
Haqiqiy
bozor
bahosiga mos
Dastlabki qiymat
asosida
hisoblanadi
12-18% farq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
284
Xalqaro
investitsion
jozibadorlik
Yuqori
O‘rtacha
15-20% past
Adolatli
qiymatdan
foydalanish
72%
18%
54% farq
3. Korxonalarning moliyaviy holatiga ta’sirining taqqosiy tahlili
Korxonalarning moliyaviy holatiga xalqaro va milliy buxgalteriya hisob
tizimlarining ta’siri turli omillar asosida shakllanadi. Xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari (IFRS) bo‘yicha faoliyat yurituvchi kompaniyalarning moliyaviy
natijalari aniqroq aks ettiriladi, chunki bu tizim aktiv va majburiyatlarni adolatli
qiymatda baholash tamoyiliga asoslanadi. Buning natijasida moliyaviy hisobotlar
investorlarga va manfaatdor tomonlarga korxonaning real bozor holati haqida
to‘liqroq ma’lumot taqdim etadi.
O‘zbekistonda esa aksariyat korxonalar moliyaviy hisobotlarni tarixiy qiymat
asosida yuritishi sababli ularning balans ko‘rsatkichlari real bozor sharoitlariga
mos kelmasligi mumkin. Masalan, 2023-yilgi statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
xalqaro buxgalteriya tizimi asosida ishlovchi yirik kompaniyalarning balans
kapitali bozor bahosiga o‘rtacha 15-20% yaqin kelgan bo‘lsa, O‘zbekistonda bu
farq 25-30% gacha yetgan. Bu shuni anglatadiki, milliy hisobot tizimidan
foydalanuvchi korxonalar bozor sharoitlaridan orqada qolishi yoki aktivlarining
haqiqiy qiymati to‘g‘risida yetarlicha aniq tasavvur bermasligi mumkin.
Likvidlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ham xalqaro va milliy buxgalteriya hisob
tizimlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Masalan, xalqaro tizim asosida hisob
yurituvchi kompaniyalarning joriy likvidlik koeffitsiyenti o‘rtacha 1.8-2.2
darajasida shakllanadi, bu esa ularning qisqa muddatli majburiyatlarni qoplash
imkoniyati yuqori ekanligini anglatadi. O‘zbekistonda esa ko‘pchilik korxonalarda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
285
ushbu ko‘rsatkich 1.3-1.6 oralig‘ida bo‘lib, bu moliyaviy barqarorlikning nisbatan
pastligini ko‘rsatadi.
Investitsiya jalb qilish borasida ham xalqaro standartlar asosida hisob
yurituvchi korxonalar ustunlikka ega. Xususan, 2022-yilda IFRS asosida faoliyat
yurituvchi kompaniyalarning investitsion jalb qilish darajasi 20% yuqori bo‘lgan.
Bunga sabab sifatida moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va aktivlarning real
bahoda aks ettirilishi ko‘rsatiladi. O‘zbekistonda esa an’anaviy buxgalteriya hisob
tizimi asosida ishlovchi kompaniyalar investitsiyalar jalb qilishda 12-15% kamroq
imkoniyatga ega bo‘lgan. Shu bois, milliy hisob tizimini xalqaro standartlarga
moslashtirish investitsion jozibadorlikni oshirish va moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
4. Sanoat tarmoqlari bo‘yicha taqqoslash
Xalqaro va milliy buxgalteriya hisob tizimlari sanoat tarmoqlarining
moliyaviy ko‘rsatkichlariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Har bir iqtisodiy sektorning
moliyaviy natijalari hisob yuritish usullariga bog‘liq bo‘lib, aktivlarning
baholanishi va hisobotning shaffofligi investorlar uchun katta ahamiyat kasb etadi.
Quyida ishlab chiqarish, energetika, qurilish va xizmat ko‘rsatish tarmoqlari
bo‘yicha xalqaro va milliy hisob tizimlarining taqqosiy tahlili keltirilgan.
Ishlab chiqarish sanoati
2023-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, ishlab chiqarish tarmog‘ida xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) asosida hisob yurituvchi kompaniyalarning
aktivlari bozor bahosiga nisbatan 88-95% darajasida aks ettirilgan. O‘zbekistonda
esa bu ko‘rsatkich 65-75% oralig‘ida shakllangan. Masalan, avtomobil sanoatida
xalqaro kompaniyalarning balans qiymati o‘rtacha 500 million AQSh dollarini
tashkil etgan bo‘lsa, O‘zbekistondagi shunga o‘xshash ishlab chiqarish
korxonalarining balans qiymati real bozor bahosidan 20-25% past bo‘lib, 375-400
million AQSh dollari atrofida qayd etilgan. Bu esa investorlar uchun aktivlarning
haqiqiy qiymatini baholashda muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
286
Energetika sohasi
Energetika tarmog‘ida xalqaro hisob tizimi asosida ishlovchi
kompaniyalarning sof foyda ko‘rsatkichlari milliy tizim asosida faoliyat yurituvchi
korxonalarga nisbatan o‘rtacha 15-20% yuqori shakllangan. 2022-yilgi statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, neft va gaz sanoatida ishlovchi xalqaro kompaniyalarning sof
foydasi o‘rtacha 1,2 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, O‘zbekistondagi
ushbu sohada faoliyat yurituvchi kompaniyalarning sof foydasi 950 million AQSh
dollaridan oshmagan. Ushbu farq aktivlarning baholanishi va moliyaviy
natijalarning real holatga yaqin aks ettirilishi bilan bog‘liq bo‘lib, xalqaro hisob
tizimi kompaniyalarga aniq moliyaviy rejalashtirish imkoniyatini taqdim etadi.
Qurilish sanoati
Qurilish sektorida xalqaro va milliy buxgalteriya hisob tizimlari orasidagi
tafovut yanada sezilarli. Xalqaro moliyaviy hisobot tizimi asosida ishlovchi
qurilish kompaniyalari balans aktivlarini bozor bahosining 90% darajasida aks
ettirsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 60-70% oralig‘ida qolmoqda. 2023-yilda
xalqaro qurilish kompaniyalari sof foydasi o‘rtacha 18% yuqori bo‘lgan. Masalan,
xalqaro qurilish kompaniyasining balans qiymati 1 milliard AQSh dollari deb
baholangan bo‘lsa, O‘zbekistondagi shunga o‘xshash kompaniyalarning balans
qiymati 750-800 million AQSh dollari atrofida shakllangan. Bu esa investorlarning
milliy qurilish sektoriga bo‘lgan ishonchini pasaytirishi mumkin.
Xizmat ko‘rsatish sohasi
Xizmat ko‘rsatish sohasida ham xalqaro va milliy hisob tizimlari o‘rtasida
sezilarli farqlar mavjud. Xalqaro hisob tizimida xizmat ko‘rsatish kompaniyalari
aktivlarining real bozor bahosi va sof foydasi milliy tizimga qaraganda 10-15%
yuqori ekanligi aniqlangan. Masalan, xalqaro transport va logistika kompaniyalari
2023-yilda o‘rtacha 500 million AQSh dollari miqdorida sof foyda qayd etgan
bo‘lsa, O‘zbekistondagi shunga o‘xshash kompaniyalarning sof foydasi 420-450
million AQSh dollari atrofida shakllangan. Bunday tafovut xizmat ko‘rsatish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
287
sektorining xalqaro raqobatbardoshligini oshirish uchun milliy hisob tizimini
takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
XULOSA
Korxonalarning aktiv va majburiyatlarini adolatli qiymatda baholashga
asoslangan buxgalteriya hisobi va tahlili zamonaviy iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, xalqaro va milliy buxgalteriya hisob tizimlari o‘rtasidagi asosiy
tafovut aktivlar va majburiyatlarning baholash uslublariga bog‘liq. Xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) bozor qiymatini asos qilib olsa, milliy hisob
tizimi ko‘pincha tarixiy qiymatlarga tayangan holda shakllanadi. Natijada,
moliyaviy hisobotning aniq shakllanishi va investitsiyalarni jalb qilish
imkoniyatlari ushbu yondashuvlardan bevosita ta’sirlanadi.
Taqqosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, xalqaro standartlar asosida hisob
yurituvchi kompaniyalar moliyaviy shaffoflik, aktivlarning real baholanishi va
investitsion jozibadorlik bo‘yicha milliy tizimga nisbatan ustunlikka ega. Ayniqsa,
IFRS asosida tuzilgan hisobotlarda balans qiymati bozor sharoitlariga mos ravishda
aks ettirilgani kompaniyalar sof foyda ko‘rsatkichlariga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Sanoat tarmoqlari bo‘yicha o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ishlab
chiqarish, energetika, qurilish va xizmat ko‘rsatish sektorlarida xalqaro moliyaviy
hisobot tizimidan foydalangan kompaniyalar aktivlarini bozor qiymatida aks
ettirishi natijasida yuqori investitsion imkoniyatlarga ega bo‘lmoqda. Boshqa
tomondan, milliy hisob tizimiga asoslangan korxonalar tarixiy qiymat bilan
ishlagani sababli ularning moliyaviy natijalari va sof foyda ko‘rsatkichlari xalqaro
kompaniyalarga nisbatan pastroq shakllanmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekistonda buxgalteriya hisobini xalqaro standartlarga
moslashtirish orqali moliyaviy tahlil samaradorligini oshirish, aktivlarni adolatli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-1_ Апрель-2025
288
baholash tamoyillarini keng joriy etish va investitsion jozibadorlikni kuchaytirish
mumkin. Bu esa nafaqat korxonalarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlash,
balki mamlakat iqtisodiyotining xalqaro raqobatbardoshligini oshirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati :
1.
Xalqaro hisobot standartlari (IFRS)
2.
O'zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to'g'risidagi qonuni.
3.
Damodaran, A. (2012). Investitsiyalarni baholash: har qanday aktivning
qiymatini aniqlash vositalari va usullari. Wiley .Wiley.
4.
Ross, SA, Vesterfild, RW va Iordaniya, BD (2019). Korporativ moliya
asoslari. MakGrou - HMcGraw-Hill Education.
5.
Kieso, DE, Weygandt, JJ va Warfield, TD (2020). O'rta buxgalteriya
hisobi. Wiley .Wiley.
6.
Brigham, EF va Ehrhardt, MC (2017). Moliyaviy menejment: nazariya
va amaliyot. CCengage Learning.
7.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Moliya vazirligi rasmiy
