https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
179
TEXNIKA OLIY TA'LIM YUNALISHLARIDA
BOʻLAJAK
DASTURCHILARNI KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH
METODIKASI
Odilov Yorqin Jo’rayevich
,
Xolmuodov Jamshid Baxriddinovich
Qarshi Davlat Texnika Universiteti dotsenti, (HAI HHB va HN kafedrasi
katta
o’qituvchisi)
:
Annotasiya:
Mazkur maqolada texnika oliy oʻquv yurti “Dasturiy
injiniring” ta'lim yoʻnalishi talabalarini fizika fanini oʻqitish orqali fizikaviy
hodisa va jarayonlarni loyihalash va konstruksiyalash boʻyicha kompetensiyalarini
shakllantirish, ularni loyihaviy-konstruktorlik faoliyatiga tayyorlash haqida fikr
yuritilgan. Undan tashqari fizika oʻquv kursini oʻqitishni tashkil etishning
loyihalash bosqichlari va loyihaviy-konstruktorlik faoliyatining mazmuniy blok-
sxemasi aniq misollar orqali tushuntirib berilgan.
Kalit soʻzlar:
motivasiya, metodologiya, dasturlash, loyihalash,
konstruksiyalash, kompetensiya, fizik jarayon, didaktik, integrasiya, konseptual.
МЕТОДИКА ПОДГОТОВКИ БУДУЩИХ ПРОГРАММИСТОВ К
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В ТЕХНИЧЕСКИХ
ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ
Одилов Ёркин Жураевич,
Холмуодов Жамшид Бахриддинович
Доцент Каршинского государственного технического университета,
(Старшей преподователь кафедры Управление Воздушным Движением
и Воздушной Навигации Института Военное Авиации
Аннотация:
В данной статье рассматривается формирование
компетенций в проектировании и конструировании физических явлений и
процессов посредством обучения физике студентов образовательной
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
180
программы «Программная инженерия» технического вуза, а также их
подготовка к проектно
-
конструкторской деятельности. Кроме того, на
конкретных примерах поясняются этапы проектирования организации
преподавания курса физики и содержательная структурная схема проектно
-
конструкторской деятельности.
Ключевые слова:
мотивация, методология, программирование,
проектирование, конструирование, компетентность, физический процесс,
дидактика, интеграция, концептуальный.
METHODOLOGY OF PREPARING FUTURE PROGRAMMERS
FOR PROFESSIONAL WORK IN TECHNICAL HIGHER
EDUCATIONAL INSTITUTIONS
Odilov Yorkin Juraevich
Kholmuodov Zhamshid Bakhriddinovich
Associate Professor of Karshi State Technical University, Head of the
Department of Air Traffic Management and Air Navigation at the Military
Aviation Institute.
Abstract:
This article examines the formation of competencies in the design
and construction of physical phenomena and processes through teaching physics to
students of the educational program "Software Engineering" of a technical
university, as well as their preparation for design and engineering activities. In
addition, specific examples explain the stages of designing the organization of
teaching a physics course and the substantive structural scheme of design and
engineering activities.
Key words:
motivation, methodology, programming, design, construction,
competence, physical process, didactics, integration, conceptual.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF
-60-
sonli «Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida»gi, 2019 yil 29
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
181
apreldagi RF-5712-
sonli «O'zbekiston Resrublikasi Xalq ta'limi tizimini 2030
yilgasha rivojlantirish konsersiyasini tasdiqlash to'gʻrisida»gi, 2020 yil 2 martdagi
PF-5953-
sonli «Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora
-tadbirlari
toʻgʻrisida»gi Farmonlari, 2020 yil 27 fevraldagi PQ
-4623-
sonli «Pedagogik ta'lim
sohasini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida»gi Qarori, hamda mazkur
faoliyatga tegishli boshqa meyoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni
amalga oshirishga ushbu tadqiqotga muayyan darajada xizmat qiladi.
Fizika fanining asosiy maqsadi
–
fizika fani dasturi texnika yoʻnalishlarining
ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ta'lim yoʻnalishiga ajratilgan soatlar doirasida
fizika fanining turli turdagi mashgʻulotlarida
talabalarga fizikaviy jarayonlar va
qonunlarni, ularning ilmiy asoslarini, nazariy va amaliy muhandislik masalalarni
echish uchun zarur boʻlgan fizikaviy tushunchalar va qoidalarni oʻrganish va
tanishtirishni; bosqichma-bosqich bilimlarni mustahkamlab, chuqurlashtirib borish
orqali ijodiy izlanish va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini oʻstirishni; ularning ilmiy
-
texnikaviy dunyoqarashini shakllantirishni; zamonaviy texnika vositalari bilan
tanishish va ulardan foydalanish koʻnikmalarini shakllantirishni amal
ga oshirishga
moʻljallangan.
Talabalar fizika fani boʻyicha quyidagi tasavvurlarga ega boʻlishi kerak:
-
koinot, elektromagnit toʻlqinlar tarqaladigan muhit haqida;
-
fizika qonunlarining fundamental birligi, tabiatshunoslikni oʻrganishi
tugallanmaganligi va uni yanada rivojlantirish imkonyatga egaligi haqida;
-
tabiatdagi fizik jarayonlarning diskret va uzluksiz oʻtishi munkinligi
haqida;
-
tabiatdagi tartib va betartib birikmalarning nisbati, ob'ektlar
tuzilishining tartibliligi, betartib va aksincha holatlarga oʻtishi haqida;
-
fizikaning fundamental doimiylari va ularni ahamiyati haqida;
-
fizika fani sohasidagi yangi kashfiyotlar haqida;
-
fizikadagi dinamika va statistika qonuniyatlar mavjudligi haqida;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
182
-
ehtimollik va nisbiylik fizik jarayonlar va xodisalarning ob'ktiv
xarakteristikasi ekanligi haqida;
-
texnikaning rivojlanishida fizika faning ahammiyati haqida.
Talabalar quydagilarni bilishi va ulardan foydalana olishi boʻyicha tegishli
koʻnikmalar hosil qilish zarur:
-
fizika faning nazariy va eksperimental tadqiqodlar usullarini:
-
fizikaviy modellar boʻyicha xulosalar va tahlillarni;
-
fizika faning barcha boʻlimilariga tegishli (ayniqsa kasbga
yoʻnaltirilganlariga) asosiy tushinchalar, qonunlar va medollarni:
-
turli fizik jarayonlar uchun xarakterli boʻlgan fizik kattaliklarni
oʻlchash va son qiymatlarini baholashni.
Tahlil jarayonida texnika oliy ta'lim muassasalarida fizika oʻqitishda
quyidagi muammolar aniqlandi: 1) amaliy va laboratoriya mashgʻulotlarida fizik
jaryonlarni vizuallashtirishda dasturlash tillaridan qisman foydalanilayotgan
boʻlsada, ular kasbga yoʻna
ltirilmagan; 2) fizik jarayonlarni vizuallashtirishda
matematik apparatdan yuqori saviyada foydalanilgan, ammo algoritmlash,
modellashtirish, vizuallashtirish imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmagan; 3)
talablarda fizik hodisa va jarayonlarni vizuallashtirishda dasturlash tillaridan
foydalanish koʻnikmasi shakllantirilmagan, shu bilan birga uning mutaxassisligiga,
ya'ni kasbiy faoliyat turlariga ahamiyat deyarli berilmagan.
Natijada boʻlajak dasturchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlashga
moʻljallangan fizika kursining mazmuni kasbiy faoliyatini amalga oshirish uchun
fizik bilimlarning ahamiyatini anglab etishga imkon bermasligini ta'kidlash
mumkin.
Fizik hodisa va jarayonlarni vizuallashtirish murakkab faoliyat boʻlib,
koʻpgina amallarni bajarishdan iborat. Jumladan, u oʻz ichiga quyidagilarni oladi:
berilgan muammoli masalaning algoritmini tuzish, algoritmga asoslangan blok
sxemani ishlab chiqish, blok sxema asosida model ishlab chiqish, ishlab chiqilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
183
model asosida formallashtirish, matematik modellashtirish, avtomatlashtirish,
dasturlash, kompilyasiyani amalga oshirish, tajriba-
sinovdan oʻtkazish va
boshqalar. Koʻrib turganingizdek, ba'zi harakatlar fizika kursini hamda dasturlash
muhitida ishlashni bilmasdan amalga oshirilishi mumkin emas.
Talabalar fizikadan egallagan bilimlardan kurs ishlarini (individual loyiha
ishlari) va bitiruv malakaviy ishlarini (BMI) bajarishda ham foydalanadilar.
Masalan, "Dasturlash1 va Dasturlash2" fani boʻyicha individual loyiha ishlarini
bajarishda ma'lum bir fizik jarayonni (masalan, optika, elektr, atom fizikasi va
boshqalar) dasturlash kerak. Bunday dasturlashni bajarish fizika kursida bilimiga
asoslangan boʻlib, masalan "Molekulyar fizika va termodinamika asoslari" boʻlimi
bosim, entropiya, entalpiya, temperatura, idel gaz, read gaz, izojarayonlar, issiqlik
sigʻimi, adiabata koʻrsatkichi, hajm kabi tushunchalarni oʻz ichiga oladi. Bitiruv
malakaviy ishini bajarish jarayonida talaba mutaxassislik kafedralar professor-
oʻqituvchisi rahbarligida eng sodda muxand
islik muammolarini dasturlash asosida
hal qiladi. Kinematika qonunlari asosida “Harakatni grafik koʻrinishda tasvirlash
elektron dasturini ishlab chiqish”, “Gorizontga burchak ostida otilgan jism
harakatini vizuallashtirish”, optika qonunlari asosida “Linz
aning fokus masofasini
aniqlash elektron dasturini ishlab chiqish” kabi mavzularda bitiruv malakaviy
ishlarini bajarishlari mumkin. Boʻlimlarning har biri fizik qonunlar orqali kelib
chiqqn matematik formulalarni hisoblashni oʻz ichiga oladi. Masalan,
kinematikaga doir masalalarni echimini topish va vizuallashtirishda harakat
tenglamalarini dasturlash tilida yozish, kompilyasiya natijalarini tahlil qilish,
mavjud kamchiliklarni bartaraf etish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun
fizik obektlarning mexanik, termik va optik xarakteristikalarini hisoblay olish
dasturlashni yakunlashga asos boʻlib xizmat qiladi.
Fizika kursini oʻrganishda boʻlajak dasturchilarni loyihalash va
konstruksiyalash kompetentligini shakllantirish uchun zarur boʻlgan kasbiy
faoliyat-
quyidagi komponentlarni oʻz ichiga oladi: dasturiy ta'minot yaratish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
184
avtomatlashtirilgan tizimlar vositalari, dasturiy mahsulotlarni sinash va
ekspluatasiya qilish loyihasini ishlab chiqish; bajarilayotgan tajriba-konstruktorlik
va amaliy ishlar mavzusi boʻyicha matematik, imitasion modellarni ishlab chiqish
va tatqiqot qilish; loyihaviy va dasturiy hujjatlarni ishlab chiqish qobiliyatiga ega
boʻlish; amaliyotda axborot texnologiyalarining xalqaro va kasbiy standartlarini,
zamonaviy paradigma va metodologiyalarni, instrumental va hisoblash vositalarini
tayyorgarlik ixtisosli
giga mos ravishda qoʻllash [80].
Shu munosabat bilan boʻlajak dasturchilarga nafaqat fizika sohasi boʻyicha
mustahkam bilim berish, balki ularni muhandislik kasbiy faoliyati ob'ektlarini
loyihalash, konstruksiyalash, ishlab chiqarish va sozlash, boshqaruv,
tadqiqotchilikda fizika qonunlar
idan foydalanishga oʻrgatish zarur. Shuning uchun
fizika nazariy (empirik, gnesiologik, didaktik) asos boʻlib “Dasturiy injiniring”
yoʻnalishi talabalarini kasbiy faoliyatning asosiy turlariga, ya'ni loyihalash,
konstruksiyalash, ishlab chiqarish va sozlash, boshqaruv va tadqiqotchilik kabi
kasbiy faoliyat turlariga tayyorlash mumkin.
Xulosa qilib aytadigan texnika oliy ta'lim yunalishlarida
boʻlsak, dasturchi
-
muhandislarni tayyorlashda fizikaviy hodisa va jarayonlarni loyihalash va
konstruksiyalash uchun fizika oʻquv kursining bilimlaridan foydalanish, ta'lim
jarayonini tashkil etishda
yuqorida koʻrsatib oʻtilgan bosqichlardan foydalanib
amalga oshirish muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Odilov Yo.J. //
Informatsionno-kommunikatsionniye texnologii (ikt) v
obrazovanii. Ikt kompetentnost v professionalnom razvitii kadrov
.// Scienceweb
academic papers collection, 2181-1784 b.
2.
Odilov Yo.J. //
Methods of preparing students for professional activity
on the basis of teaching physics
//
O ‘zbekiston Milliy Universiteti Xabarlari 1 (11)
.
2022
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
185
3.
Одилов Ё.Ж.
Чизиқли вa визуaл дacтурлaш acocидa физикa
ўқитиш метoдикacини тaкoмиллaштириш”
Чирчиқ
-2022.
4.
Одилов
Ё.Ж.
лойиҳавийконструкторлик фаолиятига тайёрлаш
.//
Ўзбекистон миллий
университети хабарлари 1 (11). 2022 й.
5.
Одилов Ё.Ж.
Физика фанини ўқитиш асосида талабаларнинг
конструкторлик фаолиятини ривожлантириш
.//
Муғәллим ҳәм
үзликсиз билимлендириў. Илмий
-
методикалық журнал.–Нөкис, 103
-106
б
.
2021
6.
Одилов Ё.Ж
. //
Физика фанини ўқитишда замонавий педагогик
.//
...Наманган давлат университети илмий
ахбороти №
11, 22-
24 б.
2021.
7.
Одилов Ё.Ж. Физикадан таълим бериш асосида талабаларни
касбий фаолиятга тайёрлаш методикаси // Таълим ва инновацион
тадқиқотлар. –
Тошкент, 2021. –
№ 5. ISSN 2181
-1709. 238-244.
–
Б.
