https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
97
YOZMA NUTQDA UCHRAYDIGAN MANTIQIY XATOLAR
AHAMIYATI VA ULAR USTIDA ISHLASH
Usmonova Iroda Sobir qizi
,
Shahrisabz davlat pedagogika instituti 1-kurs magistranti
+998906681698
irodausmonova22@gmail.com
Annotatsiya.
N
utq shaxslar o‘rtasidagi kommunikatsiya, aloqa
-aralashuv
vositasi bo‘lmish tilning
voqelangan
ko‘rinishi bo‘lib, nutqning mantiqiyligi esa
nutqning tinglovchi tomonidan to‘g‘ri
hamda
to‘liq ang
lanilishi uchun
zaruriy bo‘lgan,
kishilar orasida mustahkam aloqani ta’minlaydigan og‘zaki va
yozma nutqning muhim xususiyatlaridan biridir. Nutqning mantiqiylik jihati,
yozma nutqda uchraydigan mantiqiy xatolar va ularni bartaraf etish usullari haqida
fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
nutq, nutqning aniqligi, nutqning to‘g‘
riligi, nutqning
mantiqiyligi, sintagmatik, lisoniy omillar,
g‘ayrilisoniy omillar,
leksik-semantik
me’yor, sintaktik me’yor, metod.
Abstract
. Speech is a real manifestation of language, a means of
communication and interaction between individuals, and the logicality of speech is
one of the important features of oral and written speech, which is necessary for the
correct and complete understanding of speech by the listener and ensures strong
communication between people.The article discusses the logical aspect of speech,
logical errors in written speech and methods for eliminating them.
Key words:
speech, clarity of speech, correctness of speech, logicality of
speech, syntagmatic, linguistic factors, non-linguistic factors, lexical-semantic
norm, syntactic norm, method.
Nutq o‘z yuzaga chiqaruvchisi bo‘lmish
so‘zlovchi yoki yozuvchi
tomonidan shakllantirilgan matnning og‘zaki va yozma ko‘rinishdagi voqelangan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
98
reallashgan ko‘rinishi bo‘lib, u faqatgina tilga bog‘liq hodisa hisoblanmasdan ham
psixologik, ham estetik hodisadir. Shuning uchun har qanday unga nutq sifatida
baho berilganda tinglovchi va o‘qirmanga u orqali yetkazilmoqchi bo‘lgan
axborotning to‘liq hamda to‘g‘ri yetib borishi, shu bilan birga ma’lum ta’sir
ko‘rsatishi nazarda tutiladi. Shunga ko‘ra yuqoridagi vazifalarning amalga
oshirilishida nutq oldiga ayrim talablar qo‘
yiladiki, bu talablar tilning grammatik
qurilishi jihatidan nutqning to‘g‘ri bo‘lishini, so‘zlar ko‘
zda tutilgan ma
’
noni aniq
aks ettirishini, chiroyli, yorqin va ta
’sirchan bo‘lishini taqozo qiladi hamda ular
nutqning asosiy xususiyatlari sifatida qaraladi. Bularga nutqning t
о‘g‘riligi
,
nutqning aniqligi, nutqning mantiqiyligi, nutqning sofligi, nutqning boyligi,
nutqning jo‘yaliligi, n
uqtning ifodaliligi kabilar kiradi.
Yuqoridagi xususiyatlar ichida nutqning mantiqiyligi
nutqning tinglovchi
tomonidan to‘g‘ri va
to‘liq anglanilishi uchun zaruriy bo‘lgan sifatlardan biri
ekanligi,
yozma nutqning ham shakliy, ham ma’noviy tomonlariga birdek ta’sir
ko‘rsatishi va nutq uchun talab sifatida qo‘yilgan bir qancha xususiyatlarni o‘zida
jamlaganligi bilan ahamiyatlidir.
Mantiqiylikdan
holi bo‘lgan
nutq kishilar
o‘rtasidagi tayinli aloqani ta’
minlay
olmaydi.
Mantiqiy nutq deb yaxlit bir tizim asosida tuzilgan, fikrlar rivoji izchil
bo
‘
lgan, har bir soz, ibora maqsadga muvofiq ravishda ishlatiladigan nutqqa
aytiladi.
Nutqning mantiqiyligi uning asosiy sifatlari bo‘lgan to‘g‘rilik va aniqlik
bilan chambarchas bog‘langandir. Chunki grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzilmagan
nutq ham, fikrni ifodalash uchun muvaffaqiyatsiz tanlangan lug‘aviy birlik ham
mantiqning buzilishiga olib kelishi tabiiydir. Mantiqiy izchillikning buzilishi
tinglovchi va o‘
quvchiga ifodalanayotga
n fikming to‘liq yetib bormasligiga,
ba’zan umuman anglashilmasligiga olib keladi. Nutqni tuzishdagi e’tiborsizlik
natijasida ba’zan mantiqsizlik yuz beradi. Quyidagi misolga e’tibor qiling
«Ferma
jonkuyarlari olti oylik davlatga sut sotish planlarini muddatdan oldin bajaradilar»
(Gazetadan). Gapda
so‘zlarning tartibi to‘g‘ri bo‘
lmaganligi,
«olti oylik»
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
99
birikmasining
«sotish»
so‘zidan keyin ke
lmaganligi tufayli mantiqqa putur
yetyapti, hatto xato fikr ifodalanyapti [1.56].
Shu o‘rinda
«sotish»
so‘zining o‘rniga
“yetkazib berish”
qurilmasi qo‘llanganda yanada o‘rinli bo‘lardi.
Nutqda uchraydigan mantiqiy xatolar, eng avvalo, nutq so
‘
zlovchi va
yozuvchining tafakkur qobiliyati bilan bog
‘
liq hisoblanadi. Shuning sababli ham
yuqorida ta’kidlaganimizdek,
mantiqiylik faqatgina lisoniy hodisagina emas, balki
tafakkur bilan bevosita aloqador bo‘lgan hodisadir.
So
‘
zlarning o
‘zi ifodal
ayotgan narsa-hodisalarga mos tarzda fikrning aniq va
to‘g‘ri
ifodalanishi narsa (predmet) mantiqiyligi bo
‘
lsa, so
‘
z birikmalari, gaplar,
hatto butun-butun matnlarning bir-biriga mosligi, fikrni izchil davom ettirishga
bo
‘
ysundirilishi tushuncha mantiqiyligidir [2]. Nutq mantiqiyligidagi bu jihatlar
bevosita yozma ish turlaridan, ayniqsa, bayon, insho va esse uchun taalluqli bo‘lib,
bu turdagi yozma ishlar ijodiy yondashuv asosida bir-
biriga bog‘lanishli, izchil
matnlar yaratish orqali yozma nutq ko‘rinishini yaratishga qaratilganligi bilan
ahamiyatlidir. Bu jarayonda esa
fikrning
tarkibi va qurilishining to‘g‘ri
ifodalanishi nutq mantiqiyligining asosi
ni tashkil etadi.
So‘zlovchi, eng avvalo, bayon etmoqchi bo‘lgan fikrini, bildirmoqchi
bo‘lgan
xabarini va u bilan bog‘liq tafsilotlarni, ayni paytda mantiq
qonuniyatlarini yetarli darajada tasavvur etmas ekan, u mantiqli nutq tuza
olmaydi.
Mantiqiy nutq tuzish uchun so‘zlovchi fikr predmetini atroflicha bilishi,
mantiqiy tafakkur qoidalaridan boxabar bo‘lish kabi g‘arilisoniy talablar
bilan
bir
qatorda til birliklarining leksik-semantik mohiyati, ularning sintagmatik
xususiyati
kabi lisoniy bilimlarni ham nazardan qochirmasligi kerak. [2.21]
Yuqoridagi fikrlardan anglashiladiki, nutqda mantiqiy xatolarning yuzaga
kelishi turli lisoniy va g‘ayrilisoniy omillarga bog‘liq ekan. G‘ayrlisoniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
100
omillarning ham borligiga sabab mantiq bilan bog‘liq bo‘lgan holatlar semantik
sathda amalga oshib, fikrlash bilan bevosita aloqadordir. Quyida mantiqiy
xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun nutqqa qo‘yiladigan shartlarni ko‘
rish mumkin.
Bularning birinchisi ektrolingvistik shart bo‘lib, to‘g‘ri mulohaza qilish
normalarini, ikkinchi va uchinchisi esa mazmuniy bog‘liqlikni yuzaga chiqaruvchi
til vositalarni bilishni talab qiluvchi lisoniy omillarni nazarda tutadi:
–
tushunchalar mantiqiyligiga rioya qilish;
–
uslubiy
me’yorga
amal qilish;
–
leksik-
semantik va sintaktik me’yorga rioya qilish
[3].
O‘quvchilar yozma ishlar bilan ishlash jarayonida yuqorida ifoda etilgan
mantiqiylik shartlarini buzgan holda quyidagicha xatoliklarga yo‘l qo‘yishlari
mumkin:
–
Yugurib charchamaydigan
chayir
mashinasi dam tepalikka, aylanma
yo‘llar osha dam pastlikka, kishining nigohi tushsa yuragi shig‘illab ketadigan
jarliklar yoqasidan o‘tib, yana
ko‘tarilib qolardi
.
Ushbu gapda yuqoridagi
tushunchalar mantiqiyligiga rioya qilmaslik natijasida
chayir
so‘zi mashinaga
nisbatan noo‘rin qo‘llanmoqda. Aslida bu sifat insonga xos xususiyat bo‘lib,
mashinaga nisbatan uning o‘rniga
mustahkam”
sifati qo‘llanilsa o‘rinli bo‘lar edi.
–
Uning
yoqimli
qiliqlari, ovozi
eshitilib
ketganday bo‘ladi.
Bu misolda ham
nutq mantiqiyligining uchinchi shartiga amal qilinmaganligi natijasida matn
mazmuniga putur yetganligini ko‘rish mumkin.
Yoqimli
sifati
qiliq
oti bilan
sintagmatik aloqaga kirishib, bog‘lanish hosil qilmaydi. Chunki
qiliq
so‘zida salbiy
bo‘yoqdorlik ma’nosi bo‘lib,
yoqimli
kabi ijobiy mazmun tashiydigan sifatlar bilan
bog‘lanishi mantiqsizlikdir.
–
Ko‘zim o‘ngidan
hadsiz
odamlar o‘tdi.
Ushbu gapda nutq mantiqiyligi
shartlaridan bo‘lgan uslubiy me’yorga
amal qilish
holti buzilganini ko‘rish
mumkin. Hadsiz sifati badiiy uslub uchun xoslangan bo‘lib, ayni o‘rinda odamlar
so‘zi bilan bog‘lanmay, nutqiy g‘alizlikni yuzaga keltirgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
101
–
Qo‘llari,
oyoqlari o‘ziga bo‘ysunmay, o‘z
-o
‘zidan harakatlanar, uni
qayoqqadir
olg‘a
eltardi
[4.38]. Ayni misolda ham tushunchalar mantiqiyligi
buzilishini kuzatish mumkin. Gapda
qayoqqadir
gumon olmoshi
“o‘rinning
noaniqligi”
ma’nosini ifoda
lamoqda.
Olg‘a
ravishi esa
“oldinga”
ma’nosini
bildiradi. Bir vaqtning o‘zida ham
“o‘rinning noaniqligi”
va
“o‘rinning oldinga
ekanligi
”
ma’nosini ifodalash
nutq mazmunini aniq anglashga ham xalaqit beradi.
Bayon, insho, esse kabi yozma ishlarda nutq mantiqiyligining buzilishi
asosan
matn sintaksisi sathida, ya’ni gaplarning o‘zaro mazmuniy
-sintaktik
bog‘lanishidagi kamchiliklar
natijasida ham yuzaga keladi. M
a’lumki, matn
tarkibidagi gaplar bir-
biri bilan bog‘langan bo‘ladi, shunga ko‘ra bog‘li nutq
tushunchasi mavjud. M
atnda bog‘lilikning quyidagi uch jihatini farqlash
maqsadga muvofiq:
1.
Gaplarni bog‘l
ovchi m
azmuniy bog‘lilik. Bunday bog‘lilik abzas va
mustaqil leksik-grammatik vositalar (leksik takrorlar,
ko‘rsatish, 3
-shaxsdagi
kishilik olmoshla
ri kabi)ning qo‘llanishi orqali namoyon bo‘ladi.
2. Mantiqiy bog‘lilik. Bunday bog‘lilik gaplar, abzaslar o‘rtasidagi mantiqiy
munosabatlarning funksional-sintaktik vositalar
(demak, shunday ekan, shunday
qilib, bundan tashqari, xullas
kabi kirish
so‘zlar,
yuqorida, quyida, endi, bundan
keyin
kabi so‘z va so‘z
shakllari,
va, hamda, ammo, lekin, biroq
kabi bog‘lovchilar
va sh. k.)
orqali ifodalanishida namoyon bo‘l
adi.
3.
Kompozitsion bog‘lilik. Bunday bog‘lilik
qayd etmoq lozimki,
aniqki, ta ’kidlamoq joizki, yuqorida aytib o'tilgani kabi
tarzidagi sintaktik
qurilmalar yordamida ifodalanadi. Yaxlit matnning mantiqiyligini ta
’minlashda
matnning kompozitsion tuzilishini to
‘g‘ri tashkil etish ham muhimdir. Bayon
qilinayotgan fikr, mazmun tarkibida, tabiiyki, muayyan ketma-ketlik, aloqadorlik,
bog‘liqlik, umuman, tizim mavjud. Mazmundagi ana shu
tizim nutqiy ifodada ham
o
‘z aksini topmog‘i lozim
[4.42].
Nutq egasining ijodiy faoliyati mahsuli bo‘lgan
yozma ishlarda bunday “bog‘lilik” bog‘lanishli, “
biri t
og‘
dan, biri b
og‘dan”
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
102
bo‘lmagan fikrlar ketma
-
ketligidan iborat bo‘lgan yaxlit kompozitsiyaga ega va
mantiqiy tugal matnlat yaratishda muhim ahamiyatga egadir.
Masalan, inshoning kompozitsion tuzilishi uc
h qismdan iborat bo‘ladi, ya’ni
kirish, asosiy qism va xulosa. Kirishda mavzu, uning ahamiyati, o
‘rganilishi kabi
masalalar bayon qilinadi, asosiy qismda
aytilmoqchi bo‘lgan tegishli mazmun
yoritiladi, xulosada esa bayon qilingan fikrlarga yakun yasaladi,
“qissadan hissa”
qilinadi. Shu tariqa fikr mantiqiy ifodalangan yaxlit matn yuzaga keladi.
Yozma nutqda mantiqiy xatolar haqida gapirganda matnning qaysi uslubda
ekanligi ham alohida ahamiyatga. Chunki ilmiy uslub aniqlikka asoslanib, bu
uslubda matn qat’iy izchillikda
, chuqur mantiqiylik asosida bayon qilinadi. Badiiy
uslubdagi nutqda
mantiqiy
lik asosiy mezon bo‘lmay,
mantiqiylikning buzilishi
o
‘ziga xos tasvir us
uli, obrazli ifoda, qisqasi, badiiy vosita vazifasini bajarishi
mumkin. Zulfiya Qurolboy qizining “Yozsiz yil”, Ahmad Muhammad Tursunning
“Sohilsiz dengiz”, Tog‘ay Murodning “Yulduzlar mangu yonadi”
kabi asarlarning
nomlanishida ham mantiqiylikning buzilishi orqali badiiy maqsadning yuzaga
chiqishiga guvoh bo‘lamiz. Bunda asar mantig‘iga putur yetmaydi.
Yozma ishlarda uchraydigan mantiqiy xatolarni bartaraf etish mazmun-
mantiqli nutqni yaratishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, quyidagi metodlar
asosida
maktab ta’limida o‘quvchilar yozma nutqidagi
xatoliklarni tuzatish,
navbatdagi xatolarni oldini olishga erishish mumkin:
1.
“
Shaxsiy
izohli lug‘
at
” metodi.
Bu metodni asosan bayon, insho kabi
yozma ish turlari tahlilida qo‘llab natijaga erishish mumkin. Metod
o‘quvchilarning so‘zlarni qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lgan individual
mantiqiy-
uslubiy xatolarini tahlil qilish va bartaraf etishga yordam beradi. Metod
texnologiyasi shunday bo‘ladi: o‘quvchilarga alohida daftar tuttiriladi.
Yozma ish
tahlili jarayonida yozilgan ish
bilan o‘quvchilar 2 daqiqada tanishib chiqib, xato va
tuzatishlarni ko‘zdan kechirishadi. Jarayon xatolarni ko‘z xotirasida saqlashga
yordam beradi. Keyin o‘quvchi
yozma ishda
ishtirok etgan, lekin ma’nosini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
103
tushunmasdan noto‘g‘ri ma’noda qo‘llagan yoki
birinchi marta eshitayotgan
tushunchalarning
ma’nosi o‘qituvchi va “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” yordamida
izohlanib, lug‘at daftariga yoziladi. Shu orqali har bir o‘quvchi qo‘lida u uchun
ma’nosi notanish bo‘lgan so‘zlar lug‘ati paydo bo‘ladi. Metod orqali o‘quvchining
lug‘at boyligi har bir soat darsdan so‘ng boyib boradi, bu uning og‘zaki va yozma
nutqiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tushunchalar mantiqiyligiga oid bo‘lgan
xatoliklar soni nisbatan kamayadi.
So‘z
Ma’nosi
Iztirob
hayajon, g‘alayon, betoqatlik;
ruhan ezilish;
ruhiy iztirob
Izchil
1. Bir me’yorda, bir taxlitda, bir
yo‘nalishda;
muntazam,
tadrijiy
davom etadigan.
2. O‘zaro uzviy va mantiqiy
bog‘
langan[5]
2.
“Xato
si
ni tuzat”
metodi.
O‘quvchilarga mantiqiy xatoliklar qo‘llangan
kichik
matn beriladi. Ular mantiqiy xatolikni yuzaga keltirgan so‘z yoki
qo‘shimchalarni topishadi. Yozma ishdagi xatolar
ni tahlil qilish bilan
o‘quvchilardagi
diqqat, kuzatuvchanlik hamda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
erishish mumkin. Ushbu metod uslubiy xatolarni ham tahlil qilishga yordam berishi
bilan ahamiyatlidir.
1. Sattorov yolvorgan ohangda ko‘zlarimga umidvor qaradi. 2. Ikkalamiz
ham tubsiz ko‘ngilsizlik
oldidan picha tinchlanishim iz kerak edi.
3. Sattorov zarda bilan planshetni irg'itib yubordi-
da, mening so‘zlashimga
erk bermay, sakrab o‘midan turdi. 4. Men Ahmadni chaqirish oldidan
stol ustiga uning Valitov bilan tushgan suratini ham, Zaremaning fotosuratlarini
ham sochib qo‘ygan edim. 5. Mana, u oyoq uchida sekin
yonimga yo'rg‘alab keldi
-
da, meni odatdagiday so‘roqlarga ko‘mib yubordi.
(M. Nasibullin)
6. U jamiyat taraqqiyotini rivojlantirish uchun insonlarning
ma’naviyatini yuksaltiruvchi asarlar yar
atdi.
(A. Olimov)[4.38]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
104
3
. “To‘g‘ri d
avom
ettir” metodi.
Ushbu
metod
aynan bayon va inshoda
uchraydigan mantiqiy
–
so‘zlarning
sintagmatik
bog‘lanishiga doir bo‘lgan xatolar
ustida samarali tahlil o‘tkazish imkonini beradi. Jarayonda o‘quvchilar so‘zlarni
mantiqiy va grammatik bog‘lashda yo‘l qo‘ygan xatolarini bartaraf etishni mashq
qilishadi:
bezaknamo
qiz
rangpar
qizg‘aldoq
alvon
ayol
bahstalab
tushdi
go‘zal
kitob
ichkariga
mavzu
yog‘du
yopirildi
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, nutqning mantiqiyligi deganda, yaxlit
bir sistema asosida tuzilgan, fikrlar rivoji izchil bo
‘lgan, har bir so‘z, ibora aniq
maqsadga mos holda ishlatiladigan nutq tushuniladi.
Mantiqiylikdan holi bo‘lgan
nutq yarashiqsiz, tushunarsiz, iste’molga yaroqsiz holga kelib qoladi. Yozma
nutqdagi mantiqiy xatolarni bartaraf etish esa ishning qimmatini, yaroqliligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. T.Qudratov. Nutq madaniyati asoslari. T.: 1993.
2.
S.X.Islikov, N.B.Nuraliyeva “O‘qituvchi nutq madaniyati” fanidan
tayyorlangan o‘quv qo‘llanma –
Guliston / “Ziyo nashr matbaa” XK. 2024,
144
bet.
3.
https://muhaz.org/reja-nutqning-togriligi-nutqning-aniqligi-nutqning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
105
4.
Mahmudov N., Odilov Y., Ziyodullayeva G., Ona tili O
‘rta ta’lim
muassasalarining 11-sinfi va o
‘
rta maxsus, kasb-
hunar ta’
limi muassasalari
о‘
quvchilari uchun darslik 1-
qism. T.: “
O
‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”
davlat ilmiy nashriyoti, 2018. 113 bet.
5.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Тошкент
:
«Ўзбекистон миллий
энсиклопедияси»,
2006-2008.
