https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
69
INKLUZIV TA'LIM TIZIMIDA O'QITUVCHINING ROLI VA
YONDASHUVLARI
Nabiyeva Moxlaroy Umidjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekiston ta’lim tizimida inkluziv ta’limni joriy etish
jarayonida o‘qituvchining roli va zamonaviy yondashuvlari yoritilgan. Inkluziv
ta’lim –
bu barcha bolalar, jumladan jismoniy yoki aqliy imkoniyatlari cheklangan
bolalarning ham umumiy
ta’lim tizimida ta’lim olishini ta’minlovchi
yondashuvdir. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim sohasida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan islohotlar doirasida inklyuziv ta’lim muhim o‘rin egallamoqda.
O‘qituvchilarning bunga tayyorligi, ularning kasbiy m
alakasi, psixologik va
pedagogik tayyorgarligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Maqolada o‘qituvchilarning
inkluziv ta’limga tayyorligini oshirish, mos o‘qitish metodlarini ishlab chiqish,
moslashtirilgan dars rejalari va ta’lim muhitini yaratish zaruriyati ta
hlil qilinadi.
Shuningdek, O‘zbekiston maktablarida olib borilgan tadqiqotlar va amaliy
tajribalar asosida takliflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
inkluziv ta’lim, o‘qituvchi roli, O‘zbekiston ta’limi, pedagogik
yondashuv, moslashtirilgan dastur, differensial yondashuv, imkoniyati cheklangan
bolalar, ta’lim muhit, kasbiy malaka
.
РОЛЬ И ПОДХОДЫ УЧИТЕЛЯ В СИСТЕМЕ ИНКЛЮЗИВНОГО
ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация
В данной статье рассматриваются роль и современные подходы учителя
в процессе внедрения инклюзивного образования в систему образования
Узбекистана. Инклюзивное образование —
это подход, который
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
70
обеспечивает получение образования в системе общего образования всеми
детьми, включая детей с ограниченными физическими или умственными
возможностями. Инклюзивное образование играет важную роль в реформах,
реализуемых в сфере образования Республики Узбекистан в последние годы.
Готовность учителей к этому, их профессиональная квалификация,
психолого
-
педагогическая подготовка имеют решающее значение. В статье
анализируется необходимость повышения готовности учителей к
инклюзивному образованию, разработки соответствующих методов
обучения, создания адаптированных планов уроков и образовательной среды.
Также вносятся предложения на основе исследований и практического опыта
в школах Узбекистана.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, роль учителя,
образование в Узбекистане, педагогический подход, адаптированная
программа, дифференцированный подход, дети с ограниченными
возможностями, образовательная среда, профессиональная квалификация.
THE ROLE AND APPROACHES OF THE TEACHER IN THE
INCLUSIVE EDUCATION SYSTEM
Annotation
This article discusses the role and modern approaches of the teacher in the
process of introducing inclusive education in the education system of Uzbekistan.
Inclusive education is an approach that ensures that all children, including children
with physical or mental disabilities, receive education in the general education
system. Inclusive education has been playing an important role in the reforms
implemented in the education sector of the Republic of Uzbekistan in recent years.
The readiness of teachers for this, their professional qualifications, psychological
and pedagogical preparation are of crucial importance. The article analyzes the
need to increase the readiness of teachers for inclusive education, develop
appropriate teaching methods, create adapted lesson plans and an educational
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
71
environment. Also, proposals are made based on research and practical experience
in schools in Uzbekistan.
Keywords:
inclusive education, teacher role, education in Uzbekistan,
pedagogical approach, adapted program, differential approach, children with
disabilities, educational environment, professional qualifications.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasida har bir fuqaroning sifatli ta’lim olish huquqi
Konstitutsiya bilan kafolatlangan. So‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’lim tizimida
olib borilayotgan islohotlar natijasida inklyuziv ta’lim konsepsiyasiga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Inkluziv ta’lim –
bu nogironligi
bo‘lgan yoki o‘qishda
qiyinchiliklarga duch keladigan bolalarning ham o‘z tengdoshlari bilan teng
sharoitda ta’lim olish huquqini ta’minlashga qaratilgan tizimdir. O‘zbekiston
hukumati tomonidan 2021-yil 19-
iyulda qabul qilingan “Nogironligi bo‘lgan
shaxs
larning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun asosida bu boradagi ishlar
jadallashmoqda.
Inkluziv ta’limni samarali amalga oshirishda o‘qituvchining roli beqiyosdir.
O‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki har bir bolaning imkoniyatlarini
inobatga olgan holda ta’lim muhitini yaratadigan, uni qo‘llab
-quvvatlaydigan va
rag‘batlantiradigan asosiy shaxs hisoblanadi. Shuning uchun o‘qituvchilarning
inklyuziv ta’lim bo‘yicha kasbiy tayyorgarligi, metodik bilimlari, psixologik
yondashuvlari muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston tajribasi asosida boshlang‘ich va umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida o‘qituvchilarning inklyuziv ta’limga bo‘lgan yondashuvi, mavjud
muammolar va takliflar tahlil qilinadi. Shuningdek, xorijiy tajriba bilan
taqqoslashlar asosida milliy modelni
takomillashtirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
I
nklyuziv ta’limga oid nazariy tushunchalar, qonunchilik asoslari, pedagogik
va psixologik yondashuvlar keng tahlil qilingan. Shuningdek, o‘qituvchining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
72
kasbiy tayyorgarligi, dars jarayonida moslashtirilgan metodikalar qo‘llanishi
bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Tadqiqotlar qismi
Tadqiqot O‘zbekistonning Toshkent, Andijon, Samarqand, Buxoro va
Farg‘ona viloyatlaridagi umumiy o‘rta ta’lim maktablarida olib borildi. 50 nafar
o‘qituvchi va 100 nafar o‘quvchi ishtirokida so‘rovnoma, intervyu va kuzatuvlar
asosida ma’lumotlar to‘plandi.
Tadqiqot davomida o‘qituvchilarning 68 foizi
inklyuziv ta’lim bo‘yicha zarur bilim va ko‘nikmalarga ega emasligi, 74 foizi esa
maxsus metodik adabiyotlarning yo‘qligidan shikoyat qilgani aniqlandi.
Amaliy mashg‘ulotlar asosida ayrim maktablarda tajriba loyihalari joriy
qilindi. Jumladan, Toshkent shahridagi 33-
maktabda 3 nafar nogironligi bo‘lgan
o‘quvchi uchun maxsus metodik yondashuvlar sinovdan o‘tkazildi.
Natijada bu
o‘quvchilarning darsga qatnashish, tengdoshlari bilan muloqot qilish faolligi 2
baravar oshgani kuzatildi.
Boshqa viloyatlardagi maktablarda ham o‘qituvchilarning maxsus
treninglarda ishtirok etishi ularning kasbiy malakasini oshirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan. Bularning barchasi O‘zbekiston ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni
kengroq joriy etish uchun yetarli
asos mavjudligini ko‘rsatadi.
Xulosa
O‘zbekiston ta’lim tizimida inkluziv ta’limni joriy etish nafaqat imkoniyati
cheklangan bolalarning, balki barcha o‘quvchilarning teng huquqli ta’lim olishini
ta’minlash uchun muhim omildir. Bu jarayonda o‘qituvchining roli hal qiluvchi
ahamiyatga ega. O‘qituvchi darsni rejalashtirishda, metodikani tanlashda, ta’lim
muhitini yaratishda, ijtimoiy-
psixologik qo‘llab
-quvvatlashda yetakchi shaxs
sifatida namoyon bo‘ladi.
Tadqiqot
natijalari
shuni
ko‘rsatdiki, O‘zbekiston
maktablarida
o‘qituvchilarni inklyuziv ta’limga tayyorlash zarurati mavjud. Shu sababli, maxsus
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
73
malaka oshirish kurslari, metodik qo‘llanmalar, treninglar tizimini
takomillashtirish muhimdir.
Kelajakda inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli joriy qilish uchun davlat siyosati,
ta’lim muassasalari, ota
-onalar va jamiyatning umumiy hamkorligi zarur. Har bir
bola individual imkoniyatlariga qarab rivojlanishi va o‘z salohiyatini ro‘yobga
chiqarishi uchun shart-sharoit yaratish
–
inson huquqlari va demokratik
tamoyillarning muhim ifodasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova Z. “Inkluziv ta’lim: nazariya va amaliyot”. –
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika
nashriyoti, 2019.
2.
Qodirova N. “Maxsus pedagogika asoslari”. –
Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
3.
Normurodov B. “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
inkluziv yondashuvlar”. –
Samarqand, 2021.
4.
Rahmonova D. “Imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlash
metodikasi”. –
Buxoro: Ilm nuri, 2018.
5.
Tursunov A. “Psixologik
-pedagogik yondashuvlar asosida
differensial ta’lim”. –
Toshkent, 2020.
6.
“Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston
Respublikasi Qonunchilik palatasi, 2021.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Inkluziv
ta’lim bo‘yicha metodik qo‘llanma”, 2022.
8.
G‘ulomova N. “Ta’limda tenglik va inklyuziv yondashuvlar”. –
Andijon, 2023.
