https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
35
TARBIYANING MILLIY QADRIYATLARI VA JAHON TAJRIBASI:
UYG‘UNLIK MUAMMOLARI
Akmalova Nafosat Muminovna
Navoiy davlat universiteti
Annotatsiya
Ushbu maqola O‘zbekistonda milliy tarbiya qadriyatlari bilan jahon ta’lim
tajribalarini uyg‘unlashtirish imkoniyatlari va muammolarini tadqiq qiladi.
Tadqiqotda
milliy
kimlikni
saqlash,
ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarni
mustahkamlash va madaniy merosni tiklash masalalari zamonaviy pedagogik
yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish zarurligi ko‘rib chiqilgan. Maqolada
O‘zbekistonning vatanparvarlik tarbiyasi, islomiy qadriyatlar va jadidchilik
an’analari 21
-
asr ko‘nikmalari (tanqidiy fikrlash, kreativlik, hamkorlik) va
inklyuziv t
a’lim kabi global tendentsiyalar bilan qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqot
natijalari an’anaviy jamoaviy qadriyatlar bilan G‘arbning individualistik ta’lim
modellari o‘rtasidagi ziddiyatlarni aniqlab, ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif
qiladi. Xususan,
mahalliy va global amaliyotlarni sintez qilish, o‘qituvchilarni
qayta tayyorlash va o‘quv dasturlarini modernizatsiyalash kabi choralar samarali
bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatib berilgan. Xulosa qilib, O‘zbekiston boy madaniy
merosi bilan innovatsion ta’lim usullarini uyg‘unlashtirish orqali yoshlarni global
dunyoga tayyorlash va bir vaqtning o‘zida milliy o‘zligini saqlab qolish
mumkinligi ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar
Milliy tarbiya, jahon ta’lim tajribasi, globalizatsiya, ma’naviy qadriyatlar,
vatanparvarlik, 21-
asr ko‘nikmalari, ta’lim islohoti, jadidchilik, madaniy meros,
pedagogik innovatsiyalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
36
Kirish
Zamonaviy dunyoda globalizatsiya jarayonlari tezlashgani bilan milliy
qadriyatlarni saqlash va jahon ta’lim standartlariga moslashish o‘rtasidagi
muvozanat muhim dolzarb masalaga aylanmoqda. Tarbiya
–
nafaqat bilimlar
o‘tkazish, balki milliy kimlikni shakl
lantirish, madaniy merosni saqlash va global
dunyoda muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirish
jarayonidir. Ushbu maqolada O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida
milliy tarbiyaning an’anaviy qadriyatlari bilan jahon ta’limining zamonaviy
tendentsiyalarini uyg‘unlashtirish imkoniyatlari va muammolari tahlil qilinadi.
1. Milliy tarbiyaning asosiy qadriyatlari
Milliy tarbiya konsepsiyasi har bir xalqning tarixi, diniy e’tiqodi, madaniyati
va ijtimoiy normalariga asoslanadi. O‘zbekiston kontekstida quyidagi jihatlar ustun
hisoblanadi, Mustaqillik davrida O‘zbekistonda milliy tarbiyaning asosiy
yo‘nalishlaridan bi
ri yoshlarda
vatanparvarlik tuyg‘usi va milliy g‘ururni
shakllantirishdan
iborat.
Buning
uchun
quyidagi
choralar
amalga
oshirilmoqda.Tarixiy shaxslar va qahramonlarning namunalari orqali yoshlarga
milliy qadriyatlar o
‘
rgatiladi. Masalan, Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi,
Alisher Navoiy kabi buyuk ajdodlarning hayoti va qahramonliklari tarix darslarida,
adabiyotda va madaniy tadbirlarda keng yoritiladi.
“Yoshlar –
kelajagimiz”
konsepsiyasi doirasida maktablarda vatanparvarlik mavzusida maxsus darslar,
she’riyat kechalari, “Vatan tuyg‘usi” loyihalari o‘tkaziladi.
Harbiy-vatanparvarlik
tarbiyasi
–
“Vatanparvar” lagerlari, harbiy sport musobaqalari, chegara qo‘shinlari
bilan uchrashuvlar tashkil etiladi. Biroq, bugungi kunda yoshlarning global
dunyoga qiziqishi
ortgani sababli, milliy g‘ururni saqlab qolish va zamonaviy
ta’lim bilan uyg‘unlashtirish muhim muammo hisoblanadi.
Diniy va axloqiy qadriyatlar
–
ma’naviy tarbiyaning poydevori
hisoblanadi.
O
‘
zbekiston jamiyatida tarbiyaning muhim jihati
–
axloqiy qadriyatlarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
37
shakllantirish bo
‘
lib, bunda Islom madaniyatining universal tamoyillari asosiy
o
‘
rinni egallaydi.
Insonparvarlik va mehmondo‘stlik
–
“Mehmon –
Allohning
mehmoni” kabi milliy
-
ma’naviy iboralar bolalarga erta yoshdan o‘rgatiladi.
Maktablarda “Odobnoma” darslari, xayriya aksiyalari, mehmonxona madaniyati
haqida treninglar o‘tkaziladi.
Kattalarga hurmat va oilaviy qadriyatlar
–
O‘zbek
oilasida ota-
onalarga, katta avlodga nisbatan e’zoz tuyg‘usi kuchli. “Ota
-onam
–
mening birinchi ustozim” kabi loyihalar orqali oilaviy an’analar mustahkamlanadi.
Halollik va adolat
–
Islom ta’limotida ta’kidlangan
halol mehnat, adolatli
munosabat kabi tamoyillar maktab va mahalla tarbiya tizimida aks etadi.
Zamonaviy sharoitda, ayniqsa internet va ijtimoiy tarmoqlar ta’siri ostida,
yoshlarning axloqiy qadriyatlarga munosabati o‘
zgarib bormoqda. Shu sababli,
diniy-
ma’naviy tarbiyani zamonaviy usullar bilan o‘tkazish zarur.
Jadidchilik
merosi
–
zamonaviy pedagogikaga ilhom manbaidir.20-asr boshlarida Markaziy
Osiyoda rivoj topgan Jadidchilik harakati
bugungi kunda ham O‘zbekiston ta’lim
tizimida o‘z aksini topmoqda.
Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq”
asari
–
Ushbu kitobda bolalarga yaxshi xulq-
atvor, mehnatsevarlik, ilm o‘rganish
muhimligi haqida qadriyatlar bayon qilingan. Hozirgi kunda maktablarda “Axloq
darslari”da
Avloniy
g‘oyalaridan
foydalaniladi.
Munavvar
qorining
ma’rifatparvarlik g‘oyalari
–
U ta’limda an’anaviy usullarni isloh qilib, mantiqiy
fikrlash, mustaqil qarashlarni shakllantirishni targ‘ib qilgan. Zamonaviy
maktablarda “Munavvar qori uslubi” asosida interfaol darslar o‘tkazish tajribasi
olib borilmoqda.
Jadidchilik va zamonaviy ta’lim sintezi
–
Bugungi kunda
O‘zbekistonda jadid mutafakkirlarining g‘oyalari yangi ta’lim standartlariga
moslashtirilmoqda. Masalan, “Istedod” maktablarida an’anaviy bilimlar
bilan birga
innovatsion yondashuvlar qo‘llaniladi.
Ijtimoiy-madaniy jihatlar: oilaviy qadriyatlar va madaniy merosning
tarbiyaviy ahamiyati kattadir.
O‘zbekiston jamiyatida
oilaviy qadriyatlar milliy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
38
tarbiyaning asosiy tayanchlaridan biridir. O‘zbek oilasining o‘ziga xos xususiyati
–
avlodlararo bog‘liqlik va uyg‘unlikdir. Katta avlod (bobo
-buvilar, ota-onalar)
bolalarning tarbiyasida faol ishtirok etadi, ularning tajribasi va donoligi yangi
avlodga uzatiladi. Bu an'ana bolalarda kattalarga hurmat, mas'uliyat hissi va oilaviy
qadriyatlarni qadrlash kabi fazilatlarni shakllantirishga yordam beradi.
Nikoh va
oila qurishga nisbatan mas'uliyatli munosabat ham O‘zbek madaniyatining
ajralmas qismidir. Yosh avlodga erta yoshdan oilaviy barqarorlik, er-xotin
o‘rtasidagi hurmat, farzandlarni voyaga yetkazishdagi umumiy javobgarlik
tushunchalari targ‘ib qilinadi. "Oila –
jamiyat poydevori" tamoyili asosida
maktablarda oilaviy qadriyatlarga bag‘ishlangan maxusi dar
slar, ota-onalar bilan
uchrashuvlar o‘tkaziladi.
Madaniy meros
esa milliy tarbiyaning yana bir muhim qismidir. Xalq og‘zaki
ijodi (ertaklar, maqollar, dostonlar), an'anaviy san'at turlari (xalq cholg‘ulari,
kashtachilik, amaliy san'at), milliy bayramlar (Navro‘z, Mustaqillik kuni) bolalarda
milliy g‘urur
tuyg‘usini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Maktab va mahalla
darajasida o‘tkaziladigan "O‘zbek milliy kiyimlari defileyi", "Xalq qo‘shiqlari
festivali" kabi tadbirlar yoshlarga milliy madaniyatni o‘rganish va qadrlash
imkoniyatini beradi. Zamonaviy s
haroitda global ta'sirlar o‘sib borayotgan bo‘lsa
-
da, O‘zbekiston o‘zining boy madaniy merosini saqlab qolish va uni yangi avlodga
yetkazish bo‘yicha izchil siyosat olib bormoqda. Maktab dasturlariga milliy
madaniyatga oid yangi fanlar qo‘shilmoqda, bolalar bog‘chalardan boshlab milliy
an'analar bilan tanishmoqda. Bu jarayon milliy o‘zligini saqlab, bir vaqtning o‘zida
zamonaviy dunyoga moslashish imkoniyatini beradi.
Jahon tarbiyasi tajribasining asosiy tendentsiyalari
Zamonaviy dunyoda ta'lim tizimlari global rivojlanish tendentsiyalariga mos
ravishda tubdan o'zgarib bormoqda. XXI asr ta'limining asosiy yo'nalishlaridan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
39
biri
"21-asr ko'nikmalari"
konsepsiyasidir. Bu tamoyillar asosan AQSh,
Yevropa va rivojlangan Osiyo mamlakatlari ta'lim tizimlarida qo'llaniladi.
Kritik fikrlash va kreativlik
bugungi kunda standart testlardan ko'ra ustuvor
ahamiyatga ega. Masalan, Finlandiya ta'lim tizimida bolalarga tayyor javoblarni
eslab qolish emas, balki muammolarni mustaqil hal qilish usullarini o'rgatish
ustuvor hisoblanadi. AQShning ko'pgina innovatsion maktablarida "Design
Thinking" kabi kreativ yechimlarni ishlab chiqish metodlari qo'llaniladi.
Kommunikatsiya va hamkorlik
ko'nikmalarini rivojlantirish esa zamonaviy
ta'limning yana bir muhim jihatidir. Shvetsiya va Daniya maktablarida guruh
loyihalari orqali o'quvchilarda jamoa ishi qobiliyati va ijtimoiy moslashuvchanlikni
shakllantirishga alohida e'tibor beriladi.
Ta'lim sohasidagi ikkinchi muhim tendentsiya
inklyuziv va demokratik
ta'lim
tamoyillaridir. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) doirasida
"Barcha uchun sifatli ta'lim" g'oyasi jahon miqyosida qo'llab-quvvatlanmoqda.
Kanadada barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratish uchun individual
yondashuv asosida maxsus dasturlar ishlab chiqilgan.
Fuqarolik tarbiyasi
esa zamonaviy jamiyat uchun muhim yo'nalish
hisoblanadi. Yaponiyada bolalarga erta yoshdan ekologik mas'uliyat, tinchlik va
global hamjihatlik tamoyillari o'rgatiladi. Germaniyada esa demokratik qadriyatlar
va fuqarolik jamiyatining tamoyillari maxsus "Politik bildung" fanlari orqali
o'rgatiladi.
Ushbu global tendentsiyalar shuni ko'rsatadiki, zamonaviy ta'lim nafaqat
bilim berish, balki butun shaxsni shakllantirish, unga yangi dunyoda muvaffaqiyatli
bo'lish uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni egallashga yordam berishga qaratilgan.
Milliy va jahon tarbiyasini uyg‘unlashtirishdagi muammolar va
yechimlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
40
Qarama-
qarshiliklar va to‘siqlar
Milliy va global ta'lim tizimlarini uyg‘unlashtirish jarayonida bir qator
murakkabliklar yuzaga keladi. Eng asosiy muammo an'ana va modernizatsiya
o‘rtasidagi ziddiyatdir. G‘arb ta'limida individual yondashuv, shaxsiy erkinlik va
tanlov ozodligi ustuvor bo
‘lsa, O‘zbekiston an'analarida jamoat manfaatlarini
shaxs ustiga qo‘yish, kollektiv fikrlash keng tarqalgan. Masalan, AQSh
maktablarida o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undash ba'zan O‘zbekiston
oilalarida "katta gapiga quloq solish" tamoyili bilan to‘qna
shadi.
Ikkinchi muhim muammo
–
ta'lim metodlaridagi tub farq. Finlandiya yoki
Singapur kabi mamlakatlarda interfaol metodlar (munozaralar, loyihalar, STEM-
tadqiqotlar) asosiy o‘rin tutsa, O‘zbekistonda hali ham an'anaviy "o‘qituvchi
markaziy" modeli ustunlik qila
di. Bu esa o‘quvchilarda kreativlik va tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishni qiyinlashtiradi.
Yechimlar va istiqbolli yo‘nalishlar
1.
Sintez modelini joriy etish
Singapur tajribasidan o‘rganib,
milliy qadriyatlarni saqlab, g‘arb texnologiyalarini moslashtirish
mumkin.
a)
An'anaviy
"hushmuomala"
darslarini
zamonaviy
kommunikatsiya ko‘nikmalari bilan birlashtirish
b)
Diniy-ma'naviy tarbiyani global fuqarolik tushunchalari
bilan uyg‘unlashtirish
2.
O‘qituvchilarni qayta tayyorlash Xalqaro standartlar (IB,
Cambridge) bo‘yicha malakalarni oshirish uchun:
a)
O‘qituvchilar uchun xalqaro sertifikatli dasturlarni keng
joriy etish
b)
Maktablararo almashinuv dasturlarini faollashtirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
41
2.
O‘quv dasturlarini integratsiyalash mavjud fanlarni
yangicha yondashuvlar bilan boyitish:
a)
"Vatanparvarlik" darslariga global madaniyatlar haqida
modullar qo‘shish
b)
Informatika fanida mahalliy dasturchilarning yutuqlarini
ko‘rsatish
c)
Tabiiy fanlarda O‘zbekiston olimlarining hissasini
ta'kidlash
3.
Infratuzilmani modernizatsiyalash
a)
"Smart maktab" loyihalarini kengaytirish
b)
Qishloq maktablariga zamonaviy resurslarni yetkazish
c)
Onlayn ta'lim platformalarini ishlab chiqish
Xulosa: Milliy qadriyatlar va global ta'lim uyg‘unligi –
kelajagimiz kaliti
O‘zbekiston uchun milliy tarbiya qadriyatlari bilan jahon ta’lim standartlarini
uyg‘unlashtirish –
zamon talabi hisoblanadi. Tarixiy an’analarimiz, diniy
-
ma’naviy merosimiz va oilaviy qadriyatlarimizni saqlab qolgan holda, zamonaviy
pedagogik yondashuvlarni
qo‘llash orqali yoshlarni global raqobatbardosh shaxslar
qilib tarbiyalash mumkin. Buning uchun o‘qituvchilarning malakasini oshirish,
ta’lim metodlarini innovatsion usullar bilan boyitish va mamlakatimizga xos
bo‘lgan sintez modelini ishlab chiqish zarur.
Jadidchilar an’analaridan ilhomlanib,
21-
asr ko‘nikmalarini o‘rgatish, shu bilan birga milliy kimligimizni
mustahkamlash
–
ta’lim tizimimizning ustuvor yo‘nalishi bo‘lishi kerak. Yagona
hal yo‘li –
an’ana va zamonaviylik o‘rtasida muvozanatli yondashuvnit
opishdir.
Bunda davlat, ota-
onalar, o‘qituvchilar va jamiyatning hamkorligi muhim rol
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
42
o‘ynaydi. Faqatgina izchillik va tizimli ishlar natijasida biz kelajak avlodni
dunyoviy bilim va milliy ma’naviyat bilan qurollantirishga muvaffaq bo‘lamiz.
Adabiyotlar
1.
Avloniy, A. (1915).
Turkiy guliston yoxud axloq
. Toshkent.
2.
UNESCO (2021).
Global Education Monitoring Report 2021
.
3.
To‘xtaxo‘jayeva,
M.
(2020).
Zamonaviy
ta’limda
milliy
qadriyatlar.
Pedagogika jurnali
, 4(12), 45-50.
4.
Nishonova, S. (2019).
Jadidchilik va zamonaviy pedagogika
. Toshkent:
Ma’naviyat.
5.
OECD (2018).
The Future of Education and Skills: Education 2030
.
6.
Qosimova, Z.
(2021). Finlandiya ta’lim tizimi: O‘zbekiston uchun
saboq.
Ta’lim va innovatsiyalar
, 3(5), 12-18.
7.
Karimov, I. (1997).
Yuksak
ma’naviyat –
yengilmas kuch
. Toshkent:
O‘zbekiston.
8.
Mirziyoyev, Sh. (2021).
Yangi O‘zbekiston ta’lim strategiyasi
. Toshkent:
O‘qituvchi.
9.
Schleicher, A. (2018). *World Class: How to Build a 21st-Century School
System*. OECD Publishing.
10.
G‘ulomov, A.
(2022).
Global ta’lim tendentsiyalari va O‘zbekiston
.
Toshkent: Akademnashr.
11.
Robinson, K. (2015).
Creative Schools: The Grassroots Revolution That’s
Transforming Education
. Penguin Books.
12.
Yusupova, D. (2020).
Milliy tarbiya: an’ana va zamonaviylik
. Toshkent:
Sharq.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
43
13.
Dewey, J. (1916).
Democracy and Education
. The Free Press.
14.
PISA (2018).
OECD Programme for International Student Assessment
Results
.
15.
Vygotsky, L.S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes
. Harvard University Press.
16.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
(2020).
“Ta’lim to‘g‘risida”
. Lex.uz.
17.
Hasanboyev, J. (2017).
Pedagogik innovatsiyalar
. Toshkent: Nihol.
18.
Freire, P. (1970).
Pedagogy of the Oppressed
. Continuum.
19.
Bloom, B.S. (1956).
Taxonomy of Educational Objectives
. Longman.
20.
To‘lqinov, B.
(2023).
Ta’limda Singapur modeli
. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
