5-SINF ONA TILI MASHG’ULOTLARIDA SINONIMLAR LUG’ATINI TUZISH METODIKASI

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

27

5-SINF ONA TIL

I MASHG’ULOTLARIDA SINONIMLAR LUG’

ATINI

TUZISH METODIKASI

Uzoqova Nargiza Yuldosh qizi

Shahrisabz davlat Pedagigika instituti

Til va adabiyot kafedrasi

o‘qituvchisi

Annotatsiya:

Maqolada 5-

sinf ona tili darslarida sinonimlar lug’atidan

foydalanish va uning samaradorligi haqida fikrlar bayon etilgan.

Kalit so‘

zlar

: so‘z ma’nosi, lug‘at, faollashtirish, so’z boyligi, dars.

Maktab o‘quvchilari nutqini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri

so‘z ustida ishlash, ya’ni lug‘at ishidir. Ona tili darslarida bajariladigan lug‘at ishi

o‘quvchining so‘z boyligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.

Lug‘at ishi bosqichlarini quyidagicha ifodalash mumkin: 1) so‘z ma’nosini

tushuntirish, 2) so‘zni faollshtirish, 3) so‘zni nutqda qo‘llash.

O‘quvchilar lug‘atini faollashtirish ‒ ona tili darslarida bajariladigan lug‘at

ishining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Shuning uchun o‘qituvchining

vazifasi ‒ o‘quvchi lug‘atidagi nofaol so‘zlarni faol lug‘at zaxirasiga o‘tkazish

uchun o‘quvchiga nofaol so‘zlarning birikuvchanligi va qo‘llanish sohasini

o‘zlashtishga yordam berishdan iborat. O‘quvchi biror so‘zni o‘zi qayta

hikoyalashi, hikoyasi, suhbati, xati, bayoni, inshosida atigi bir marta qo‘llasa ham,

bu so‘z faollashgan hisoblanadi. So‘zni o‘zlashtirish uning ma’nosi, birikuvchaligi

va qo‘llanish doirasini bilishdan iborat.

O‘quvchiga yangi so‘z ma’nosini tushuntirish, uning so‘zni to‘g‘ri

tushunishiga erishish zarur. Buning uchun esa o‘qituvchi so‘z ma’nosini

tushuntirish usullarini bilishi va ulardan o‘rinli foydalanishi lozim. So‘z ma’nosini

tushuntirishning quyidagi usull

arini ajratish mumkin: ko‘rgazmali, kontekstual,

sinonim keltirish, mantiqiy ta’rif berish, batafsil tavsiflash, antonim keltirish,

so‘zning yasalish tarkibini tahlil qilish.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

28

O‘quvchilar lug‘atini faollashtirish quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:

1.So‘z ma’nosini bir yoki bir necha usul yordamida tushuntirish:

a) kontekst yordamida;

b) shu so‘zning ma’nodoshi yordamida;

d) shu so‘zning antonimi yordamida;

e) tavsifiy yo‘l bilan (lug‘atdan foydalanib yoki o‘qituvchning o‘zi mustaqil

ravishda).

2.So‘zni o‘qish va yozish (so‘zning to‘g‘ri talaffuzi va imlosi ustida ishlash).

3.So‘zning qo‘llanish namunalari ustida ishlash (tayyor so‘z birikmasi va

gaplar ustida ishlash).

O‘qituvchi o‘quvchilarni o‘rganilayotgan so‘zlar qo‘llangan tayyor so‘z

birikmalari va gaplar bilan tanishtiradi.Ularning ayrimini aytib turib yozdirish

mumkin.

4.So‘zning semantik aloqalari ustida ishlash.

O‘quvchilarni so‘zlarning paradigmatik aloqalarni ajratish va o‘zlashtirishga

o‘rgatuvchi mashqlar ular lug‘atining boyishiga yordam beradi. Bunday mashqlar

kerakli so‘zni tanlash, jumla mazmunini aniq yetkazish, so‘zning ma’no qirralarini

tushunish qobiliyatini shakllantiradi.

5. O‘rganilayotgan so‘zlar ishtirokida mustaqil ravishda so‘z birikmasi va

gap tuzdirish.

Istiqlol

–

mustaqillik, nurafshon

–

yorug‘, muborakbod etmoq –

tabriklamoq,

samo

–

osmon, ko‘k, gulshan –

gulzor, sabo

–

shabada, munosabat

–

bog‘lanish,

dorivor

–

shifobaxsh, yaproq

–

barg, hadya etmoq

–

bermoq, sovg‘a qilmoq, tub –

tag, ahil

–

inoq, huvullamoq

–

bo‘shamoq, javon –

shkaf, dastyor

–

yordamchi,

alloma

–

olimlar, muhlat

–

vaqt, darg‘azab bo‘lish –

g‘azablanish, shu’la –

nur,

ehtirom

–

hurmat, badavlat

–

boy, tazyiq

–

zug‘um, an’ana –

odat, ta’na –

dashnom,

ta’ziya –

aza, ma’lumot –

xabar, ma’

yuslanmoq

–

xafa bo‘lmoq, chashma –

buloq,

choq

–

payt, arg‘imchoq –

ip, darz

–

yoriq, ranj

–

qiyinchilik, ganj

–

boylik, xazina,

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

29

sust

–

sekin, bol

–

asal, tabassum

–

kulgi, muddat

–

vaqt, tasalli

–

yupanch, musaffo

–

sof, toza, mutolaa

–

o‘qish, do‘kon –

magazin, zoriqmoq

–

muhtoj bo‘lmoq,

noyob

–

topilmas, undirmoq

–

o‘stirmoq, mamnun –

xursand, gavjum

–

to‘la,

surkash

–

surtish, ohista

–

sekin, et

–

go‘sht, daromad –

kirim, xontaxta

–

stol,

xazonrezgilik

–

barglarning to‘kilishi, ezgulik –

yaxshilik, boldoq

–

zirak, najot

–

yordam, mo‘‘tadil –

o‘rtacha, sarvqomat –

tik, chanqagan

–

suvsiragan, so‘yla –

gapir, so‘zla, toblanmoq –

chiniqmoq, gazlama -

mato, yo‘ldosh –

hamroh,

choyshab

–

ko‘rpa, silliq –

tekis, intizom

–

tartib, olam

–

dunyo, mug‘ombir –

ayyor, chaqa

–

tanga, parranda

–

qush, istirohat

–

dam olish, nishon

–

mo‘ljal,

tebranmoq

–

qimirlamoq, husn

–

chiroy, sohil

–

qirg‘o

q, pardoz

–

bezak, chaman

–

gulzor, parvarish qilmoq

–

boqmoq, olishmoq

–

kurashmoq, urishmoq, jajji

–

kichkina, mitti, mador

–

quvvat, g‘ubor –

chang, dog‘, jussa –

gavda, o‘git –

nasihat, yumush

–

ish, jamlamoq

–

to‘plamoq, lazzat –

rohat, jasorat

–

jasurlik,

ulug‘ –

buyuk, tortig‘ qilmoq, sovg‘a qilmoq, suyukli –

sevimli, boqmoq

–

qaramoq, maftun bo‘lmoq –

mahliyo bo‘lmoq, beg‘ubor –

toza, sof, ko‘lanka –

soya, ensiz

–

qisqa, enli

–

keng, g‘alati –

qiziq, hushyor

–

sezgir, ziyrak, sayyoh

–

sayohatchi, turist, ilk

–

birinchi, tashna

–

suvsiz, chanqoq, hangu-mang

–

hayron,

bezovta

–

notinch, maysa

–

o‘t.

Bu usulni qo‘llaganda o‘qituvchi shuni nazarda tutishi kerakki, so‘zlarni

sinonim orqali tushuntirish o‘quvchilar har bir izohlovchi sinonimning ma’nosini

yaxshi tushungandagina maqsadga yetadi. Shuning uchun so‘zning ma’nosini

tushuntirish uchun keltirilgan sinonim sifatida faqatgina bolalar yaxshi

tushunadigan umumiste’mol so‘zlarni tanlash kerak.

Darslikdagi ko‘pgina so‘zlarning ma’nosini ularning tarkibiy qismlari –

morfemalar orqali aniqlash mumkin. Shu narsa ma’lumki, kattalar ham,

o‘quvchilar ham noma’lum so‘zni bo‘lish va ma’lum bo‘lgan o‘zakdosh so‘z bilan

mazmuniy aloqa o‘rnatish asosida och

ishga harakat qiladi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

30

Darsliklardagi sinonimi mavjud bo‘lmagan

quyidagi so‘zlar ma’nosini

o‘quvchilarga tasviriy yo‘l bilan tushuntirish mumkin.

Anjuman

–

keng ko‘lamli, katta yig‘ilish.

Fuqaro

–

biror mamlakatning doimiy aholisi.

Ma’vo –

turar joy.

Tazyiq

–

kuch bilan, zo‘rlab o‘tkazilgan ta’sir, siquv.

An’ana –

avloddan-

avlodga o‘tib boradigan urf

-odat.

Ma’rifat –

tabiat, jamiyat va inson haqidagi chuqur hamda ezgulikka

yo‘naltirilgan bilim.

Qur’on –

musulmonlarning Olloh tomonidan Muhammad payg‘ambarga

vahiy qilingan (tushirilgan) muqaddas kitobi.

Qit’a –

yerning dengiz va okeanlar bilan qurshalgan oltita alohida qismidan

har biri.

So‘gal –

badanga ko‘pincha qo‘l yoki oyoqda bo‘ladigan qattiq yumaloq

o‘simta.

Mo‘jiza –

odatdan tashqari kishini hayron qoldiruvchi hodisa yoki ish, narsa.

So‘na –

urg‘ochisi hayvonlarning qonini so‘radigan, erkagi o‘t bilan

ovqatlanadigan yirik pashsha.

Mavhum tushunchani bildiruvchi so‘zlar ma’nosini obrazlar yo

rdamida

tushuntirish mumkin.

Adolat so‘zini obrazli ravishda quyidagicha tushuntirish

mumkin: «O‘quvchilar, adolat bu odamlarga bir xilda munosabatda bo‘lishdir.

Adolat taroziga o‘xshaydi. (O‘qituvchi tarozining rasmini ko‘rsatadi.) Tarozining

ikkala pallasiga bir xil yuk qo‘yilsa, uning ikki pallasi teng bo‘ladi. Bir pallasiga

og‘irroq yuk qo‘yilsa, tarozining bir pallasi baland, bir pallasi past bo‘ladi. endi

hayotdan misol keltiraman. Masal

an, bir otaning 2 o‘g‘li bor. Ota bozordan 4 ta

olma olib keldi. Ikkala o‘g‘ilga 2 tadan olma bersa, bu adolatdan bo‘ladi. Bir

o‘g‘liga bitta, ikkinchi o‘g‘liga uchta olma bersa, bu adolatsizlik bo‘ladi».

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

31

Jur’at so‘zini obrazli tarzda quyidagicha tushuntirish mumkin: «O‘quvchilar,

jur’at –

bu xavf-

xatar, qiyinchiliklardan hayiqmay qilingan ish. Hayotda ko‘p holda

kishiga jur’at kerak bo‘ladi. Masalan, tishingiz og‘rib qolsa, tish shifokoriga

borishingiz uch

un jur’at kerak. Yoki matematikadan sizga qiyin misol berilgan

bo‘lsa, uni yechish uchun ham jur’at kerak. Jur’atni, o‘quvchilar, jarlik ustidan

sakrab o‘tayotgan otga o‘xshatish mumkin. Chunki jarlik ustidan sakrab o‘tish

uchun katta jur’at, jasorat kerak. O‘quvchilar, hayotda qiyinchiliklardan qo‘rqmay,

jur’at bilan ish tutsangiz, ko‘zlagan maqsadingizga erishasiz».

So‘z ma’nosini tushuntirish ‒ hali o‘quvchilar lug‘atini boyitishning

birinchi bosqichi xolos. So‘z o‘quvchining “o‘z mulki”ga aylanishi, ya’ni faol

lug‘atiga kirishi uchun katta ishni amalga oshirish talab qilinadi. Nutq o‘stirish

bo‘yicha tajriba shuni ko‘rsatadiki, bu borada shablon va rejasizlikka yo‘l qo‘yib

bo‘lmaydi. Har bir dars uchun rejalashtiriladigan so‘z ustidagi izchil, puxta, doimiy

ish olib borilishi lozim.

O‘quvchilar uchun tushunarsiz va nofaol so‘zlarni faollashtirishning quyidagi

yo‘llari mavjud:

1. “Ona tili” darsliklarida berilgan o‘quvchilar lug‘atini faollashtirishga doir

mashqlarni bajartirish.

2. Adabiyot darslarida o‘qiganlarini qayta hikoyalash, suhbat, bayon,

inshoda yangi va nofaol so‘zlarni qo‘llash.

3. Ona tili va adabiyot darslarida o‘qituvchining o‘zi tomonidan tuzilgan

mashq va topshiriqlardan foydalanish.

4. Ona tili darsligidagi mashqlarga qo‘shimcha topshiriqlar ilova qilish.

Ona tili darslarida o‘quvchilar lug‘atini faollashtirish uchun o‘qituvchining

o‘zi tomonidan tuziladigan quyidagi

topshiriqlardan foydalanish mumkin:

1. Har bir qatordagi o‘zakdosh so‘zlarni toping.

Qadrli, aziz, qadrdon;

Vafodor, sadoqatli, bevafo;

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

32

Mehrli, xushfe’l, mehribon;

Qo‘pol, qo‘rs, qo‘pollik.

O‘zakdosh so‘zlarni ajratib yozing. O‘zagini belgilang. Shu so‘zlardan

istagan birini qo‘llab gap tuzing.

2. Sabr, hurmat, e’tibor so‘zlariga o‘zakdosh so‘zlar toping.

Izohli lug‘atdan bu so‘zlarning ma’nosini o‘qing va eslab qoling.

1) Insonni nima uchun hurmat qilish mumkin?

2) Har qanday odam hurmatga loyiqmi?

3. Har bir so‘zning qaysi turkumiga kirishini aniqlang.

Ishonch, ishonmoq, e’tibor, ishonchli, mehmondo‘st, mazax qilmoq, xafa

qilmoq, xushfe’l, bag‘ritosh, nafratlanmoq, yaxshi ko‘rmoq, loqayd, hurmat, halol,

rost, rostgo‘y, shafqatsiz, insonparvar.

So‘zlarni uch ustunchaga ajratib yozing: ot, sifat, fe’l. Insonning ijobiy

xislatlarini ayting. Bag‘ritosh va mehribon so‘zlarining ma’nosini tushuntiring.

4. Berilgan so‘zlarga qarama

-

qarshi ma’noli so‘zlar topib yozing.

Dono

odam ‒ nodon odam; xushfe’l yigit ‒…; jasur askar ‒…; shirinso‘z

bola ‒…; bag‘ritosh odam ‒…; qahrli nigoh ‒…

Foydalanish uchun so‘zlar: badfe’l, mehribon,qo‘rqoq, qo‘pol, mehrli.

5. Berilgan sifatlarning umumiy jihati nimada? Ularning ma’nosida qanday

farq bor?

Xushmuomala, shirinso‘z, xushfe’l, nazokatli, odobli, muloyim,

kirishimli, dilkash.

6. Lug‘at diktanti.

Birinchi ustunchaga odamlar qanday bo‘lishi kerakligi bildiruvchi,

ikkinchi ustunchaga qanday bo‘lmasligi kerakligini bildiruvchi so‘zlarni yozing.

Xushfe’l, qo‘pol, yolg‘inchi, halol, vijdonli, qasos

kor, sabrli, shafqatli,

to‘g‘riso‘z, shafqatsiz.

Shu so‘zlardan uchtasini tanlab gap tuzing.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

33

7.Quyidagi

gaplardan to‘g‘ri so‘zining ma’nolarini qiyoslang.

To‘g‘ri odam yolg‘on gapimaydi.Nodirning javobi to‘g‘ri.

Qaysi so‘zlar birinchi gapga, qaysi so‘zlar ikkinchi gapga mos keladi: halol,

aniq, insofli, rost.

8.Yumshoq va muloyim so‘zlarini quyida berilgan qaysi otlar bilan

bog‘lash mumkin?

Divan, so‘z, odam, mum, kulgi, yostiq, xamir, ko‘rpa, muomala.

9.Qarama-

qarshi ma’noli so‘z yozib, ma’nosini izohlang.

shafqatsiz ‒…;

xushmuomala ‒ …;

vijdonli ‒ …;

ishchan ‒…;

loqayd ‒ …;

sabrli ‒ …;

andishali‒…;

saxiy‒ …;

O’quvchi nutqining muhim ko’rsatkichlaridan biri uning so’z boyligidir.

Pedagogic adabiyotlarda berilgan ilmiy ma’lumotlarga qaraganda, 2 yashar bolalar

30 dan 100 gacha, 4 yoshli bolalar 1000 dan 4000 gacha, 7 yoshli bolalar 3000 dan

7000 gacha, 10-11 yoshli bolalar 8000 dan 15000 gacha, 14-15 yoshdagilar 11000

dan 18000 gacha so’zni bilishlari lozim2. Ammo, afsuski, ona tili mashg’ulotlarida

fikrni og’zaki va yozma shakllarda bayon qilish zaruriyati tug’ilganda

o’quvchilardagi so’z qashshoqligi darrov sezilib qoladi. Nutqda so’zlarni takroriy

qo’llash, berilgan so’zni uning ma’nodoshi, uyadoshi va qarama

-

qarshi ma’noligi

bilan almashtira olmaslik, ma’lum bir sohaga qarashli so’zlar lug’atini tuzishda

uchraydigan qiyinchiliklar, shubhasiz, o’quvchilarning so’z boyligi yetarli

emasligidan dalolat beradi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть

-47

_ Том

-1_

июнь

-2025

34

Xullas, o’quvchi nutqini rivojlantirish murakkab jarayon bo’lib, unga

monelik qilayotgan omillar ham faqat ta’lim mazmuni yoki o’qituvchigagina

bog’liq emas.

Barcha imkoniyatlar to’laligicha ishga solinsagina fikrni og’zaki va yozma

ravishda to’g’ri, ravon ifodalashga o’rgatish jarayoni oson kechadi. O’quvchi

nutqini rivojlantirishga keng yo’l ochadi.

Foydalanilgan adabiotlar:

1. Muhitdinova H. Ta’lim bosqichlarida o‘zbek tili o‘qitilishi uzluksizligini

ta’minlashning ilmiy

-metodik asoslarini takomillashtirish. P.f.d. diss.

–

Toshkent,

2011.

2. Sattorova N. O‘quvchilarning insho yozish malakalarini shakllantirish.

P.f.n. diss.

–

Toshkent: 1995.

3.

Сафаров

Ф

.

С

.

Ўқувчиларга

мавҳум

тушунчаларни

образ

воситасида

тушунтириш

.

‒

“Педагогик маҳорат” журнали. Бухоро, 2013, 2

-

сон, Б. 50 –

53.