https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
446
YOSHLAR MA’NAVIY ONGI
VA XULQIGA TA’SIR
KO‘RSATISHNING PSIXOLOGIK
USLUBLARI
Sayidova Dilfuza Elmurodovna
Samarqand viloyati Kattaqurg
‘
on tumani MMTBga qarashli 29-
umumiy oʻrta
taʼlim maktabi
amaliyotchi psixologi
Jumayeva Mastura Ziyadovna
Samarqand viloyati Kattaqurg
‘
on tumani MMTBga qarashli 28-
umumiy oʻrta
taʼlim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
XXI asrda kuzatilayotgan global o‘zgarishlar inson ongi va
xulqida muayyan o‘zgarishlarni keltirib chiqarganligi, ular avvalo shaxsning
ma’naviy dunyosida aks etayotganligi ayni haqiqatdir. Maqolada jamiyatning
dolzarb muammosi bo‘lmish yoshlar ma’naviy on
gi va ijtimoiy xulqiga mafkuraviy
ta’sir ko‘rsatishning ayrim shakl va metodlari mualliflik nuqtayi nazaridan taxlil
qilingan, uzluksiz ma’naviy tarbiyaning metodologik tamoyillari belgilangan.
Kalit so‘zlar:
uzluksiz ma’naviy tarbiya, ahloqiy ta’sir shakli va metodlari,
ustuvor ma’naviy fazilatlar.
Davlatimiz rahbari muhtaram Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning 2020
yil 24
yanvardagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Palatasi deputatlari hamda
jamoatchilik vakillari bilan uchrashuvidagi Murojaatnomasi tom ma’noda
olamshumul voqea bo‘ldi. Ushbu Murojaatnoma tarixiy ahamiyat kasb etib, unda
asosiy urg‘u kelajagimiz bo‘lgan yoshlarning buguni va ertasiga aloqador barcha
masalalar yangi yechim va yo‘nalishlarda xalqchil tilda bayon etildi; har bir
tinglovchini va ma’ruzani o‘quvchini shaxsan mushohada qilish hamda o‘z
faoliyatini tahlil etishga undadi. Ushbu Murojaat O‘zbeki
ston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 31 dekabrdagi “Uzluksiz ma’naviy tarbiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
447
Konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi”
1059-
sonli qarori bandlarining bajarilishi uchun oldimizda turgan mo‘ljallarimizni
ado etish uchun metodologik asos rolini o
‘
ynaydi. Mamlakatimizdagi barcha ta
’
lim
muassasalarida faoliyat olib borayotgan olimlar va mutaxassislarni yoshlarimiz
tarbiyasiga yana bir karra yangicha texnologiyalar va raqamli texnologiyalar
asosida o
‘
z tajribalarini qayta ko
‘
rib chiqish va bunda birinchi navbatda ta
’
lim
olayotgan yoshlarda turli yot g
‘
oyalarga nisbatan immunitetni hosil qilish, ularda
sog
‘
lom fikrlarga nisbatan sobitlik psixologiyasini shakllantirishdek murakkab
ishni amalda yangicha g
‘
oyalar asosida ko
‘
rib chiqishga majbur qildi, desak xato
bo
‘
lmaydi.
O
‘
zbekiston psixologiyasi oldida turgan dolzarb va muhim vazifalardan biri
aynan yoshlardagi mafkuraviy g
‘
oyalarni sog
‘
lomlashtirishga xizmat qiladigan
amaliy ishlarni yanada jonlantirish, eng zaimonaviy metod va uslublarni
takomillashtirishdan iboratdir. Zero, bugun ziddiyatli, inson fikri va dunyoqarashi
uchun kurash kuchaygan davrda bu masala nafaqat davlatlararo, balki ko
‘
proq
dinlararo, e
’
tiqodlararo murosasizliklarning namoyon bo
‘
lishiga sabab bo
‘
luvchi
motiv ekanligini anglash qiyin emas. Bunday sharoitlarda yoshlarni to
‘
g
‘
ri
yashashga o
‘
rgatish, malakali kadrlar qilib tarbiyalash, vatanparvar va insonparvar
bo
‘
lishga o
‘
rgatish masalasi dolzarblik kasb etmoqda.O
‘
rgatish masalasining
qiyinligi shundaki, bu ishni har bir ijtimoiy toifa yoki shaxsning individual
psixologik hususiyatlarini inobatga olmay, shaxsni o
‘
rab turgan ijtimoiy muhitni,
undagi shaxslararo munosabatlarning xususiyatlarini o
‘
rganmay turib amalga
oshirib bo
‘
lmaydi, bu muammoni xal etishda ijtimoiy psixologiyaning o
‘
rni va
salohiyati kattadir.
Shaxs va jamiyat o
‘
zaro munosabtlari, shaxsning turli guruhlardagi maqomidan
kelib chiqib o
‘
rganadigan fan sifatida ijtimoiy psixologiya eng avvalo amaliy fan
sifatida o
‘
z vazifalari borasida aynan insonning ijtimoiy xulqini jamiyat a
’
zosi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
448
sifatida to
‘
g
‘
ri yo
‘
naltirish muammolarini o
‘
rganadi va tavsiyalar ishlab chiqadi.
Bu borada talaba-yoshlarning mafkuraviy immunitetini shakllantirish muhim
vaziflardan. Oxirgi yillarda aynan ushbu masalaga e
’
tibor yana kuchaydi. Yosh
olimlar bu masala borasida o
‘
z fikrlarini bayon etib, dissertatsion tadqiqotlar ham
olib bormoqdalar. Ushbu maqolada aynan maktablarda faoliyat olib borayotgan
murabbiylar, amaliyotchi psixologlari hamda pedagog-kadrlarga yoshlar
mafkuraviy dunyoqarashini o
‘
zgartirishga aloqador ayrim amaliy-psixologik
yo
‘
nalishlarni belgilashga qaror qildik.
Avvalo shuni ta
’
kidlashni xohlar edikki, o
‘
quvchilarni yaxlit guruh deb
oladigan bo
‘
lsak, ularning barchasi bilan, bir vaqtda, bir xil effekt bilan ishlashning
o
‘
zi mushkul.
Ikkinchidan, bir guruh o
‘
quvchilar uchun maqbul va samarali deb
hisoblangan uslubni boshqasida ham aynan joriy etishga urinish bunday
sharoitlarda teskari samara berishi turgan gap, ya
’
ni
, “bumerang samarasi”ni
berishi mumkin. O
‘
quvchilarimizning aksariyati biz xavotirlanayotgan muammo
bo‘yicha olib qaralganda umuman tarbiyaviy ta’sirga, umuman ataylab ular
xulqidagi u yoki bu sifatni o‘zgartirishga muxtoj emas, bu ishni ular ustida olib
borish ko‘zlangan maqsadga olib kelmaydi. Ijtimoiy psixologlar ko‘proq
gruppaviy qadriyatlarni kim, qachon va qayerda, qanday idrok qilishiga
qiziqqanlar. Agar bizni qiziqtirayotgan masala, ya
’
ni, o
‘
quvchi-yoshlarning bizga
yot bo
‘
lgan qadriyatlarni qabul qilishi, diniy aqidaparastlikka moyilligi nuqtayi
nazaridan muammoga yondashadigan bo
‘
lsak, ma
’
lum bo
‘
ladiki, ekstremistik
kayfiyatli yoshlarning bunday fikrlashi bilan e
’
tiqodi butun tengdoshidan farqi
unchalik katta emas ekan. Ya
’
ni, agar sog
‘
lom fikrli bola ko
‘
pchilik e
’
tirof etgan
qadriyatni jondili bilan qabul qilsa, moyilligi bor bola sekin-asta bosiqlik bilan
qabul qilarkan, lekin amalda u qaysi xulq shakliga ergashishi atrofdagilarga
ma
’
lum vaqtgacha sir bo
‘
lib qolaveradi. Bir qarashda hamma qatori bo
‘
lgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
449
talabani ekstremistik kayfiyatini, undagi g
‘
arazli, tajovuzkor niyatlar, noto
‘
g
‘
ri
dunyoqarashni payqash qiyinroq ekan. Demak, bu holat murabbiydan,
pedagogdan, psixologdan, rahbardan o
‘
ta ziyraklik va e
’
tiborni talab qiladi. Ho
‘
sh,
bugun bizning turli toifali, kayfiyatli, iqtidorli va o
‘
rta o
‘
zlashtiruvchi, moddiy
jihatdan qashshoq yoki biroz muxtoj, ya
’
ni ta
’
minlanganlik jihatdan turlicha
bo
‘
lgan talabalar va magistrlarga e
’
tiborimiz qanday?
Biz bugun o
‘
zimizga shunday savol berishimiz kerak: oliygohning domlasi,
murabbiylari va ustozlar kimlar bilan ko
‘
proq ishlayapti va ishlashi kerak?
O
‘
tkazilayotgan ma
’
naviy va ma
’
rifiy uchrashuvlarda, katta tadbirlarda, davra
suhbatlarida biz ko
‘
proq kimlarni ko
‘
ryapmiz? Ayrim olingan
“
muammoli
”,
tarbiyatalab yoshlar bilan kim ishlayapti va qanday ishlayapti, bizda xavotirlik
uyg
‘
otayotgan talabalar bunday sog
‘
lom munozara va tadbirlarda ishtirok
etyaptimi o
‘
zi? Agar dekandan surunkali darsga kelmaydigan, o
‘
quv predmetlarini
arang o
‘
zlashtiradigan talaba bilan nima ish qilganini so
‘
ralsa
, “
ishladik
”,
“
shug
‘
ullanyapmiz
”
deydi, lekin uning ish metodlari bilan, qanday vositalar
asosida darsni o
‘
zlashtirishi bilan tanishmizmi? Nega olib borayotgan ishlarimiz
hamisha ham samara bermayapti? Demak, ayrim mafkuraviy tayziqlar ta’siriga
berilib qolgan yigit yoki qizning ongini “tozalash”da qanday yo‘l tutayotganligimiz
ma’lum ma’noda sirday. Vaholangki, aynan shundaylar bilan ishlas
h bevosita
tarbiyalash bo‘lsa, qolganlarni ana shunday yomon ta’sirlardan muhofaza qilish –
yoshlar ongida immunitetni shakllantirish deb atalsa kerak.
Bizning kuzatishlarimiz murabbiylar ishlash uslubida hattoki “a’lochi”,
iqtidorli yoshlarga yondashuvda ham xatoliklar borligini ko‘rsatmoqda. Aksariyat
xollarda biz ularga “olimpiadada yutsang bo‘ldi”, “stependiant bo‘lmasang
bo‘lmaydi” qabilada ustanovka
berib, o‘z ustida ishlashga majbur qilamiz. Kerakli
sovrin yoki mukofotni olib kelgach, kursdoshlari davrasida uni bir rag‘batlantirib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
450
bir necha marotaba majlislarda maqtab, rasmini hurmat taxtasiga qo‘yish bilan
cheklanamiz. Shu talaba keyinchalik ham o‘ta tirishqoqligi bilan o‘z ustida
ishlayaptimi, yo‘qmi, bu bilan keyin qiziqmaymiz. Sovrin olishda “pik” nuqtaga
chiqqan iqtidor universitet diplomini olishga kelganda ancha pastlab ketganini
sezmaymiz ham. Shu sababli ham aqidaparastlar domiga ilinganlar orasida eng
iqtidorli deb yurgan o
‘
quvchilarimiz ham chiqib qolmoqda.
Demak, birinchi masala
–
adashganlar uchun psixoterapiya nimadan iborat bo‘lishi
kerak? Xulq-atvordagi xatoliklar eng avvalo fikrlash tarzidagi xatoliklarning
oqibati bo‘lgani uchun bizningcha, avvalo ularning negativ fikrlash tarzi sxemasini
o‘zgartirish lozim. Bu bevosita talabaning ongiga ta’sir ko‘rsatishni taqazo etadi.
Ikkinchidan, fikrlash tarziga ta’sir ko‘rsatish uchun o‘zimizdagi tushuntirish
uslubimizni, umuman ishlash uslubimizni keskin o‘zgartirishimiz kerak bo‘ladi.
Ya’ni, ilgari, yuqori tonlarda, direktiv ohangda, “katta” rolida gaplashib yurgan
bo‘lsak, endi ke
rak
bo‘lsa, “tengma
-
teng”, demokratik ohangda, vazminlik bilan
xatti-
harakatlarni birgalikda tahlil etishga o‘tish lozim. Yoki kimlar bilandir ilgari
yaxshi gapirib yurgan bo‘lsak, kerak bo‘lsa, endi avtoritar yo‘l tutishimiz kerak
bo‘ladi. Masalan, hatti
-
harakati shubha uyg‘otgan talabani
o
‘
quvchilar taklif etib,
og‘ir
-
bosiqlik bilan “gaplashib olish” ham ta’sir kuchiga ega bo‘ladi. Aks xolda,
ko‘pincha, dekan yoki uning o‘rinbosari eski usullarda “tarbiyalab” o‘spirinni
battar ashaddiylashtirib, agressiv, tajovuzkor qilib yuborishi mumkin.
Uchinchidan, talabaning o‘z
-
o‘zini idrok qilishini, o‘zini anglashini
o‘zgartirish, ya’ni, unga murojaat shunday bo‘lsinki, talaba qilgan ishlari orqali
o‘ziga o‘zi baho bersin. Bunda ko‘pincha, talaba nima bilan mashg‘ul
bo‘layotganligi va uning oqibatlarini o‘zi anglashiga yordam berish kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
451
Yuqorida ta’kidlangan
Konsepsiya vazifalariga binoan, biz bugungi zamon
yoshlaridagi ma’naviy fazilatlarning “o‘q tomirlari”, asoslarini, ustuvorlarini
ajratish lozim deb hisoblaymiz. Zero, shaxsga xos bo‘lgan ijobiy hamda salbiy
xususiyatlarning bisyorligiga qaramay, ularni bi
rlashtiruvchi o‘ta muhim fazilatlar
borki, ular aslida tabiatan umumlashtiruvchi qadriyatlar hisoblanadi. Ularning ham
biri maxsus tadqiqotlar doirasida o‘rganilishi va ijtimoiy psixologik amaliyotda,
tarbiya jarayonida ularga asosiy e’tibor qaratilishi lozim, deb o‘ylaymiz.
Bizningcha, ular quyidagilar:
-
bolani ilk yoshlikdan o‘zini anglashga o‘rgatish, shundagina u yaxshini
yomondan, halolni haromdan, gunohni savobdan, foydani ziyondan ajratishga
o‘rganadi;
- haqqoniylik, adolatlilik va adolatparastlik, haqni nohaqdan ajratib,
jamiyatda oddiy kuzatuvchi emas, balki har sohada qonun va jamiyat normalari
ustuvorligiga o‘rganadi, jamiyatda korrupsiya va pora
x
o‘rlik kabi salbiy illatlarga
qarshi kurashuvchi bo‘lib voyaga yetadi, bunda ham eng avvalo oila instituti va
so‘ngra ta’lim muassasalaridagi izchil va uzluksiz tarbiya muhim rol o‘ynaydi;
mehr bilan yo‘g‘rilgan haqqoniylik barkamollikning muhim mezonidir.
-
ijtimoiy faollik, o‘z burchi va haq
-huquqlarini teran anglash, mustaqil
fikrlash, erkin so‘zlash, o‘z imkoniyatlari va iqtidorini to‘la jamiyat manfaatiga
safarbar qila olish;
-
o‘z ona tilida to‘liq, ravon va aniq gapirishga ilk yoshlikdan gapira olish
madaniyati, zero, shaxs o‘z ona tilini to‘la bilmaguncha va qadriga yetmaguncha,
o‘zga tillarni o‘zlashtirib ham, unda ishlashga ham qodir bo‘la olmaydi va hakozo.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
452
- ilmlilik yoki ilmparvarlik, har bir voqea va hodisaning asl mohiyati va tub
ma’nosini o‘rganish qobiliyati, zero, yangi zamon kishisi ilmsiz hech qanday
marralarga erisha olmaydi.
Ustuvor qadriyatlarning, ya’ni, shaxs tizimidagi eng muhim sifat
shakllantiruvchi fazilatlar ro‘yxatini shu tarzda davom ettirish mumkin, zero, shaxs
ijtimoiylashuvi jarayonida yuqoridagi va boshqa muhim sifatlarning shakllanish
dinamikasi va qonuniyatlarini ijtimoiy, umumiy psixologiyaning ishonchli
metodlari yordamida o‘rganish, ularning ijtimoiylashuv manbalari, institutlari
hamda muloqot jarayonida namoyon bo‘lish omillarini chuqur tahlil qilish
-
fanimizning ustuvor, dolzarb masalalaridandir.
Adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni //
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami . 2017. (766)
-son
2. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va
kelajagi farovon bo‘ladi.
-
T: “O‘zbekiston” 2019.
- 488 b.
3. Glassman A. H., Shapiro P.A., Depression and the course of coronary
artery disease. Am J Psychiatry. 1998 ; 155 : 4-11.
4. Carney R. M., Saunders R. D., Freedland K.E., et al. Association of
depression with reduced heart rate variability in coronary artery disease? Am J
Cardiol. 1995 ; 67: 562-564
5. Bass C., Wade C., Hand D., et al. Patients with angina with normal and
near normal copronary arteries: clinical and psychosocial state 12 months after
angiography. BMJ. 2003, 287: 1505-8.
