https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
437
AUTODESTUKTIV XULQ-
ATVOR ANIQLANGAN OʻSMIRLIK
YOSHIDAGI OʻQUVCHILAR BILAN KORREKSION
-
RIVOJLANTIRUVCHI MASHGʻULOTLAR TASHKIL ETISH
Muhiddinova Nafisa Shamsiddinovna
Qashqadaryo viloyati Kitob tumani MMTBga qarashli 66-sonli umumiy
o
‘
rta ta
’
lim maktabining amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Bugungi kun zamonaviy psixologiyasining asosiy
muammolaridan biri sifatida yoshlarda o‘z
-
o‘ziga zarar yetkazishga qaratilgan
xatti-
harakatni tub ildizini o‘rganish, uni profilaktika qilish va korrektsiyalash
ishlari namoyon bo‘lmoqda. Ushbu maqolada yuqorida ta’kidlangan autodestruktiv
xulq-atvor muammosini oldini olishga qaratilgan yondashuvlar tahlili yoritib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
autodestruktiv xulq-atvor, xatar guruhlari, psixologik
korreksiya va profilaktika tamoyillari, motiv, o‘z
-
o‘zini baholash va nazorat qilish.
Psixologik korreksiya va profilaktikada ikkita asosiy yondashuvni ajratish
mumkin -
muammoga yo‘naltirilgan va shaxsiyatga yo‘naltirilgan yondashuvlar.
Birinchi holda, muayyan qiyin vaziyat yoki muammoni hal qilish muhimligi
ta'kidlangan bo‘lsa, ikkinchisida, insonning shaxsiy o‘sishiga, uning o‘ziga va o‘z
xatti-
harakatlariga ongli munosabatiga e'tibor qaratiladi. Ko‘pgina psixologlar,
masalan,
O.V.Xuxlayevaning
ta'kidlashicha,
autodestruktiv
xulq-atvor
muammosini hal qilish uchun asosiy e'tiborni korreksiyadan profilaktikaga
o‘tkazish kerak, chunki buzilishning (alkogolizm, o‘z joniga qasd qilish harakati
va boshqalar) oldini olmasdan o‘smirning psixologik va ruhiy salomatligini saqlab
bo‘lmaydi. Bu muammoga o’rta asrlarda yashab o’tgan vatandoshimiz, shar
q
mutafakkiri Abu Ali Ibn Sino ham o’z munosabatini bildirib o’tgan. Ularning
“Kasallikni davolashdan ko‘ra, uning oldini olish afzal” degan fikrlari bugungi kun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
438
tibbiyot va psixologiya ilmlari uchun o’ta muhim hisoblanadi. Autodestruktiv xulq
atvorni oldini olishning eng samarali usullari bu xatti-harakatlar oqibatlarini
o’smirlarga to’liq tushuntirish, anglatishga qaratilgan. Boisi, shaxs biror faoliyatda
samarag
a erishish uchun albatta, u faoliyat haqida yetarlicha ma’lumotga ega
bo’lishi, tahlil qilishi va mazmunini chuqurroq anglashi muhimdir. Shunda uning
o‘zi ichki motivlar asosida natija
uchun bardavom harakatda bo’ladi. Agar shaxs
o’zi uchun zararli xatti
-h
arakatlarga qarshi anglangan tarzda, o‘zi kurashmasa,
ko‘plab usullar o‘zining samarasini yo’qotishi mumkin. Bu borada Qur’oni
Karimning Ra'd surasi, 11-
oyatda “Albatta, to bir qavm o'zlarini
o'zgartirmagunlaricha, Alloh ularning holini o'zgartirmas” deya
bayon etilgan.
Hozirga qadar zamonaviy psixologik tadqiqotlarda o‘smirlardagi autodestruktiv
xulq-
atvorning profilaktikasi ahamiyati va izchil metodlari bo’yicha ko’plab
nazariyalar oldinga surilgan hamda bu borada ko‘plab izlanishlar olib borilgan.
Jumlad
an,
G‘.A.Berulavaning
izlanishlarini
natijasiga
ko‘ra,jamiyat
taraqqiyotining zamonaviy bosqichidagi psixologiyani rivojlantirishda gumanistik
yo‘nalishlar shaxsni samarali rivojlantirishga qaratilgan ustuvor yo‘nalishga
ko‘rsatilishi kerak. Shuningdek, O.V.Xuxlayeva ham bugungi kunda o‘smirlarda
autodestruktiv harakatning tarqalishi ko’payganda, profilaktik ishlar alohida
muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlab o’tgan.
Autodestruktiv xulqni o'rganish uchun bir qator psixologik-diagnostika
metodlari mavjud. Bu metodlar autodestruktiv xulqning sabablarini aniqlash, uni
tadqiq etish qiyinchiliklarini baholash va muammolarni hal etishga yordam berish
maqsadida qo'llaniladi. Quyida ba'zi asosiy metodlar va ularning imkoniyatlarini
tasniflab o’tamiz: Autodestruktiv xulqni o'rganish uchun bir qator psixologik
-
diagnostika metodlari mavjud. Quyida ba'zi asosiy metodlar keltirilgan: Psixologik
suhbat: Muxokama orqali sinaluvchi his-tuyg'ulari, fikrlari va xulq atvori to'g'risida
ma'lumot to'plash. Anketalar va testlar: Maxsus ishlab chiqilgan testlar (masalan,
Beckning depressiya testi, Zung testlari) yordamida autodestruktiv xulqni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
439
baholash. Observatsiya: Bemorning xulq-atvorini va o'zaro munosabatlarini
kuzatish.
Psixologik profillash: Bemorning shaxsiyati va xulq-atvorini aniqlash uchun
turli xil psixologik profillash metodlari. Ijtimoiy munosabatlar tahlili: Bemorning
ijtimoiy muhitini va o'zaro munosabatlarini o'rganish. Emotsional holatlarni
baholash: Bemorning hissiy holatini aniqlash uchun turli xil baholash metodlari.
Bu metodlar birgalikda ishlatilganda, autodestruktiv xulqni chuqurroq tushunishga
va muammolarni hal qilishda samarali yechimlar topishga yordam beradi.
O’smirlarda o’z
-
o’ziga zarar yetkazishga qaratilgan xatti
-harakatlarni tashxislash
metodlari orasida eng keng q
o’llaniladigani bu suhbat metodi hisoblanadi.
Belgilingan maqsadni amalga oshirish uchun suhbat metodini quyidagi
bosqichlarda olib borish maqsadga muvoffiq sanaladi:
Qulay muhitni yaratish: birinchi navbatda suhbat uchun qulay va xotirjam
muhit yaratiladi. Mijozni tinchlantirish va ularning o'zini erkin his qilishi muhim.
Suhbatni boshlash: Suhbatni ochiq va samimiy muhokama bilan boshlang.
Bemorni ochiqlikka va ishonchga undash uchun o'z fikrlaringizni ifoda eting.
Maqsadni aniqlash: Suhbat davomida nima maqsadda gaplashayotganingizni
aniqlang. Bemorga maqsadga erishishda qanday yordam berishingiz mumkinligini
tushuntiring.
Savollar berish: Sinaluvchining his-tuyg'ulari, fikrlari va autodestruktiv
xulqining sabablari to'g'risida savollar berish.
Masalan:
- "Sizni nimalar bezovta qiladi?"
- "O'zingizni qanday his qilasiz?"
- "Bu xulqning qanday sabablarini ko'rasiz?"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
440
Tinglash: Bemorni diqqat bilan tinglang. Ularning his-tuyg'ularini,
tajribalarini va muammolarini tushunishga harakat qiling.
Refleksiya: Bemorning aytganlarini qayta ifoda eting. Bu ularning
histuyg'ularini va fikrlarini aniqlashtirishga yordam beradi.
Muammolarni aniqlash: Bemor bilan birgalikda autodestruktiv xulqning
asosiy sabablari va motivlarini aniqlang. Ularning o'ziga nisbatan qarashlari va
stress manbalari ustida ishlang.
Muqobil strategiyalarni taklif etish: Bemor bilan birga muqobil, salbiy xulqni
o'zgartirishga yordam beradigan strategiyalarni muhokama qiling. Natijalarni
baholash: Suhbat oxirida bemorning his-tuyg'ulari va o'zgarishlari haqida
mulohaza yuriting. O'zgarishlarni kuzatib borish uchun kelajakdagi uchrashuvlar
rejasini tuzing. Xulosa qilish: Suhbatdan olingan natijalar va kelajakdagi qadamlar
haqida qisqacha xulosa qiling. Bemorni qo'llab-quvvatlashni davom ettirishga
tayyor ekanligingizni bildiring. Autodestruktiv xulqni o'rganish uchun psixologik
kuzatish metodi ham tadqiqotlarda keng qo’llaniladi. Bu metodning samarali
xususiyatlari bo’yicha psixologik ilmiy adabiyotlarda ko’plab ijobiy xulasolarni
uchratish mumkin. Jumladan L.Vigotskiy kuzatish metodini psixologik
tadqiqotlarda keng qo‘llagan va uni ijtimoiy o‘rganish nazariyasi asosida
tushuntirgan. U shaxs rivojlanishini kuzatishda atrof-
muhit va jamiyatning ta’sirini
chuqur o‘rgangan. Vigotskiyga ko‘ra, kuzatish bola o‘zining muhitdagi o‘rni va
rivojlan
ish jarayonini tushunishga imkon beradi. Uning ta’kidlashicha, “Kuzatish
insonning ichki dunyosini va tashqi ijtimoiy sharoitlarni o‘zaro bog‘liq holda
o‘rganishga yordam beradi, bu esa uning rivojlanishining kalitidir”.
Suhbat metodini quyidagi bosqichlarda olib borish mumkin:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
441
1. Maqsadni aniqlash: Kuzatish jarayonida nimalarga e'tibor berish kerakligini
aniqlang. Bu, masalan, bemorning xulq-atvori, hissiy holati yoki ijtimoiy
munosabatlari bo'lishi mumkin.
2. Kuzatish rejasi: Kuzatish uchun aniq rejani tuzing. Qaysi vaqt va joyda
kuzatish o'tkazilishini belgilab oling.
3. Yozuvlarni tayyorlash: Kuzatish davomida qayd etish uchun maxsus
yozuvlar yoki jadval tayyorlang. Bu, xulq-atvor, his-tuyg'ular va vaziyatlarni
kuzatishda yordam beradi.
4. Kuzatish jarayoni: Sinaluvchini diqqat bilan kuzating. Ularning xulqatvori,
hissiy reaksiyalari va ijtimoiy munosabatlariga e'tibor bering.
5. Tahlil qilish: Kuzatish natijalarini tahlil qiling. Mijozning autodestruktiv
xulqini ko'rsatadigan belgilari va vaziyatlarini aniqlang.
6. Xulosalar chiqarish: Kuzatish natijalaridan kelib chiqib, sinaluvchining
muammolarini va ularning sabablarini tushunishga harakat qiling.
7. Muqobil strategiyalarni taklif etish: Kuzatish jarayonida aniqlang
muammolar asosida sinaluvchiga yangi xulq-atvor strategiyalarini taklif qiling.
8. Natijalarni baholash: Kuzatish jarayonining natijalarini sinaluvchi bilan
muhokama qiling va ularning fikrlarini oling. Kuzatish jarayoni davomida
ehtiyotkorlik bilan yondoshish va sinaluvchining shaxsiy hayoti va hissiyotlariga
hurmat bilan munosabatda bo'lish muhimdir. Tadqiqotchi olim Uilyam Jeyms
kuzatish metodini psixologiyada asosiy usullardan biri sifatida ko‘rgan va bu
metod orqali inson xulq-atvoridagi muhim xususiyatlarni anglash mumkin deb
hisoblagan. Uning fikricha[3], “Kuzatish orqali odamlar orasidagi farqlar va
o‘xshashliklarni tushunish mumkin. Bu psixologik tadqiqotning asosiy tarkibiy
qismidir”. O‘smirlardagi autodestruktiv
xulq-atvor profilaktik chora-tadbirlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
442
umumta'lim maktablarida samaraliy tarzda amalga oshirilish imkoniyatlari mavjud.
Chunki, birinchidan, hozirgi vaqtda o‘smirlar o‘rtasida autodestruktiv
xattiharakatlari keng tarqalgan, ya'ni profilaktika ishlari ko'proq o‘smirlar
jamoasini qamrab olishi ke
rak, ikkinchidan, maktab psixologining o‘qituvchilar
bilan hamkorlik qilish imkoniyati mavjud bo‘lib, bu ularga autodestruktiv
xattiharakatga moyil o‘quvchilarni o‘z vaqtida tashxislash va aniqlangangan
holatda profilaktika yoki tuzatish choralarini birgalikda ishlab chiqish hamda
amalga oshirish imkonini beradi. Yana bir muhim omil - maktab sharoitida
psixologik yordamning mavjudligi -
o‘smir istalgan vaqtda psixologga murojaat
qilishi mumkin. Maktab bazasida xatar yoqasida bo‘lgan o‘smirlarni aniqlash, o‘
z-
o‘zini buzg‘unchi xatti
-
harakatlarning turli shakllarining namoyon bo‘lishining
dastlabki shartlari va holatlarini psixologik tuzatish, ota-
onalar, o‘qituvchilarga
maslahat berish, ular bilan birgalikda ish olib borish mumkin.
Profilaktika
jarayonida
shaxsning
integratsiyalashuvi,
uyg‘unligi,
konsolidatsiyasi, muvozanati, ma'naviy qiyofasi va o‘z
-
o‘zini rivojlantirishga
yo‘naltirilganlik xusussiyatiga alohida ahamiyat beriladi. Va bu o‘rinda ijtimoiy
salomatlik ham muhimdir. Uning mezonlari sifatida ijtimoiy voqelikni adekvat
idrok etish, atrofimizdagi dunyoga qiziqish, ijtimoiy foydali mehnatga e’tibor
qaratish, altruizm, empatiya, mas’uliyat, fidoyilik, demokratik xulq
-atvorlari
namoyon bo‘ladi. A.Miller sog'lom o‘z
-
o‘zini angl
ash holatini insonning boy his-
tuyg'ulari va istaklari o‘z "men" nining ajralmas qismi ekanligiga qat'iy ishonchi
deb tushunadi.
Muallifning ta’kidlashicha, “Bu ishonch fikrlash, tahlil qilish
natijasi emas, balki «to'g'rirog'i, o'zingizni yaxshi his etguningizcha unga e'tibor
bermaydigan yurak urishi kabidir”. O‘z his
-tuyg'ularini va istaklarini tushunishga
yordam beradigan "o‘zi b
ilan aloqa qilish" ning bu tabiiy holati insonga ichki
qo'llabquvvatlash hamda o‘zini hurmat qilish imkonini beradi. U o‘ziga y
oki
boshqaga zarar etkazishidan qo‘rqmasdan, qayg'uli, umidsizlikka tushgan holatda
va birovlarning yordamiga muhtoj bo‘lib, o‘z ruhiy olamida yashashi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
443
Agar unga tahdid qilinsa, qo'rquvni his qilishi, agar uning istaklari qondirilmasa,
g'azablanashi mumkin. U nafaqat nimani xohlamasligini, balki nimani xohlashini
ham biladi va buning uchun uni sevish yoki yomon ko'rishdan qat'i nazar, buni
ochiq ifoda eti
shi mumkin. O‘smirga o‘z vaqtida va yetarli darajada psixologik
yordam ko‘rsatish uchun ushbu yoshning xususiyatlarini, rivojlanish normalarini
hamda bu davrda inson hal qilishi kerak bo'lgan vazifalarni chuqur bilish kerak. Bu
bosqichda ota-
onalar va o‘qituvchilardan tashqari o‘smir bilan ishlashda psixolog
ham ishtirok etadi, chunki u yuqorida ta’kidlangan bilimlarning egasi hisoblanadi.
O'smirlar bilan ishlashda psixologning vazifasi, V.Oaklanderning so'zlariga
ko'ra,ularni "ichki dunyosiga deraza va eshiklarini ochish" vositalari bilan
ta'minlash, ularga ushbu vositalar bilan birgalikda ishlash uchun his tuyg'ularini
ifoda etishda yordam berish hisoblanadi. Shu tarzda o‘smir o‘z his
-tuyg'ularini
anglashi va "o'zlashtirishi", tugallanmagan vaziyatlarni yakunlashi hamda tanlash
imkoniyatiga ega bo'lishi mumkin. V.Oaklander o'smir bilan muvaffaqiyatli
psixologik ish olib borish uchun hissiy o'sish jarayoniga xalaqit beradigan xatti-
harakatlarning yashirin motivlarini yoki bloklangan his-tuyg'ularni aniqlashning
o'zi kifoya va psixologning o'zi, birinchi navbatda, o'smirni tushunadigan shaxsdir
deb hisoblaydi. Psixologni o'smirning yordamchisi sifatida kiritilishi orqali chuqur
tashxis qo'yiladi, ya'ni, “Nega bunday his
-
tuyg'ular va istaklar paydo bo'ldi?”
savoliga javob izlanadi. Keyinchalik, muammoni chuqur o'rganish, shu jumladan
uning sabablari bilan ishlash va passiv azob-uqubatlarni faol xatti-harakatlarga
aylantirishning javob mexanizmidan foydalangan holda profilaktik harakatlar
orqali uni yo'q qilish amalga oshiriladi. Keyin og'riqni yengish, muammoni hal
qilish va integratsiyalashuv, shu bilan birga ijobiy hamda qimmatli hayot
tajribasiga erishish mumkin bo'ladi. K. Faupel o'smirlar bilan ishlashda ularning
rivojlanish jarayonlari o‘zo‘zidan emas, balk
i yaqinlari va atrof-muhit talablari
ta'sirida sodir bo'lishini aniq tushunish kerakligini eslatib o‘tadi. Shuning uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
444
o‘smirdan na oilada, na maktabda o'rgatilgan "kattalik" mas'uliyati, ijtimoiy
muvofiqlik xulqini talab qilish befoydadir.
XULOSA
Autodestruktiv xatti-harakatlarning oldini olish uchun maktab psixologi ham
individual maslahatlar, ham guruh mashg'ulotlarini o'tkazishi mumkin. O'smirlar
odatda bu yoshda psixolog bilan muloqot qilishdan manfaatdor bo'lib, o'z
shaxsiyatiga va his tuyg'ulariga alohida qiziqish uyg'otadi; Tengdoshlar o'rtasida
muhim hayotiy masalalar ko'tarilishi, turli fikrlar, maqsad va vaziyatlar muhokama
qilinishi tufayli o‘smir o‘z nuqtai nazarini boshqalarning pozitsiyasi bilan
solishtirish imkoniyatiga ega bo'ladi. H
ozirgi jamiyatda o‘smirning ilojsizlik
holatidan kuchga o‘tishi uchun psixolog nafaqat to‘g‘rilikni, balki o‘zining xatti
-
harakatlar strategiyasini ishlab chiqish va undan foydalanish qobiliyatini ham
o‘rgatishi kerak. Buni kognitiv jihatdan jalb qiladigan
tarzda amalga oshirish kerak,
shunda ular o‘zlari mavjud bo‘lgan ijtimoiy tizimning ta'sirini tushunishlari va o‘z
tanlovlarini qilishlari mumkin. Autodestruktiv xatti-harakatlarni oldini olishning
eng muhim mexanizmlaridan biri -
o’zligini qabul qila oli
sh qobiliyatini
mavjudligi, o'z g'azabi va tajovuzkorligini, shuningdek, xasad, jirkanish, nafrat,
qo'rquv kabi boshqa "ijtimoiy ma'qullanmagan" tuyg'ularni tan olish qobiliyatidir.
Odatda bunday histuyg’ular o’smir tomonidan inkor etiladi, oʼziniki sifati
da tan
olinmaydi
—«oʼzini yoʼqotgan» yoki «oʼzini bilmay qolgan» deb talqin qilinadi.
Va ularni tan olishda uyat yoki aybdorlikni his qiladi. Boshqalarga nisbat g'azab,
hasad va jirkanish kabi psixologik himoya mexanizmlari faollashadi. Inson o'zini
faol himoya qila boshlaydi yoki o'zini jabrlanuvchi kabi tuta boshlaydi, ya'ni
qurbon yoki autistik xulq-
atvor namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, zamonaviy
psixologiyada o'smirlarning o'z-o'zini buzish xattiharakatlarining oldini olish va
tuzatish uchun juda ko'p usullar mavjud. Shaxsga yo'naltirilgan psixologlarning
fikriga ko'ra, autodestruktiv xulq-atvorni bartaraf etish uchun odamga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
445
muammolarni hal qilishda o'z imkoniyatlarini yuzaga chiqarishga, muayyan
vaziyatda o'zini tutish strategiyasini tanlashga, voqelikka ijodiy moslashishga, va
albatta, o'z-o'ziga zarar yetkazishga qaratilgan xattiharakatlarsiz muvaffaqiyatga
erishishga yordam berish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Elkonin D.B. Rivojlanish psixologiyasi: O‘quv qo‘llanma.
-
М
.: 2001
–
624
b.
2. Ibodullayev Z.R. Tibbiyot psixologiyasi. Darslik.
–
T.: 2008, 24-b.
3. Jeyms, Uilyam. Psixologiya tamoyillari. New York: Henry Holt and
Company, 1890. 162-b.
4. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Tavsiri hilol, 3 juz,
–
T.:
„Sharq“ NMAK, 2009. 223
-bet
5.
Берулав
a
Г
.
Методология
современной
психологии
,
Монография
.
–
Москова
: 2009.
С
.112.
