https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
432
XX ASRNING 20-30-YILLARIDA SOVET HOKIMIYATINING
“MADANIY INQILOB” SIYOSATI: MOHIYATI VA OQIBATLARI
O’zbekiston
-Finlandiya pedagogika
insituti, Tarix kafedrasi dotsent v.b.
Falsafa doktori (PhD)
Isomiddinov Yoʻldosh Yusubboevich.
Ijtimoiy-gumanitar fanlarni
oʻqitish metodikasi (tarix)
yoʻnalishi 1
- kurs magistranti
Karimov Raimqul Olimjon-
oʻgʻli.
Annotatsiya:
1920-30-yillarda Sovet ittifoqi tarixida jamiyat hayotining
barcha sohalarida tubdan o’zgartirish, avvalo inson ongini yangi ideologik asosda
shakllantirishga qaratilgan davr bo’ldi. Ushbu jarayon “madaniy inqilob” nomi
bilan tarixga kirdi. Bu siyosat Iosi
f Stalin davrida kuchli sur’atlarda olib borildi
va uning asosiy maqsadi
–
yangi, sodiq sovet fuqarosini yaratish edi.
Kalit so’zlar:
savodsizlikni tugatish, yangi sovet ziyolilarini tarbiyalash, fan
va ta’limni sovetlashtirish, din va qadriyatlarga qarshi kurash,san’at va madaniyat
ustidan nazorat, madaniy inqilobning O’zbekistondagi aks
-sadosi.
Uzbek-Finnish Pedagogical Institute,
Associate Professor, Department of History a.a.
Doctor of Philosophy (PhD)
Isomiddinov Yuldosh Yusubboevich.
1st year master's student in the field of
teaching methods of social and
humanitarian sciences (history)
Karimov Raimkul Olimjon-ugli.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
433
Abstract:
the 1920s and 1930s were a period in the history of the Soviet Union,
aimed at radical changes in all spheres of social life, primarily at shaping the
human mind on a new ideological basis. This process went down in history under
the name of the “cultural
revolution”. This policy was carried out with great speed
during the Iosif-Stalin era, and its main goal was to create a new, loyal Sovet
citizen.
Keywords:
the eliminination of illiteracy, the upbringing of a new Soviet
intelligentsia, the Sovietization of science and education, the fight against religion
and values, control over art culture, the echo of the cultural revolution in
Uzbekistan.
Madaniy inqilob dastlab xalqni savodli qilishdan boshlandi. 1919-yilda
“Savodsizlikka qarshi kurash” haqida dekret qabul qilindi. Shundan so’ng
“Likbez”(savodsizlikni tugatish) harakati boshlab yuborildi. Ishchilar, dehqonlar
va boshqa mehnatkashlar uchun
kechki maktablar, o’quv kurslari ochildi. Natijada
1930-yillarga kelib aholi orasida savodsizlik sezilarli darajada oshdi. Sovet
hokimiyati eski ziyolilarni “burjua merosi” deb qoralab, ularning o’rniga yangi,
proletar kelib chiqishga ega ziyolilar sinfini shakllantirishga kirishdi. Malaka emas,
balki, mafkuraviy sodiqlik asosiy mezonga aylandi. Ta’lim tizimi tubdan
o’zgartirildi. Darsliklar va o’quv dasturlari sovet mafkurasi asosida qayta ishlab
chiqildi. Tarix, adabiyot, falsafa kabi fanlar kommunistik g
’oyalarga moslab
o’qitildi. Ilm
-
fan sohasida mustaqil fikrlash imkoniyati cheklab qo’yildi. “Burjua
fani” deya qoralangan ilmiy yo’nalishlar yo’q qilindi. Madaniy inqilob doirasida
din jamiyat hayotidan siqib chiqarildi. Masjid, cherkov va boshqa ibodatxonalar
yopildi, din xodimlari tahqirlandi yoki ta’qib qilindi. Odamlar orasida ateizm
targ’ib qilindi, din “ilmiy dunyoqarashga zid” deb e’lon qilindi. Natijada diniy
qadriyatlar, urf-
odatlar va marosimlar chetga surildi yoki butunlay yo’q qilindi.
Adabiyot,
san’at, musiqa, teatr, kino kabi madaniy sohalalari ham siyosiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
434
nazoratga olindi. Barcha ijodkorlar “sotsialistik realizm” tamoyiliga amal qilishga
majbur bo’ldi. Bu yo’nalish faqat sovet mafkurasini targ’ib qilishni talab etardi.
Senzura kuchaytirildi, mustaqil ijod uchun joy qolmadi. O’z fikrini erkin bildirgan
san’atkorlar ta’qib qilindi, surgun etildi yoki o’ldirildi.
O’zbekiston SSR da ham madaniy inqilob katta siyosiy va ijtimoiy
o’zgarishlarga olib keldi. 1920
-30- yillarda savodsizlikka qarshi kurash, yangi
maktablarning ochilishi, lotin yozuviga o’tish kabi islohatlar amalga oshirildi..
Lekin sovet arboblari va mafkurachilarining bu vaqtinchalik taktikasi uzoqqa
bormadi. Ular o‘lka hayotiga moslashib, biroz tomir yozib olgach, 20
-yillar
o‘rtalaridan e’tiboran o‘zbek xalqi ma’naviy hayotining ko‘p zamonlar uzviy
tarkibiy qismi bo‘lib kelgan eski maktab va madrasa ta’l
im-tarbiya tizimini barham
toptirdi. Uning ko‘p sonli ziyoli vakillari, mullalari
-yu mudarrislari faoliyati
to‘xtatib qo‘yildi. Respublikada boshlang‘ich ta’lim tizimining joriy etilishi,
keyinroq 7 yillik ta’limga o‘tilishi ham xalq ta’limi sohasidagi muh
im
o‘zgarishlardan biri bo‘ldi. Maktab qurilishi, uning malakali o‘qituvchi kadrlar
bilan ta’minlanishi, o‘quvchilar soni yil sayin o‘sib bordi. Sovet davri statistik
ma’lumotlariga qaraganda, agar 1924/25
-
o‘quv yilida O‘zbekistonda 160 ta sovet
tipidagi m
aktablar tashkil qilinib, ularda 17209 nafar o‘quvchi ta’lim olgan bo‘lsa,
1941-
yilga kelib bunday maktablar soni 5504 taga va ularda ta’lim olayotgan
o‘quvchilar soni esa 1 mln 315 ming nafarga yetgan. XX asr 20
-yillari ikkinchi
yarmida «Hujum» nomi bilan
boshlangan harakat o‘z mohiyati bilan o‘zbek xotin
-
qizlarini tutqunlikdan, paranji zulmatidan ozod qilishga qaratilgan edi. Turkiston
sharoitida o‘ziga xos o‘ta murakkab xususiyatlarga ega bo‘lgan bu ijtimoiy
-siyosiy
masala hukmron partiya tomonidan hech
bir o‘ylanmasdan, mahalliy shart
-
sharoitlarni, xalqning an’anaviy udumlari, urf
-
odatlarini e’tiborga olmasdan
kutilmagan bir holda amalga oshirildiki, bu esa o‘lka hayotida ko‘plab noxush
oqibatlarni keltirib chiqardi. Ma’lumki, Turkiston xotin
-qizlari hayoti asrlar
davomida musulmonchilik qonun-
qoidalari va an’analari asosida kechgan va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
435
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan. Jumladan, ular aksariyat hollarda mehnatga
tortilmas, balki uy-
ro‘zg‘or ishlarida band bo‘lishgan va farzand tarbiyasi bilan
shug‘ullanishgan. Sovet hukumati esa o‘zbek xotin
-qizlarining bunday turmush
tarziga diniy «xurofot» sifatida qaradi. Shu bilan birgalikda ayollarning erkaklar
bilan teng huquqliligi, ularning tor oila muhitidan ozod bo‘lib, keng ijtimoiy
-
siyosiy hayotga tortilishi g‘oyasi ilgari surildi. Shu narsa haqiqatki, jamiyat
rivojlanib borar ekan, odamla
rning ongi ham o‘zgarishda davom etadi. Turmush
tarzi yangilanadi, u zamonga moslashadi. Shu ma’noda o‘zbek ayollarini
paranjidan ozod qilish muhim vazifalardan biri ekanligi tabiiydir. Biroq bu
masalani eng avvalo jamiyat a’zolari, fuqarolari orasida keng
ko‘lamli tushuntirish,
ma’rifiy yo‘llar orqali tinch hal qilish mumkin edi. Jadidlar rahbarlari F. Xo‘jayev,
Fitrat, Cho‘lpon, A. Avloniylar ham bu masalani hal etishni o‘z oldilariga muhim
vazifa qilib qo‘ygan edilar. Shu maqsadda tashkil etilgan respubl
ika, viloyat,
tuman, shahar va quyi sovet tashkilotlari qoshidagi xotin-
qizlar bo‘limlarida
dastlab umuman to‘g‘ri ish olib borilgandi. Ularning sa’y
-harakatlari bilan teatrlar,
klublar, kutubxonalar va boshqa madaniy-
ma’rifiy muassasalar bunyod etilib
fao
liyat ko‘rsata boshladi. 1929
-
yilda o‘zbek musiqali teatriga asos solindi. 1933
-
yilga kelib Hamza nomli akademik drama teatri ish boshladi. Har qanday
mafkuraviy tazyiqlarga qaramasdan milliy ruh ustuvor bo‘lib qolaverdi. Xalqimiz
orasidan uning asriy dil armoni, orzu-istaklarini kuylagan Hoji Abdulaziz
Abdurasulov, Ota G‘iyos Abdug‘aniyev, Domla Halim Ibodov, Mulla To‘ychi
Toshmuhamedov, Madrahim Sheroziy, Shorahim Shoumarov, Abror Hidoyatov,
Soraxonim, Tamaraxonim, Lutfixonim, Mukarramaxonim singari nomdor
san’atkorlar yetishib chiqdi va dovruq qozondi. 20—
30-yillarda respublikada
ko‘plab madaniy inshootlar qurildi. 1932
-yilda respublikada 707 ta kutubxona,
3087 ta klub, 409 ta kinoqurilma, 32 ta teatr, 13 ta muzey faoliyat ko‘rsatdi.
O‘zbekistonda madaniy
qurilish jarayonining chuqurlashib borishiga mamlakatda
avj olgan totalitar tuzum zo‘ravonligi va bedodligi jiddiy to‘sqinlik tug‘
- dirdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
436
Bunday keskin, nosog‘lom muhitda madaniyat muassasalarining faoliyati
cheklanib, bu soha xodimlarining ijodkorligi har tomonlama qiyin-qistov va
siquvga olindi. Bu esa respublika madaniy hayoti maromining normal kechishiga,
shubhasiz, salbiy ta’sir ko’rsat
di.
Xulosa o’rnida sovet hokimiyatining madaniy inqilobi –
bu savodxonlikni
oshirish va fan-
ta’limni ommalashtirish kabi ijobiy natijalarni berish bilan birga,
inson erkinligini cheklovchi, milliy madaniyat, din va ziyolilar qatlamini yo’q
qiluvchi mafkuraviy
vosita ham bo’lgan. Bu siyosat jamiyatni to’liq sovetlashtirish,
yagona mafkuraga bo’ysundirish yo’lida amalga oshirilgan va butun SSSR
xalqlarining tarixiy taraqqiyotiga chuqur iz qoldirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
“O’zbekiston tarixi” (1917
-1991- yillar) Q.Usmonov, va M.Sodiqov lar. 72-
106-sahifa.
2.
Turkistonda 1917-yil ijtimoiy-
siyosiy o’zgarishlar, Ziyonet.uz sayti
3.
http://uz.wikipedia.org/wiki/Oʻzbekiston_Sovet_Sotsialistik_Respublikasi
