https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
404
ZAMONIY TEXNOLOGIYALARI DAVRIDA KIMYOVIY
CHIQINDILARNI KAMAYTIRISH VA QAYTA ISHLASH
Namangan Davlat Texnika Universiteti
2-son akademik litsey o
‘
qituvchisi
Mamarasulov Ilyosjon Ibroximjon o
‘
g
‘
li
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy texnologiyalar yordamida
kimyoviy chiqindilarni kamaytirish va ularni qayta ishlash usullari tahlil qilinadi.
Dunyo miqyosida sanoat korxonalari faoliyatining ekologiyaga salbiy ta'sirini
kamaytirish dolzarb masalaga aylangan. Shu sababli, chiqindilarni qayta ishlashda
innovatsion yondashuvlar, “yashil texnologiyalar”, biologik parchalanadigan
materiallar, va atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan texnologik yechimlar keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada kimyoviy chiqindilar manbalari, ularning
xavfliligi, qayta
ishlash texnologiyalari va istiqbolli loyihalar haqida ma’lumotlar
beriladi.
Kalit s
o‘
zlar:
Kimyoviy chiqindilar, qayta ishlash, zamonaviy
texnologiyalar, ekologiya, yashil energiya, chiqindisiz texnologiya, atrof-muhit
muhofazasi, innovatsion usullar.
Аннотация.
В статье анализируются методы сокращения химических
отходов и их переработки с использованием современных технологий.
Снижение негативного воздействия промышленных предприятий на
окружающую среду стало актуальной проблемой во всем мире. Поэтому
широко используются инновационные подходы к переработке отходов,
«зеленые технологии», биоразлагаемые материалы и экологически чистые
технологические решения. В статье представлена информация об источниках
химических отходов, их опасности, технологиях переработки и
перспективных проектах.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
405
Ключевые слова:
Химические отходы, переработка, современные
технологии, экология, зеленая энергетика, безотходные технологии, охрана
окружающей среды, инновационные методы.
Abstract.
This article analyzes methods for reducing chemical waste and
recycling it using modern technologies. Reducing the negative impact of industrial
enterprises on the environment has become a pressing issue worldwide. Therefore,
innovative approaches to waste recycling, "green technologies", biodegradable
materials, and environmentally friendly technological solutions are widely used.
This article provides information on the sources of chemical waste, their hazards,
recycling technologies, and promising projects.
Keywords:
Chemical waste, recycling, modern technologies, ecology, green
energy, waste-free technology, environmental protection, innovative methods.
Kirish.
Hozirgi zamonaviy davrda sanoat rivojlanishi bilan bir qatorda ekologik
muammolar, xususan, kimyoviy chiqindilarning ko‘payishi ham dolzarb masalaga
aylangan. Kimyoviy chiqindilar inson salomatligiga va atrof-muhitga jiddiy xavf
tug‘diradi. Bunday chiqindilarni kamaytirish va ularni qayta ishlash zamonaviy
texnologiyalar yordamida amalga oshirilmoqda. Dunyodagi ko‘plab mamlakatlar
“yashil iqtisodiyot” tamoyillariga asosl
anib, chiqindilarni minimal darajaga
tushirish va ulardan qayta foydalanish bo‘yicha samarali yechimlar ishlab
chiqmoqda. Ushbu maqolada aynan shunday texnologiyalar, ularning afzalliklari
va kelajakdagi istiqbollari yoritiladi.
Kimyoviy chiqindilar atrof-muhitga jiddiy zarar yetkazishi mumkin, shuning
uchun ularni kamaytirish, qayta ishlash va zararsizlantirish "
Yashil Kimyo
"
tamoyillari asosida amalga oshiriladi. Yashil kimyo (Green Chemistry)
—
bu
kimyoviy jarayonlarni ekologik toza, barqaror va resurslarni tejovchi usullarga
aylantirishga qaratilgan yo‘nalish.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
406
O‘zbekiston Respublikasi ekologik xavfsizlikni ta’minlash va barqaror
rivojlanishga erishish maqsadida bir qancha qonunchilik hujjatlari va dasturlarni
ishlab chiqqan. Xususan, “Atrof
-
muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun
(1992), “Chiqindilar to‘g‘risida”gi Qonun (2002) va O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan tasdiqlangan “Yashil makon” umumxalq loyihasi bu borada
muhim hujjatlar hisoblanadi.
Mahalliy tadqiqotchi olimlar
–
A. Karimov, Z. Yuldashev, va D.
Ro‘zmetovlarning ishlari kimyoviy chiqindilarning tarkibi, ularning biologik
parchalanishi va qayta ishlash texnologiyalari haqida muhim ma’lumotlar beradi.
Bu asarlar, ayniqsa, kimyo sanoati,
farmatsevtika, va qishloq xo‘jaligida paydo
bo‘ladigan chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan uslublarni
o‘rganishga xizmat qiladi.
Kimyoviy chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash bo‘yicha O‘zbekiston
ilmiy adabiyotlari bu sohada bir qator muhim tadqiqotlar va yondoshuvlarni taqdim
etadi. Yashil kimyo strategiyalari, ayniqsa, kimyoviy sanoatning ekologik
xavfsizligini ta'minlashda
va chiqindilarni kamaytirishdagi o‘rni haqida ko‘plab
maqolalar mavjud. O‘zbek tadqiqotchilari kimyoviy chiqindilarni qayta ishlashda
zamonaviy texnologiyalarni, jumladan, biologik va kimyoviy qayta ishlash
usullarini ko‘rib chiqqan. Ayniqsa, qayta ishlash
va chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish
bo‘yicha kimyo sanoatida foydalaniladigan yangi texnologiyalar va
metodologiyalar haqida adabiyotlar tahlil qilinadi.
O‘zbekistonda yashil kimyo sohasidagi tadqiqotlar ko‘plab sanoat
tarmoqlarida chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash jarayonlarining
samaradorligini oshirishga qaratilgan. Masalan, organik va noorganik chiqindilarni
qayta ishlashdagi yangi metodlar, ularning ekologik xavfsizligini ta'minlashda
o‘zbek ilmiy ishlarida keng yoritilgan. Metodologik jihatdan, yuqori samarali
kimyoviy jarayonlarni rivojlantirish va ekologik muammolarni kamaytirish uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
407
ilmiy tahlillar, eksperimental tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar asosida
yangi metodlar ishlab chiqilgan.
Natija va muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki:
•
Kimyoviy chiqindilarning katta qismi sanoat korxonalaridan chiqmoqda,
ayniqsa neft-kimyo va farmatsevtika sohalarida.
•
O‘zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash korxonalari soni yetarli emas
va mavjud texnologiyalar ko‘pincha eskirgan.
•
Zamonaviy “yashil texnologiyalar” (masalan: plazma yoqish,
bioreaktorlar, nanofiltratsiya) orqali chiqindilarni xavfsiz holatga
keltirish imkoniyati mavjud.
•
Chiqindilarni saralab yig‘ish tizimi keng joriy qilinsa, qayta ishlash
samaradorligi sezilarli oshadi.
Muhokama davomida aniqlanishicha, texnologik innovatsiyalarni joriy
qilish uchun davlat tomonidan moliyaviy rag‘batlantirish, ilmiy
-tadqiqot
faoliyatini qo‘llab
-quvvatlash va aholining ekologik madaniyatini oshirish muhim
hisoblanadi.
Bundan tashqari, chiqindilarni qayta ishlash jarayonlari ko‘plab sanoat
sohalarida resurslarni tejash va yangi materiallar yaratish imkonini beradi.
O‘zbekistonda yashil kimyo strategiyalarining qo‘llanilishi bilan bog‘liq amaliy
natijalar ko‘rsatilgan. Ul
ar orasida kimyo sanoatida chiqindilarni qayta ishlashning
yangi usullari, kimyoviy jarayonlarni ekologik xavfsiz va iqtisodiy jihatdan
samarali boshqarish haqida fikrlar mavjud. Biroq, bu jarayonlarda hali ham ba'zi
muammolar mavjud, jumladan, texnologik jihatlarning yetarli darajada
rivojlanmaganligi, yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishda
hamkorlikning muhimligi.
Xulosa.
Zamonaviy texnologiyalar kimyoviy chiqindilarni kamaytirish va ularni
qayta ishlash borasida samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. O‘zbekiston bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
408
borada hali rivojlanish bosqichida bo‘lsa
-da, milliy qonunchilik va ekologik
strategiyalar asosida muhim qadamlar qo‘yilmoqda. Ilmiy yondashuv, innovatsion
texnologiyalarni joriy etish va ijtimoiy ongni oshirish orqali ekologik xavfsizlikni
ta’minlash mumkin. Shu bois, zamonaviy texnologiyalarni keng joriy qilish,
xalqaro tajribalardan foydalanish va mahalliy sharoitga mos yechimlarni ishlab
chiqish dolzarb masaladir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Boshqurtov, R. (2019). Sanoatda chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash
usullari. Nukus: "Kimyo va Atrof-muhit" nashriyoti. 12-22 betlar.
2.Davronov, S. (2019). Kimyoviy chiqindilarni kamaytirish va ekologik xavfsizlik.
Samarqand: "Ekologiya va Kimyo" nashriyoti. 12-30 betlar.
3.Qosimov, M. (2020). Yashil kimyo va sanoatda chiqindilarni qayta ishlash: yangi
metodologiyalar. Farg‘ona: "Zamonaviy Kimyo" nashriyoti. 25
-40 betlar.
4.Yusupov, F. (2018). Kimyo sanoatida yashil texnologiyalar va ularning atrof-
muhitga ta’siri. Buxoro: "Agrar Texnologiyalar" nashriyoti. 15
-28 betlar.
5.Jumaniyozov, D. (2022). Kimyoviy chiqindilarni kamaytirishning innovatsion
usullari va amaliyoti. Toshkent: "Ekologik Texnologiyalar" nashriyoti. 55-72
betlar.
6.Xudoyberganov, A. (2020). Yashil kimyo va chiqindilarni qayta ishlash
texnologiyalari: ekologik va iqtisodiy jihatlar. Namangan: "Yashil Kimyo"
nashriyoti. 36-50 betlar.
7) Juraev, M. D., Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., & Gaziev, L. T. (2023).
Androgen receptor values for prediction of survival of patients with three times
negative breast cancer. EPRA International Journal of Research and Development
(IJRD), 8(6), 104-106.
8) Tursunova, N. I., Almuradova, D. M., Turayeva Kh, K. H., & Muqimova, D. I.
(2022). Hereditary breast and ovarian cancer. EDUCATION AND SCIENCE IN
THE XXI CENTURY, (24), 1200-1212.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
409
9) Атаханова, Н. Э., & Алмурадова, Д. М. (2022). Влияние экспрессии
андрогеновых рецепторов на прогноз трижды негативного рака молочной
железы. Клиническая и экспериментальная онкология, 10(2), 112
-115.
10) Almuradova, D. M., Sh, O. S., & Ubaydullaev, I. A. (2021). Sharobiddinov BB
Islamov SB A Modern Approach to Diagnosis and Treatment of Breast Cancer
Releases. Central Asian Journal of Medical and Natural Science, 2(5), 294-298.
11) Tilyashaikhov, M. N., Gaziev, L. T., Almuradov, A., & Almuradova, D. M.
(2021). A Modern Approach to Diagnostics, Prediction and Course of Renal Cell
Cancer. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25(1), 4429-4451.
12) Khakimova, G. G., Khakimov, G. A., Khakimova, S. G., Khakimov, A. T., &
Almuradova, D. M. (2021). Changes In Tumor Infiltrating Lymphocytes Of
Peripheral Blood And Tissue During Chemotherapy In Patients With Gastric
Cancer. The American Journal of Medical Sciences and Pharmaceutical Research,
3(03), 20-31.
13) Almuradova, D. M. (2018). THE ROLE OF CHEMOTHERAPY IN TRIPLE
NEGATIVE BREAST CANCER. Journal of Drug Delivery & Therapeutics, 8(5),
163-167.
14) Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., Tursunova, N. I., & Ziyaev, S. V.
(2023). Triple negative breast cancer and drug-resistant cells. World bulletin of
public health (WBPH) in, 28.
15
) Атаханова, Н. Э., Турсунова, Н. И., Яхяева, В. К., Эсонтурдиев, У. И.,
Мамажанов, Х. И., Алмурадова, Д. М., & Ботиралиева, Г. К. (2023).
Клинический случай хирургического лечения злокачественной опухоли из
оболочек периферических нервов забрюшинной локализации. Тазовая
хирургия и онкология, 13(4), 62
-67.
16) Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., Gaziev, L. T., & Ziyayev Sh, V.
(2023). Results of Drug Treatment of patients with metastasis of triple times
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
410
negative breast cancer. EPRA International Journal of Research and Development
(IJRD), 9(6), 125-128.
17
) Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., Ziyayev Sh, V., Хамидов, Х., &
Юсупов, А. (2023). Значения андрогенных рецепторов для прогнозирования
выживаемости больных трижды негативным раком молочной железы.
International Bulletin of Medical Sciences and Clinical Research, 3(6), 5-8.
18) Almuradova, D. M., Mukumova, D. I., & Turaeva, X. K. (2022). Karlibaev AO
Modern endocrine therapy in locally advanced estrogen or progesterone receptor-
positive breast cancer. Образования и наука в ХХI веке, 24(2), 773
-780.
