https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
391
FE’LNING NISBAT KATEGORIYASI
Abdullayeva Gulixon Madaminovna
Farg‘ona viloyati Qo‘
shtepa tumani 1-son politexnikumi
Ona tili va adabiyot
912828133
Annotatsiya
Fe’lning nisbat kategoriyasi tilshunoslikda fe’lning asosiy grammatik
kategoriyalaridan biri sifatida muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada o‘zbek tilida
fe’lning nisbat kategoriyasi, uning turlari, shakllari va funksiyalari keng yoritiladi.
Nisbat kategoriyasining faol va majhul shakllari, ularning morfologik va sintaktik
xususiyatlari, shuningdek, o‘zbek tilining boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy jihatlari
tahlil qilinadi. Maqola fe’lning nisbat shakllarining nutqda qo‘llanilishi, semantik
va stilistik aham
iyati hamda zamonaviy o‘zbek adabiy tilidagi o‘ziga xos
xususiyatlariga e’tibor qaratadi. Bundan tashqari, ushbu kategoriyaning o‘zbek
tilidagi rivojlanish tendensiyalari va ta’lim jarayonidagi o‘rni muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
fe’l, nisbat kategoriyasi, faol nisbat, majhul nisbat, o‘zbek tili,
morfologiya, sintaksis, turkiy tillar, semantika, stilistika.
Kirish
O‘zbek tilshunosligida fe’l so‘z turkumi eng murakkab va ko‘p qirrali
grammatik kategoriyalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Fe’l nafaqat harakat, holat
yoki jarayonni ifodalash bilan cheklanmaydi, balki tilning sintaktik tuzilishida
muhim rol o‘ynaydi.
Fe’lning nisbat kategoriyasi esa ushbu so‘z turkumining
asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib, harakatning kim yoki nima tomonidan amalga
oshirilishi, uni bajaruvchi va unga ta’sir etuvchi o‘rtasidagi munosabatni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
392
ko‘rsatadi. Nisbat kategoriyasi fe’lning faol va majhul shakllari orqali ifodalanadi,
bu shakllar tilning morfologik va sintaktik tuzilishida o‘ziga xos o‘rin tutadi.
O‘zbek tilida nisbat kategoriyasi nafaqat grammatik, balki semantik va
stilistik jihatdan ham muhimdir. Ushbu kategoriya nutqda harakatning yo‘nalishi,
sub’ekt va ob’ekt o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, matnning stilistik
xususiyatlarini shakllantiris
hda katta ahamiyatga ega. Maqola fe’lning nisbat
kategoriyasining o‘zbek tilidagi xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan
bo‘lib, uning faol va majhul shakllarining tuzilishi, qo‘llanilishi va boshqa turkiy
tillar bilan qiyosiy jihatlari keng yoritiladi. Shuningdek, ushbu kategoriyaning
zamonaviy o‘zbek tilidagi o‘rni va ta’limdagi ahamiyati muhokama qilinadi.
Fe’lning nisbat kategoriyasi tushunchasi va uning turlari
Fe’lning nisbat kategoriyasi harakat yoki holatning sub’ekt va ob’ekt bilan
munosabatini ifodalovchi grammatik shakldir. O‘zbek tilida nisbat kategoriyasi
asosan ikki shaklda namoyon bo‘ladi: faol nisbat va majhul nisbat. Faol nisbat
harakatning sub’ekt tomonidan bevosita amalga oshirilishini ko‘rsatadi, majhul
nisbat esa harakatning sub’ektga emas, balki ob’ektga nisbatan bajarilishini
anglatadi. Ushbu shakllar tilning morfologik tuzilishida maxsus affikslar orqali
ifodalanadi va nutqda turli semantik va sintaktik vazifalarni bajaradi.
Faol nisbat o‘zbek tilida fe’lning asl shakli sifatida qaraladi, chunki u harakatning
sub’ekt tomonidan bajarilishini aniq va to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ifodalaydi. Masalan,
“O‘quvchi kitob o‘qidi” jumlada “o‘qidi” fe’li faol nisbatda bo‘lib, harakatning
o‘quvchi tomonidan amalga oshirilganligini ko‘rsatadi. Faol nisbat fe’llari nutqda
keng tarqalgan bo‘lib, ular odatda gapning asosiy ma’nosini shakllantiradi va
sintaktik tuzilishda faol sub’ektga ega bo‘ladi.
Majhul nisbat esa harakatning ob’ektga yo‘naltirilganligini yoki sub’ektning
harakatda faol ishtirok etmasligini bildiradi. Bu shakl o‘zbek tilida maxsus
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
393
qo‘shimchalar, xususan, “
-
il”, “
-
in” yoki “
-il-
in” affikslar orqali hosil qilinadi.
Masalan, “Kitob o‘qildi” jumlada “o‘qildi” fe’li majhul nisbatda bo‘lib,
harakatning kitobga nisbatan bajarilganligini, sub’ekt esa aniq ko‘rsatilmaganligini
anglatadi. Maj
hul nisbat nutqda sub’ektni ta’kidlamaslik, harakatning natijasiga
e’tibor qaratish yoki umumiy holatni ifodalash uchun ishlatiladi.
Nisbat kategoriyasining o‘zbek tilidagi xususiyatlari nafaqat morfologik,
balki sintaktik va semantik jihatdan ham boy. Faol va majhul nisbat shakllari
gapning tuzilishi, sub’ekt va ob’ektning o‘rni, shuningdek, matnning stilistik
xususiyatlariga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, majhul nisbat ko‘pincha rasmiy yoki
ilmiy matnlarda, shuningdek, sub’ektni yashirish zarur bo‘lgan kontekstlarda
qo‘llaniladi.
Nisbat shakllarining morfologik tuzilishi
O‘zbek tilida fe’lning nisbat shakllari
maxsus morfologik vositalar orqali hosil qilinadi. Faol nisbat fe’llari odatda hech
qanday qo‘shimchasiz, fe’lning asl shaklida ishlatiladi. Bu shaklda fe’lning
semantik ma’nosi va sintaktik vazifasi sub’ektning hara
katni bevosita bajarishiga
asoslanadi. Masalan, “yozdi”, “ko‘rdi”, “yugurdi” kabi fe’llar faol nisbatda bo‘lib,
harakatning sub’ekt tomonidan amalga oshirilganligini ko‘rsatadi.
Majhul nisbat shakllari esa maxsus affikslar yordamida hosil qilinadi. O‘zbek tilida
majhul nisbatni shakllantirishda eng keng tarqalgan qo‘shimchalar quyidagilardir:
•
-il
: “yozildi”, “o‘qildi” kabi shakllarda ishlatiladi.
•
-in
: “ko‘rindi”, “sevinildi” kabi shakllarda uchraydi.
•
-il-in
: “yuvilindi”, “tozalilindi” kabi shakllarda qo‘llaniladi.
Ushbu qo‘shimchalar fe’lning ma’nosiga qarab tanlanadi va harakatning ob’ektga
yo‘naltirilganligini yoki sub’ektsiz bajarilganligini ifodalaydi. Masalan, “Eshik
ochildi” jumlada “ochildi” fe’li majhul nisbatda bo‘lib, harakatning eshik ob’ektiga
nisbatan a
malga oshirilganligini ko‘rsatadi, lekin sub’ekt aniq emas.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
394
Majhul nisbat shakllarining hosil qilinishi fe’lning fonetik va morfologik
xususiyatlariga bog‘liq. Masalan, undosh bilan tugaydigan fe’l ildizlarida “
-
il”
qo‘shimchasi ishlatilsa, unli bilan tugaydigan fe’llarda “
-
in” qo‘shimchasi ko‘proq
uchraydi. Bu qoi
dalar o‘zbek tilining fonetik va morfologik qonuniyatlariga
asoslanadi va nutqda tabiiy ravishda qo‘llaniladi.
Nisbat shakllarining morfologik tuzilishi nafaqat fe’lning shaklini, balki
gapning sintaktik tuzilishini ham belgilaydi. Faol nisbatda sub’ekt odatda gapning
boshlovchisi sifatida keladi, majhul nisbatda esa ob’ekt yoki harakatning natijasi
e’tiborga olinadi. Bu xususiyatlar o‘zbek tilining sintaktik moslashuvchanligini
ko‘rsatadi va nutqda turli ma’no jihatlarini ifodalash imkonini beradi.
Nisbat kategoriyasining semantik va stilistik ahamiyati
Fe’lning nisbat kategoriyasi o‘zbek tilida nafaqat grammatik, balki semantik
va stilistik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Faol nisbat shakllari nutqda
dinamiklik, aniqlik va sub’ektning faolligini ta’kidlaydi. Masalan, “Usta eshikni
ochdi” jumlada faol
nisbat ishlatilib, harakatning usta tomonidan aniq va faol
tarzda bajarilgani ta’kidlanadi. Bu shakl ko‘pincha hikoya, tasvir yoki kundalik
nutqda qo‘llaniladi, chunki u voqealarni aniq va ravshan ifodalaydi.
Majhul nisbat shakllari esa harakatning sub’ektsiz yoki noma’lum shaxs tomonidan
bajarilganligini ko‘rsatib, nutqda boshqa semantik va stilistik effektlarni yaratadi.
Masalan, “Eshik ochildi” jumlada majhul nisbat ishlatilib, harakatning natijasiga
e’tibor
qaratiladi, sub’ekt esa ikkinchi darajali ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu shakl
rasmiy nutqda, ilmiy matnlarda, yangiliklar xabarlarida yoki sub’ektni
ta’kidlamaslik zarur bo‘lgan kontekstlarda keng qo‘llaniladi.
Majhul nisbatning stilistik ahamiyati uning matnning neytralligi va ob’ektivligini
ta’minlash qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Masalan, “Yangi qonun qabul qilindi”
jumlada majhul nisbat ishlatilib, qonun qabul qilish jarayonining natijasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
395
ta’kidlanadi, lekin bu jarayonda kimlar ishtirok etgani muhim emas deb
hisoblanadi. Bu xususiyat majhul nisbatni rasmiy va ilmiy uslubda muhim vositaga
aylantiradi.
Bundan tashqari, nisbat shakllari nutqning badiiy uslubida ham katta rol
o‘ynaydi. Adabiy asarlarda majhul nisbat ko‘pincha sirli, noaniq yoki umumiy
muhit yaratish uchun ishlatiladi. Masalan, “Tun sokin edi, faqat eshiklar g‘ijirlab
ochilardi” jumlada majhul nisbat voqea tasviriga maxsus effekt qo‘shadi,
o‘quvchida qiziqish va noaniqlik tuyg‘usini uyg‘otadi.
O‘zbek tili va boshqa turkiy tillarda nisbat kategoriyasi
Fe’lning nisbat kategoriyasi o‘zbek tili bilan birga boshqa turkiy tillarda ham
muhim grammatik xususiyat sifatida o‘rganiladi. Turkiy tillarda nisbat shakllari
o‘xshash morfologik vositalar orqali hosil qilinadi, lekin har bir tilda o‘ziga xos
xususiyatla
r mavjud. Masalan, turk tilida majhul nisbat “
-
il” va “
-
in”
qo‘shimchalari orqali hosil qilinadi, bu o‘zbek tilidagi shakllarga o‘xshaydi. Biroq,
turk tilida majhul nisbat shakllari ko‘proq rasmiy nutqda ishlatilsa, o‘zbek tilida
ular kundalik nutqda ham keng tarqalgan.
Qozog‘ tilida majhul nisbat shakllari “
-
ıl” yoki “
-
ın” qo‘shimchalari bilan hosil
qilinadi va ko‘pincha harakatning natijasini ta’kidlash uchun ishlatiladi.
Ozarbayjon tilida esa majhul nisbat shakllari “
-
ıl” va “
-
ın” qo‘shimchalari bilan
birga, ba’zi hollarda fe’lning asl shakliga qo‘shimchasiz ham ifodalanishi mumkin,
bu esa o‘zbek tilidagi qoidalar bilan farq qiladi.
O‘zbek tilining boshqa turkiy tillardan farqi shundaki, unda majhul nisbat shakllari
nafaqat rasmiy yoki ilmiy kontekstlarda, balki kundalik nutqda ham faol
qo‘llaniladi. Bu xususiyat o‘zbek tilining sintaktik moslashuvchanligi va semantik
boyligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, o‘zbek tilida majhul nisbat shakllarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
396
fonetik va morfologik o‘zgarishlari boshqa turkiy tillarga nisbatan soddaroq va
qulayroq hisoblanadi.
Turkiy tillar o‘rtasidagi qiyosiy tahlil nisbat kategoriyasining umumiy va xususiy
xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi. Bu tahlil nafaqat tilshunoslik uchun,
balki turkiy tillarni o‘qitish va targ‘ib qilishda ham muhim ahamiyatga ega. O‘zbek
tilidagi
nisbat shakllarining boshqa tillar bilan o‘xshashlik va farqlari ushbu
kategoriyaning rivojlanish tarixini va uning tilning umumiy tuzilishidagi o‘rnini
yaxshiroq tushunish imkonini beradi.
Nisbat kategoriyasining ta’limdagi ahamiyati
Fe’lning nisbat kategoriyasi o‘zbek tili o‘qitish jarayonida muhim o‘rin tutadi.
Ushbu kategoriyani o‘quvchilarga to‘g‘ri tushuntirish va qo‘llashga o‘rgatish
tilning grammatik tuzilishini tushunish va nutqda to‘g‘ri ishlatish uchun zarurdir.
O‘zbek tili darslarida nisbat shakllari odatda morfologiya va sintaksis bo‘limlarida
o‘rganiladi, lekin ularning semantik va stilistik xususiyatlari ko‘pincha e’tibordan
chetda qoladi.
Ta’lim jarayonida faol va majhul nisbat shakllarini o‘rgatishda amaliy
mashqlar muhim ahamiyatga ega. Masalan, o‘quvchilarga faol nisbatdagi
jumlalarni majhul nisbatga aylantirish yoki aksincha mashqlari beriladi. Bu
mashqlar nafaqat grammatik qoidalarni m
ustahkamlashga, balki o‘quvchilarning
nutqda turli shakllarni mos ravishda qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
Zamonaviy ta’limda texnologiyalardan foydalanish nisbat kategoriyasini
o‘rgatishni yanada samarali qiladi. Masalan, interaktiv dasturlar va mobil ilovalar
orqali o‘quvchilar nisbat shakllarini vizual va amaliy tarzda o‘rganishlari mumkin.
Onlayn platformal
ar va darsliklarda nisbat shakllarining qo‘llanilishiga oid
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
397
videolar, testlar va o‘yinlar mavjud bo‘lib, ular o‘quvchilarning qiziqishini
oshiradi.
Nisbat kategoriyasining ta’limdagi muammolaridan biri shundaki, o‘quvchilar
ko‘pincha majhul nisbat shakllarini faol nisbatdan farqlashda qiynaladi. Bu
muammoni hal qilish uchun o‘qituvchilar kontekstga asoslangan mashqlardan
foydalanishlari, misol jumlalarni turli stilistik uslublarda taqdim etishlari mumkin.
Shuningdek, adabiy matnlardan misollar keltirish orqali nisbat shakllarining badiiy
nutqdagi ahamiyatini ko‘rsatish foydali bo‘ladi.
Xulosa
Fe’lning nisbat kategoriyasi o‘zbek tilining grammatik tuzilishida muhim o‘rin
tutadi va tilning morfologik, sintaktik, semantik va stilistik xususiyatlarini
shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Faol va majhul nisbat shakllari harakatning
sub’ekt va ob’ekt
o‘rtasidagi munosabatni ifodalab, nutqda turli ma’no va stilistik
effektlarni yaratadi. O‘zbek tilida nisbat shakllari maxsus affikslar orqali hosil
qilinadi va ularning qo‘llanilishi tilnin
g fonetik va morfologik qonuniyatlariga
asoslanadi.
Nisbat kategoriyasining boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy tahlili o‘zbek tilining
o‘ziga xos xususiyatlarini va umumiy turkiy til xususiyatlarini aniqlashga yordam
beradi. Ushbu kategoriya nafaqat tilshunoslikda, balki o‘zbek tili o‘qitish
jarayonida ham muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy texnologiyalar va amaliy
o‘qitish usullaridan foydalanish nisbat shakllarini o‘quvchilarga yanada samarali
o‘rgatish imkonini beradi.
O‘zbek tilida fe’lning nisbat kategoriyasini chuqur o‘rganish tilning boyligini va
moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Ushbu kategoriyaning to‘g‘ri tushunilishi va
qo‘llanilishi nutqning aniqligi, ifodaviyligi va stilistik jihatdan boy bo‘lishiga
xizmat qiladi. Kelajakda nisbat kategoriyasining zamonaviy nutqdagi rivojlanish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
398
tendensiyalarini o‘rganish va ta’limda uning o‘rnini yanada mustahkamlash muhim
vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
•
Asqarova, M. (2005).
O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
•
Qo‘ng‘urov, R., & To‘xtasinov, I. (1997).
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
.
Toshkent: Sharq.
•
Sodiqov, A. (2010).
O‘zbek tilining sintaksisi
. Toshkent: Fan.
•
Johanson, L., & Csató, É. Á. (1998).
The Turkic Languages
. Routledge.
•
Abdullaev, F. (1983).
O‘zbek tilida fe’l shakllari
. Toshkent: Fan.
