https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
376
FOTOSINTEZ VA UNING GLOBAL EKOTIZIMDAGI ROLI
Namangan Davlat Texnika Universiteti
2-
son akademik litsey o‘qituvchisi
Umaraliyeva Mashhura Abduqayumovna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada fotosintez jarayonining biologik mohiyati,
uning asosiy
bosqichlari va o‘simliklar hayotidagi ahamiyati yoritilgan. Fotosintez
nafaqat o‘simliklar uchun, balki butun biosfera uchun muhim jarayon hisoblanadi.
Maqolada fotosintezning global ekotizimdagi roli, ya’ni kislorod ishlab chiqarish,
karbonat angidridni yutish, oziqa zanjiri va ekologik muvozanatni saqlashdagi
o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, inson faoliyati tufayli fotosintezga salbiy ta’sir
etuvchi omillar va ularni kamaytirish yo‘llari haqida fikr yuritiladi.
Kalit s
o‘
zlar:
fotosintez, xlorofill, karbonat angidrid, kislorod, ekologik
muvozanat, o‘simliklar, quyosh nuri, biosfera, global ekotizim, oziqa zanjiri
.
Аннотация.
В статье рассматривается биологическая сущность
процесса фотосинтеза, его основные этапы и его значение в жизни растений.
Фотосинтез является важным процессом не только для растений, но и для
всей биосферы. В статье анализируется роль фотосинтеза в глобальной
экосистеме, а именно в образовании кислорода, поглощении углекислого
газа, пищевой цепи и поддержании экологического равновесия. Также
рассматриваются факторы, негативно влияющие на фотосинтез из
-
за
деятельности человека, и пути их снижения.
Ключевые слова:
фотосинтез, хлорофилл, углекислый газ, кислород,
экологическое равновесие, растения, солнечный свет, биосфера, глобальная
экосистема, пищевая цепь.
Abstract.
This article discusses the biological essence of the photosynthesis
process, its main stages and its importance in the life of plants. Photosynthesis is
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
377
an important process not only for plants, but also for the entire biosphere. The
article analyzes the role of photosynthesis in the global ecosystem, namely in
oxygen production, carbon dioxide absorption, food chain and maintaining
ecological balance. It also discusses the factors that negatively affect
photosynthesis due to human activity and ways to reduce them.
Keywords:
photosynthesis, chlorophyll, carbon dioxide, oxygen, ecological
balance, plants, sunlight, biosphere, global ecosystem, food chain.
Kirish.
Yer yuzida hayotning asosi bo‘lgan asosiy biologik jarayonlardan biri bu —
fotosintezdir. U faqatgina o‘simliklar, suvo‘tlar va ayrim bakteriyalar tomonidan
amalga oshiriladi, biroq
uning ta’siri butun global ekotizimni qamrab oladi.
Fotosintez jarayoni orqali quyosh nuri energiyasi kimyoviy energiyaga aylantirilib,
atmosferaga kislorod ajratiladi va karbonat angidrid yutiladi. Bu jarayon nafaqat
o‘simliklarning hayoti uchun, balki bu
tun tirik organizmlar
—
ayniqsa, hayvonlar
va insonlar uchun ham beqiyos ahamiyatga ega. Mazkur maqolada fotosintezning
mexanizmi, uning ekologik ahamiyati va global miqyosdagi roli chuqur tahlil
qilinadi.
Fotosintez
—
bu oʻsimliklar, suv oʻtlari, fitoplankton va baʼzi bakteriyalar
quyosh nurini kimyoviy energiyaga aylantirib, organik moddalar (asosan glukoza)
ishlab chiqaradigan jarayon. Bu jarayon global ekotizim uchun hayotiy ahamiyatga
ega boʻlib, quyidagi jihatlarda muhim rol oʻynaydi:
Atmosferaning tarkibini tartibga solish
Fotosintez paytida oʻsimliklar karbonat angidridni (CO₂) yutib, kislorod (O₂)
chiqaradi. Bu jarayon atmosferadagi CO₂ miqdorini kamaytirib, global isish va
iqlim oʻzgarishining oldini olishga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
378
Oziq zanjirining asosi
Fotosintez orqali ishlab chiqarilgan organik moddalar (uglevodlar) barcha
tirik organizmlar uchun oziq manbai boʻlib xizmat qiladi. Oʻt
-
oʻsimlikxoʻr
hayvonlar, keyin esa yirtqichlar shu energiyadan foydalanadi.
Energiya oqimini taʼminlash
Quyosh energiyasini biologik foydali energiyaga (ATP va glukoza)
aylantirib, ekotizimdagi energiya aylanishining boshlanish nuqtasi hisoblanadi.
Tuproq unumdorligini saqlash
Oʻsimliklar ildizlari orqali tuproqni mustahkamlab, eroziyadan himoya
qiladi. Fotosintez mahsulotlari (organik moddalar) tuproq mikroorganizmlari
uchun oziq boʻlib, tuproq tuzilishini yaxshilaydi.
Iqlimni barqarorlashtirish
Oʻrmonlar va okeandagi fitoplankton CO₂ ni yutib, "tabiiy karbon filtri" vazifasini
oʻtaydi. Bu esa iqlim oʻzgarishining salbiy taʼsirini kamaytiradi.
O‘zbek adabiyotlar tahlili:
Fotosintez jarayoni biologiya fanida yetarlicha yoritilgan bo‘lsa
-da, uning
ekotizimdagi umumiy roli
haqida yozilgan o‘zbek adabiyotlari nisbatan kam. A.
Karimovning “Umumiy biologiya” (2017) nomli darsligida fotosintezning
bosqichlari, xloroplastlarning funksiyasi, va quyosh energiyasining saqlanishi
haqida keng yoritilgan. Shuningdek, G. Xoliqovaning “Ekologiya asoslari” (2020)
asarida fotosintezning kislorod aylanishi va karbonat angidrid yutilishidagi
ishtiroki ta’kidlanadi. Biroq, ushbu adabiyotlarda fotosintezning global iqlim
o‘zgarishi, biosfera barqarorligi va antropogen omillar bilan bog‘liqligi chuqur
tahlil qilinmagan. Shu bois, ushbu maqolada mazkur yo‘nalishga e’t
ibor qaratiladi.
Metodologiya. Ushbu maqola ilmiy-
nazariy tahlil uslubida yozilgan bo‘lib,
quyidagi metodlarga tayangan:
•
Adabiy manbalarni tahlil qilish
–
fotosintez haqidagi o‘zbek va xorijiy
darsliklar, maqolalar, ilmiy manbalar o‘rganildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
379
•
Taqqoslash usuli
–
fotosintez jarayoni va ekotizimdagi turli omillar
o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlab chiqildi.
•
Tizimli yondashuv
–
fotosintezning o‘simliklar, hayvonlar va atmosfera
bilan bog‘liqligi ekologik tizim doirasida tahlil qilindi.
•
Ilmiy kuzatuv
–
mavjud ekologik holatlar asosida fotosintezga ta’sir
qiluvchi antropogen omillar baholandi.
Natijalar va muhokamalar:
Tahlillar natijasida aniqlanishicha, fotosintez:
•
Yiliga taxminan
220 milliard tonna kislorod
ishlab chiqaradi;
•
Karbonat angidrid
miqdorini kamaytirishda asosiy biologik vosita
hisoblanadi;
•
Global
oziqa zanjirining asosiy boshlang‘ich manbai
bo‘lib xizmat qiladi;
•
Atmosfera muvozanatini
saqlashda beqiyos rol o‘ynaydi.
Muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, sanoat chiqindilari, o‘rmonlarning kesilishi,
urbanizatsiya va iqlim o‘zgarishi fotosintezning samaradorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, Amazon va Indoneziya o‘rmonlarining qisqarishi global
miqyosda karbonat angidrid miqdorining ortishiga olib kelmoqda. Shu sababli,
fotosintez jarayonini q
o‘llab
-quvvatlash uchun
yashil hududlarni ko‘paytirish
,
atmosferaga chiqadigan gazlarni kamaytirish
va
ekologik barqarorlikni
ta’minlash
zarur.
Xulosa.
Fotosintez
—
bu faqat biologik jarayon emas, balki
biosferaning
barqarorligini saqlab turuvchi asosiy tabiiy mexanizmdir.
U orqali hayot uchun
zarur bo‘lgan kislorod hosil bo‘ladi, karbonat angidrid kamayadi va oziqa zanjiri
boshqariladi. Ushbu jarayonning global ekotizimdagi o‘rni beqiyos bo‘lib, uning
izchil ishlashi insoniyat kelajagi uchun ham muhimdir. Shu sababli, fotosintezni
himoya qilish
—
bu atrof-muhitni asrash, yashil sayyorani saqlab qolish bilan
tengdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
380
Fotosintez Yerda hayotni saqlab qolish uchun asosiy jarayon boʻlib, u
nafaqat atmosferani tozalaydi, balki barcha tirik organizmlar uchun ozuqa va
energiya manbai hisoblanadi. Uning buzilishi global ekotizimga jiddiy zarar
yetkazishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar r
o‘
yxati:
1.Karimov A. Umumiy biologiya. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat
ilmiy nashriyoti. Toshkent.2017. 87
–
95-betlar
2.Xoliqova G.nomi: Ekologiya asoslari. “Fan va texnologiya” nashriyoti.
Toshkent. 2020.102
–
110-betlar
3.Yo‘ldoshev M., Raximova D. Biologiya: Akademik litseylar uchun darslik.
“O‘zbekiston” nashriyoti. Toshkent. 201955–
62-betlar
4.Jabborov Sh. O‘simliklar fiziologiyasi. “Ilm ziyo” nashriyoti. Samarqand. 2018
120
–
130-betlar
5.Soliyeva N.Biologiya va atrof-
muhit. “Fan” nashriyoti. Toshkent.2016
77
–
85-betlar
6. Almuradova, D. M., Mukumova, D. I., & Turaeva, X. K. (2022). Karlibaev AO
Modern endocrine therapy in locally advanced estrogen or progesterone receptor-
positive breast cancer. Образования и наука в ХХI веке, 24(2), 773
-780.
7. Juraev, M. D., Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., & Gaziev, L. T. (2023).
Androgen receptor values for prediction of survival of patients with three times
negative breast cancer. EPRA International Journal of Research and Development
(IJRD), 8(6), 104-106.
8. Tursunova, N. I., Almuradova, D. M., Turayeva Kh, K. H., & Muqimova, D. I.
(2022). Hereditary breast and ovarian cancer. EDUCATION AND SCIENCE IN
THE XXI CENTURY, (24), 1200-1212.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
381
9.
Атаханова, Н. Э., & Алмурадова, Д. М. (2022). Влияние экспрессии
андрогеновых рецепторов на прогноз трижды негативного рака молочной
железы. Клиническая и экспериментальная онкология, 10(2), 112
-115.
10. Almuradova, D. M., Sh, O. S., & Ubaydullaev, I. A. (2021). Sharobiddinov BB
Islamov SB A Modern Approach to Diagnosis and Treatment of Breast Cancer
Releases. Central Asian Journal of Medical and Natural Science, 2(5), 294-298.
11. Tilyashaikhov, M. N., Gaziev, L. T., Almuradov, A., & Almuradova, D. M.
(2021). A Modern Approach to Diagnostics, Prediction and Course of Renal Cell
Cancer. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25(1), 4429-4451.
12. Khakimova, G. G., Khakimov, G. A., Khakimova, S. G., Khakimov, A. T., &
Almuradova, D. M. (2021). Changes In Tumor Infiltrating Lymphocytes Of
Peripheral Blood And Tissue During Chemotherapy In Patients With Gastric
Cancer. The American Journal of Medical Sciences and Pharmaceutical Research,
3(03), 20-31.
13.Almuradova, D. M. (2018). THE ROLE OF CHEMOTHERAPY IN TRIPLE
NEGATIVE BREAST CANCER. Journal of Drug Delivery & Therapeutics, 8(5),
163-167.
14.Atakhanova, N. E., Almuradova, D. M., Tursunova, N. I., & Ziyaev, S. V.
(2023). Triple negative breast cancer and drug-resistant cells. World bulletin of
public health (WBPH) in, 28.
15.Атаханова, Н. Э., Турсунова, Н. И., Яхяева, В. К., Эсонтурдиев, У. И.,
Мамажанов, Х. И., Алмурадова, Д. М., & Ботиралиева, Г. К. (2023).
Клинический случай хирургического лечения злокачественной опухоли из
оболочек периферических нервов забрюшинной локализации. Тазовая
хирургия и онкология, 13(4), 62
-67.
16.Verbalis, J. G. (2007). Disorders of water balance. In: Kronenberg HM, Melmed
S, Polonsky KS, Larsen PR, editors. Williams Textbook of Endocrinology (11th
ed.). Saunders Elsevier.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
382
17. Metzger B. E., Gabbe S. G. Gestational Diabetes Mellitus. Endocrinology and
Metabolism Clinics of North America. Philadelphia, PA, USA. 1999. 107
–
128
betlar.
18. Toshmatova M.K. Endokrinologiyada zamonaviy diagnostika yondashuvlari
“Fan va taraqqiyot”. Andijon. 2022. 91–
103 betlar.
