https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
364
CHET EL KAPITALI ISHTIROKIDAGI KORXONALARNI
BOSHQARISH MEXANIZMI VA XUSUSIYATLARI
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
“
Buxgalteriya hisobi va menejment
”
kafedrasi
katta o
‘
qituvchisi
Yulchiyev Erkinjon
Isaqjonov Dilyorbek
G‘
ulomjon
o‘g‘
li
Andijon davlat texnika instituti
“Menejment” yo‘
nalishi 4-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarning
boshqarish mexanizmi va hususiyatlari tahlil qilinadi. Chet el investitsiyalari
iqtisodiyotga jalb qilinganida, mahalliy va xorijiy aksiyadorlar
o‘rtasida
samarali
boshqaruv tizimi va strategiyalarni ishlab chiqish zarurati yuzaga keladi. Maqolada
bu turdagi korxonalarning kapital tuzilmasi, boshqaruv strukturalari, qaror qabul
qilish jarayonlari, huquqiy va tartibga solish masalalari, moliyaviy va foyda
taqsimoti, kadrlar boshqaruvi va texnologik innovatsiyalar kabi muhim jihatlari
ko‘rib
chiqiladi.
Kalit
so‘zlar
:
Chet el kapitali, boshqaruv mexanizmi, q
o‘shma
korxonalar,
xorijiy investitsiyalar, mulkchilik tuzilmasi, boshqaruv strukturalari.
Kirish.
Hozirgi kunda iqtisodiy rivojlvnish jarayonlari doirasida chet el
kapitali ishtirokidagi korxonalar jahon iqtisodiyotida muhim
o‘rin
tutmoqda.
Ushbu korxonalar, asosan, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish orqali mahalliy
bozorlarni rivojlantirish va yangi texnologiyalarni
o‘zlashtirish
imkoniyatlarini
yaratadi. CHet el kapitali ishtirokidagi korxonalar
–
bu xorijiy va mahalliy
investorlar
o‘rtasidagi
hamkorlikni ifodalovchi tashkilotlar
bo‘lib
, ularning
boshqaruv mexanizmi
ko‘plab
o‘ziga
xos jihatlarni
o‘z
ichiga oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
365
Mazkur maqolada chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarning boshqarish
mexanizmi va hususiyatlari, xususan, kapital tuzilmasi, boshqaruv tuzilmalari,
qaror qabul qilish jarayoni, kadrlar boshqaruvi, moliyaviy taqsimot va texnologik
innovatsiyalar kabi asosiy jihatlar tahlil qilinadi [1]. SHuningdek, ushbu
korxonalarning lokal va global bozorlarga moslashuvining muhim jihatlari va ular
bilan
bog‘liq
bo‘lgan
risklarni boshqarish masalalari yoritiladi(1-rasm):
CHet el kapitali ishtirokidagi korxonalar, odatda, xorijiy va mahalliy
aksiyadorlarning ulushlaridan iborat
bo‘ladi
. Xorijiy investorlar
o‘z
kapitali bilan
nafaqat moliyaviy resurslar, balki texnologiya, boshqaruv tajribasi va global
tarmoqlarga kirish imkoniyatlarini ham olib keladi [2]. Mahalliy aksiyadorlar esa
o‘zining
bozor bilimlari, resurslari va siyosiy aloqalari bilan
qo‘shiladi
. SHunday
qilib, korxonaning kapital tuzilmasi nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy sharoitlarga
ham
bog‘liq
bo‘lishi
mumkin.
1-rasm.Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalar boshqarish mexanizmining
muhim jihatlari.
Xorijiy kapital ishtirokining miqdori davlatlararo siyosatlar va qonunchilikka
qarab farq qiladi. Ayrim davlatlar strategik tarmoqlarda xorijiy investitsiyalarni
cheklashlari mumkin, masalan, energiya, axborot texnologiyalari yoki mudofaa
sanoatida. SHuning uchun, korxona tuzilmasi va uning boshqaruvi, shuningdek,
Ch
е
t el kapitali ishtirokidagi korxonalar boshqarish
m
е
xanizminiang muhim jihatlari
Kapital
tuzilmasi
va
mulkchilik
Boshqaruv
tizimi va
strukturasi
Qaror qabul
qilish
jarayoni
Moliyaviy
taqsimot va
foyda
Kadrlar
boshqaruvi
Xavf va
risklarni
boshqarish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
366
chet el kapitalining ishtiroki qonunlar bilan belgilangan normativlarga
bog‘liq
bo‘ladi
.
CHet el kapitali ishtirokidagi korxonalarda boshqaruv tizimi odatda ikkita
asosiy elementdan iborat
bo‘ladi
: mahalliy va xorijiy menejment. Bu tuzilma,
o‘z
navbatida, qaror qabul qilishda ikki tomonning manfaatlari va ehtiyojlarini hisobga
olishni talab qiladi. Boshqaruv kengashining tarkibi hamda strategik qarorlar qabul
qilish jarayoni hamkorlar
o‘rtasidagi
kelishuvlarga asoslanadi.
Odatda, xorijiy investorlarda kompaniyaning strategik rivojlanishi
bo‘yicha
katta ta
’
sir kuchi
bo‘ladi
, chunki ular uzoq muddatli yondashuvlarni
ko‘proq
qadrlashadi. Mahalliy menejment esa kunlik operatsiyalarni, ichki bozordagi
o‘zgarishlarni
va ijtimoiy-madaniy muhitni hisobga olgan holda boshqaruvni
amalga oshiradi [3]. SHunday qilib, boshqaruv tizimi ikkita tizimni
–
mahalliy va
xorijiyni integratsiya qilishni talab qiladi.
Qaror qabul qilish jarayoni chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarda
ko‘pincha
murakkab
bo‘ladi
, chunki bu jarayonlar
ko‘plab
bosqichlarni va
manfaatdor tomonlarni
o‘z
ichiga oladi. Xorijiy investitsiyalar
ko‘plab
hollarda
global strategiyalarni talab qiladi, shu bilan birga mahalliy sharoitlar va bozorni
o‘rganish
ham muhimdir.
Boshqaruv kengashi odatda eng yuqori darajadagi strategik qarorlarni qabul
qiladi, masalan, kengayish rejalarini, yangi bozorga kirishni yoki yangi
mahsulotlarni ishlab chiqishni. Mahalliy menejment esa operatsion darajada
qarorlar qabul qiladi, bu esa kompaniyaning kundalik faoliyatini, marketing
strategiyalarini va operatsion samaradorligini boshqarish uchun zarur [4].
Kadrlar boshqaruvi chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarda
ko‘plab
murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Mahalliy va xorijiy madaniyatlar
o‘rtasidagi
farqlar, turli ish yondashuvlari va mehnat bozoridagi normativlar boshqaruv
tizimini qiyinlashtiradi. SHu sababli, xorijiy investitsiyalar kadrlar tayyorlash,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
367
treninglar
o‘tkazish
va madaniy integratsiya orqali lokal va xalqaro xodimlar
o‘rtasidagi
farqlarni kamaytirishga harakat qilishi zarur.
Mahalliy menejment, odatda,
o‘zining
mahalliy xodimlarini yaxshi tushunadi
va ularni boshqarishda katta tajribaga ega. Xorijiy menejment esa global tajriba va
boshqaruv metodologiyasini olib keladi. Bu integratsiya ham ijobiy, ham salbiy
ta’sirlar
ko‘rsatishi
mumkin, shuning uchun bu masalani ehtiyotkorlik bilan
boshqarish zarur.
Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalar
ko‘plab
xavf va risklarga duch
kelishadi. Siyosiy va iqtisodiy
o‘zgarishlar
, valyuta kurslarining tebranishi,
mahalliy qonunchilikning
o‘zgarishi
–
bularning barchasi kompaniyaning
faoliyatiga
ta’sir
ko‘rsatishi
mumkin. Shuningdek, madaniy farqlar va xorijiy
investorlar bilan yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan
ijtimoiy moslashuv muammolari
ham risklarni yaratadi.
Xavfni boshqarish uchun
ko‘plab
chet el kapitali ishtirokidagi korxonalar
sug‘urta
, diversifikatsiya, xedjirlash va boshqa risklarni kamaytirish vositalaridan
foydalanadi. Yaxshi rejalashtirilgan strategiyalar va kuchli boshqaruv tizimi bu
xavflarni minimallashtirishga yordam beradi.
Xulosa. Yuqoridagi fikr va mulohazalardan kelib chiqib, shunday xulosaga
kelish mumkinki, qayd etilgan muhim jihatlardan muntazam va tizimli foydalanish
chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarning boshqarish mexanizmini yaxshilash,
samaradorligini oshirishda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Avdyeyeva, N. N.
(2018).
Chet el investitsiyalari va ularning
iqtisodiyotdagi o‘rni.
- Tashkent: "Iqtisodiyot" nashriyoti.
2.
Davies, H., & Walters, P.
(2004).
Managing Multinational Enterprises:
Strategy and Structure.
Oxford: Oxford University Press.
3.
Makhmudov, B. R.
(2017).
Xorijiy kapital va uning iqtisodiy ta'siri.
-
Tashkent: "Fan va texnologiya" nashriyoti.
4.
Shenkar, O., & Luo, Y.
(2004).
International Business: Theories, Policies,
and Practices.
New Jersey: Pearson Education.
