https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
396
O‘ZBEKISTONDA QIMMATLI QOG’OZLAR
BOZORINING
RIVOJLANISH HOLATI: MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR
M. Saydaxmedova
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiyasi universiteti
Jahon iqtisodiyoti yo’nalishi talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola O'zbekiston moliya bozorining, ayniqsa,
qimmatli qog'ozlar bozorining rivojlanish holati, muammolari va istiqbolli
yo'nalishlarini tahlil etadi. Maqola mamlakatda bozorni shakllantirish va
faollashtirish uchun qilinayotgan islohotlar, xalqaro hamkorlik va mablag' jalb
qilish jarayonlarining muhimligini ta'kidlaydi. Shuningdek, likvidlikni oshirish,
xususiylashtirish va aholining moliyaviy savodxonligini kuchaytirish kabi muhim
muammolar ham muhokama qilinadi. Yakunida, qimmatli qog'ozlar bozori orqali
iqtisodiy barqarorlik va rivojlanishga erishish maqsad qilib qo'yilgan va ular
yuzasidan bir qancha xulosa va takliflar berilgan.
Kalit so’zlar
.
Qimmatli qog'ozlar bozori, rivojlanish va muammolar, aksiya,
obligatsiya, likvidlik, xususiylashtirish, moliyaviy savodxonlik, iqtisodiy
barqarorlik.
THE STATE OF DEVELOPMENT OF THE SECURITIES MARKET
IN UZBEKISTAN: PROBLEMS AND PROSPECTS
Abstract.
This article analyzes the current state, challenges, and promising
directions of the financial market of Uzbekistan, particularly the securities market.
It emphasizes the importance of ongoing reforms, international cooperation, and
capital attraction in shaping and activating the market in the country. The article
also discusses key issues such as enhancing liquidity, privatization, and improving
the population's financial literacy. In conclusion, it is noted that achieving
economic stability and growth through the securities market is set as a primary
goal.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
397
Keywords:
Securities market, development and challenges, shares, bonds,
liquidity, privatization, financial literacy, economic stability.
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiyotda qimmatli qog'ozlar bozori juda muhim
ahamiyatga ega. Iqtisodiyotni barqarorlashtirish va rivojlantirish uchun samarali
iqtisodiy siyosatni amalga oshirish zarur bo'lsa-da, moliyaviy sohada institutsional
islohotlarni o'tkazish ham shunchalik muhimdir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida fond
bozoridagi qimmatli qog'ozlardan samarali foydalanish imkoniyatini ta'minlovchi
barqaror moliyaviy tizim katta ahamiyatga ega. Bunday tizimga ega mamlakatlar
iqtisodiy xavflarga nisbatan chidamli bo'ladi.
Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida qimmatli qog‘ozlar bozorining to‘g‘ri
tashkil etilishi va uning vositalaridan oqilona foydalanish juda muhim ahamiyat
kasb etmoqda. Chunki bu nafaqat moliya bozorini rivojlantiradi, balki iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, ikkilamchi bozorda
faqat davlat qimmatli qog‘ozlarigina emas, balki tijorat banklari, nobank moliyaviy
tashkilotlar va investitsiya kompaniyalari ham faol ishtirok etishi ochiq bozor
operatsiyalarini ancha samaraliroq qilish imkonini beradi.
ta’kidlash kerakki, mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi ko‘pincha
moliyaviy bozorlar holati bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Bu ayniqsa aholi jon
boshiga to‘g‘ri keladigan milliy daromad ko‘rsatkichlarida yaqqol ko‘rinadi.
Yaxs
hi rivojlangan qimmatli qog‘ozlar bozori esa odatda yalpi ichki mahsulotga
nisbatan yuqori kapitalizatsiya darajasi bilan ajralib turadi. Misol uchun, ayrim
rivojlangan davlatlarda bu ko‘rsatkich 100 foizdan oshib ketgan. bu holat shuni
ko‘rsatadiki, moliyaviy vositalar qanchalik ko‘p va erkin muomalada bo‘lsa,
1
Xamidov B. M., Razzoqov J. X.
O’zbеkistonda moliya bozorini rivojlantirishning istiqbolli yo’nalishlari // Science
and Education.
2023. №1.:
https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekistonda-moliya-bozorini-rivojlantirishning-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
398
investorlar uchun shuncha ko‘proq imkoniyat yaratiladi. Shu orqali esa moliya
bozorlarining barqarorligi oshadi, iqtisodiy faollik rag‘batlantiriladi.
Xususan, mamlakatimiz misolida ko’radigan bo’lsak,
Y
angi O‘zbekiston
strategiyasi doirasida mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiya qilish va barqaror
rivojlanishni ta’minlash ustuvor vazifalardan biridir. So‘nggi yillarda O‘zbekiston
iqtisodiy islohotlarni faol amalga oshirib, xalqaro moliya bozorlariga
int
egratsiyalashish yo‘lida muhim qadamlar tashlamoqda. Ushbu jarayonda
qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim vosita
sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Qimmatli qog‘
ozlar bozori korxonalarni
moliyalashtirish, investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy resurslarni samarali
taqsimlash imkonini beradi.
Shu boisdan, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
tomonidan “2020
-2025-yillarda moliya bozorini rivojlantirish strategiyasini ishlab
chiqish va erkin muomaladagi jami qimmatli qog’ozlarning yalpi ichki mahsulot
hajmiga nisbatini 2025-yil oxiriga qadar kamida 10-15 foizga yetkazish kun
tartibidagi asosiy masala ekanligi ta’kidlandi”.
yuzasida bir nechta qaror va farmonlar qabul qilingan. O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2022-yil 28-yanvardagi PF-60 sonli farmoniga
muvofiq 2022
—
2026 yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning Ta
raqqiyot
Strategiyasi” ning 27
-
maqsadida Iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni ko‘paytirish
maqsadida, kelgusi 5 yilda fond bozori aylanmasini 200 million AQSh dollaridan
7 milliard AQSh dollariga yetkazish
masalasi belgilangan. Bunday ustuvor va
dolzarb vazifalarning samarali amalga oshirilishi mamlakatimizda moliya
bozorining xususiyatlari va rivojlanish tendentsiyalarini tadqiq etish hamda moliya
2
Sh.M.Mirziyoyev Fond bozorini rivojlantirish masalalariga bag
ʻ
ishlangan yig
ʻ
ilish bayonoti. 2019-yil 7-oktyabr.
http://xs.uz/uzkr/post/fond-bozorini-rivozhlantirish-masalalari-muhokama-qilindi
3
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti PF
-60-sonli Farmoni. 2022
—
2026-
yillarga mo‘ljallangan “Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. 28.01.2022.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
399
bozorini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni faollashtirish lozimligini
ko’rsatmoqda.
Asosiy qism.
O’zbekiston Respublikasi qimmatli qog’ozlar bozorining holati.
O‘zbekistonda qimmatli qog‘ozlar bozori 1990
-yillardan boshlab rivojlana
boshlagan bo‘lsa
-da, u hali ham rivojlanishning dastlabki bosqichlarida turibdi.
Toshkent fond birjasi (O‘zbekiston Respublikasi fond birjasi)
mamlakatning asosiy qimmatli qog‘ozlar savdo platformasi sifatida faoliyat
yuritadi. So‘nggi yillarda hukumat tomonidan qabul qilingan islohotlar, xususan,
davlat korxonalarini xususiylashtirish
va qimmatli qog‘ozlar bozorini
rivojlantirishga qaratilgan qonunlar bozor faolligini oshirishga xizmat qildi. 2020-
yildan boshlab O‘zbekiston xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni
kengaytirib, qimmatli qog‘ozlar bozorini rivojlantirish bo‘yicha bi
r qator
loyihalarni amalga oshirdi. Masalan, xalqaro obligatsiyalar chiqarish va davlat
aksiyalarini birjada joylashtirish orqali mamlakat tashqi sarmoyalarni jalb qilishga
muvaffaq bo‘ldi.
Respublika Toshkent fond birjasi 2025-
yil mart oyi hisobotiga ko’ra,
s
avdolarning umumiy hajmi 806,74 mlrd so‘mni (62,40 mln dollar) tashkil etib,
2024-yilning mart oyiga nisbatan 736,48 mlrd s
o‘mga yoki 10 barobarga o‘sdi.
Shu bilan birga, 256,38 mlrd so‘m (19,82 mln dollar) yoki bitimlar hajmining 31,78
foizi birja kotirovkalash varag‘iga kiritilgan qimmatli qog‘ozlar bilan tuzilgan
bitimlarga to‘g‘ri keldi. Savdo hajmning qolgan qismi listingdan tashqari savdo
maydonchasi (LT
SM) bitimlarga to‘g‘ri
keldi. Birja savdo maydonchalaridagi
bitimlarning umumiy soni 37 786 tani tashkil etib, bu o‘tgan yilning mart oyiga
nisbatan 4 634 taga yoki 10,92% ga kam. Bunda, 30 926 ta bitim Birjaning birja
kotirovkalash varag‘iga kiritilgan qimmatli qog‘ozlar bilan, 6 860
ta bitim esa
4
Xamidov B. M., Razzoqov J. X.
O’zbеkistonda moliya bozorini rivojlantirishning istiqbolli yo’nalishlari // Science
and Education. 2023.
№1
, 959-bet.:
https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekistonda-moliya-bozorini-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
400
listingdan tashqari savdo maydonchasida amalga oshirilgan.
O‘rtacha kunlik
savdolar hajmi 44,82 mlrd so‘mni (3,46 mln dollar), o‘rtacha kunlik bitimlar son
i
esa 2 099 tani tashkil etdi.
Oy yakunlariga ko‘ra, UCI indeksi 0,4 foizga o‘sib,
652,93 punktni tashkil etdi.
O‘zbekiston Respublikasida asosan aksiya va obligatsiyalar bo‘yicha
tajriba mavjud.
Askiyalar bozorini kuzatib shunday xulosa qilishimiz mumkinki, 2025-yil
mart oyi yakunlariga ko’rsa, savdolar hajmi 49,04 mlrd so‘mni (3,80 mln dollar)
tashkil etdi. 2024-
yilning mart oyiga nisbatan savdolar hajmi 11,20 mlrd so‘mga
yoki 18,59% ga kamaygan. Shu o’rinda, savdolarning asosiy hajmi (42,81 mlrd
so‘m) Nego Board platformasiga to‘g‘ri keldi. O‘r
tacha kunlik savdolar hajmi 2,72
mlrd so‘mni (211 ming dollar), o‘rtacha kunlik bitimlar soni esa 1 702 tani tashkil
etdi. Oy yakuniga ko‘ra, aksiyalar bozorining kapitallashuvi 924,25 mlrd so‘mga
yoki 0,38 foizga o‘sib, 242,29 trln so‘mni (18,76 mlrd dollar) tashkil etdi, erkin
muomalada bo‘lgan (free float) aksiyalarning bozor kapitallashuvi esa 4,07 trln
so‘mni tashkil etdi. Oy oxirida Birjaning birja kotirovkalash varag‘ida 94 ta
emitentning aksiyalari mavjud edi.
Obligatsiyalar bozorini tahlil qiladigan bo’lsak,
Korporativ obligatsiyalar
bozoridagi savdolar hajmi 207,34 mlrd so‘mni (16,03 mln dollar) tashkil etib,
2024-
yilning mart oyiga nisbatan 206,24 mlrd so‘mga yoki 187 barobarga oshdi.
O‘rtacha kunlik savdo hajmi 11,52 mlrd so‘mni, o‘rtacha kunlik bitimlar soni 16
tani tashkil etdi. O
y yakuniga ko‘ra, birja kotirovkalash varag‘iga kiritilgan
obligatsiyalarning bozor qiymati 1,5 trln so‘mni (116,43 mln dollar) tashkil etdi.
O’zbekiston Respublikasi qimmatli qog’ozlar bozoridagi muammolar.
5
Toshkent fond birjasi hisoboti.
https://www.uzse.uz/analytics/
6
Toshkent fond birjasi hisoboti.
https://www.uzse.uz/analytics/
7
Toshkent fond birjasi hisoboti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
401
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida fond bozori rivojlanish
bosqichida bo‘lib, so‘nggi yillarda uning o‘sish sur’atlari sezilarli darajada
oshmoqda. Biroq bu sohada hali ham bir qator tizimli muammolar mavjudligini
inkor etib bo‘lmaydi. Masalan,
2021-yilda respublika listing kompaniyalari ulushi
yalpi michki mahsulotning 6.7% ini tashkil etgan.
iqtisodiyotga ta’sir doirasi hanuzgacha chegaralanganligidan darak beradi.
Taqqoslash uchun aytadigan bo‘lsak, rivojlangan yoki faol fond bozoriga
ega ayrim mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 2021 yilniung o’zida
ancha yuqori:
Singapurda fond bozori kapitalizatsiyasi YaIMning 152.8 foizini tashkil qilsa,
Malayziyada 110.8 foiz, Janubiy Koreyada 122 foiz, hatto, Rossiyada ham ushbu
ko’rsatkich 45 foiz atrofida. Bu esa O‘zbekiston fond bozorining salohiyati katta
emasligini va uni rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi.
2021 yilda chiqarilgan barcha davlat obligatsiyalari valyuta birjasi orqali
faqat tijorat banklariga sotilgan. Bu holat obligatsiyalar bozorining ommaviylik
darajasi past ekanini, ya’ni ularga keng omma yoki institutsional investorlarning
to‘g‘ridan
-
to‘g‘r
i kirishi cheklanganini bildiradi. Shuningdek, fond bozorida
faoliyat yuritayotgan professional ishtirokchilar soni 100 nafardan ham oshmaydi.
Bu esa likvidlikning pastligi, bozor infratuzilmasining zaifligi va raqobat
muhitining cheklanganligiga olib kelmoqda.
O‘zbekiston fond bozorining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy
omillardan biri bu
–
xususiylashtirish jarayonining sust kechayotganidir. Bozor
iqtisodiyotiga o‘tish davrida davlat korxonalarini aksiyadorlik jamiyatlariga
aylantirish orqali moliyaviy vositalar aylanishini faollashtirish kutilgan edi. Biroq,
ko‘plab korxonalar hanuzgacha to‘liq xususiylashtirilmagan, ayrim hollarda esa
aksiyalar yopiq shaklda taqsimlangan. Bu esa keng ommaning aksiyalar savdosida
8
Jahon Banki ma’lumotlari asosida
https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&type=metadata&series=NY.GDP.MKTP.KD.ZG
9
Qudratov, S
h. G’. O’zbekiston
Respublikasi fond bozori va uning rivojlanishiga tasir qilayotgan asosiy
muammolari.
Молодые ученые
,
1
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
402
ishtirok etish imkoniyatini cheklamoqda. Natijada, fond bozorida likvidlik past
bo‘lib qolmoqda va investorlar uchun yetarli darajada jozibador muhit
yaratilmayapti. Mazkur muammoni bartaraf etish uchun ochiq va shaffof
xususiylashtirish mexanizmlarini jor
iy etish, davlat korxonalarining ma’lum
ulushini fond bozorida erkin muomalaga chiqarish, shuningdek, aholini
aksiyadorlik madaniyatiga o‘rgatishga qaratilgan targ‘ibot ishlarini kuchaytirish
muhim hisoblanadi.
O‘zbekistonda qimmatli qog‘ozlar bozorining rivojlanishiga to‘sqinlik
qiluvchi keyingi muammolardan biri bu likvidlikning pastligidir. Bozorda savdo
qilinadigan aksiyalar va obligatsiyalar soni cheklangan, bu esa investorlarning
faolligini pasaytiradi. Ushbu muammoni hal qilish uchun davlat korxonalarining
aksiyalarini birjaga kengroq kiritish va xususiy sektor kompaniyalarini qimmatli
qog‘ozlar chiqarishga rag‘batlantirish zarur.
Shu bilan birgalikda aholining moliyaviy savodxonligi darajasini pastligini
ham muamo sifatida
keltirish mumkin. Ko‘p fuqarolar qimmatli qog‘ozlar bozori
haqida yetarli ma’lumotga ega emas, bu esa ularning bozorga kirishini
qiyinlashtiradi. Buni yechish uchun maxsus ta’lim dasturlari va ommaviy axborot
vositalari orqali aholini xabardor qilish kampa
niyalarini yo‘lga qo‘yish lozim.
Respublika fond bozorida uchraydigan muammolardan yana biri bu
xalqaro investorlarning qiziqishining yetarli emasligi. Xorijiy sarmoyadorlarni jalb
qilish uchun bozor infratuzilmasini yaxshilash, shaffoflikni oshirish va xalqaro
moliya bozorlari standartla
riga moslashish zarur. Masalan, O‘zbekistonning
xalqaro reyting agentliklari bilan hamkorligi va milliy qonunchilikni global
talablarga moslashtirish bu jarayonni tezlashtirishi mumkin.
Xulosa.
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida qimmatli qog‘ozlar
bozori tobora muhimroq o‘rin egallamoqda. Bu bozor nafaqat korxonalar uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
403
qo‘shimcha moliyaviy manba, balki investitsiyalarni jalb qilish hamda iqtisodiy
faoliyatni shaffof qilish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Korxonalar o‘z
loyihalarini moliyalashtirishda endilikda faqat bank kreditlariga tayanmasdan,
qimmatli qog‘ozlar orqali ham mablag‘ yig‘ish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda.
Hozircha bu soha O‘zbekistonda rivojlanishning dastlabki bosqichida
turibdi. Lekin hukumat tomonidan ko‘rilayotgan chora
-tadbirlar, yangi normativ-
huquqiy asoslar yaratilayotgani va xalqaro moliyaviy institutlar bilan olib
borilayotgan hamkorlik bu bo
zorning yaqin yillarda jadal sur’atlarda o‘sishiga
zamin yaratmoqda.
Kelgusida qimmatli qog‘ozlar bozori rivojlanishida bir nechta muhim
yo‘nalishlarga e’tibor qaratish, muammolarni tahlil qilib ularga samarali yechimlar
topish va ularni amalga oshirish zarur.
Agar bu yo‘nalishlar izchil davom ettirilsa, O‘zbekistonning qimmatli
qog‘ozlar bozori nafaqat milliy iqtisodiyotga, balki mintaqaviy moliyaviy muhitga
ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan kuchli tizimga aylanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti PF
-60-sonli Farmoni.
2022
—
2026-
yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida”. 28.01.2022.
2.
Sh.M.Mirziyoyev Fond bozorini rivojlantirish masalalariga
bagʻishlangan yigʻilish bayonoti. 2019
-yil 7-oktyabr.
http://xs.uz/uzkr/post/fond-bozorini-rivozhlantirish-masalalari-muhokama-
3.
Xamidov B. M., Razzoqov J. X. O’zbе
kistonda moliya
bozorini rivojlantirishning istiqbolli yo’nalishlari // Science and Education.
2023. №1.
957-964-bet.:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
404
moliya-bozorini-rivojlantirishning-istiqbolli-yo-nalishlari
4.
Nurmanov
Sh.X.,
Eshimova
G.B..
O‘zbekiston
Respublikasida qimmatbaho qog‘ozlar bozori hozirgi holati. O‘zbekistonda
fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. 2024,
№ 26.: 2
16-221-
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/view/9491
5.
Qudratov, Sh. G’. O’zbekiston Respublikasi fond bozori va
uning rivojlanishiga tasir qilayotgan asosiy muammolari.
Молодые
ученые
,
1
(13),
124-127-bet.
academy.uz/index.php/yo/article/view/20940
6.
Rahmonqulov I.O
’. Qimmatli qog‘ozlar bozorini
rivojlantirish orqali iqtisodiy o‘sish.
Theory and analytical aspects of recent
research. International scientific-online conference. 2024. Part 30. 145-
148-bet.:
https://interoncof.com/index.php/turkey/article/view/5571
7.
Toshkent fond birjasi hisoboti
https://www.uzse.uz/analytics/
8.
Jahon Banki ma’
https://databank.worldbank.org/
