https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
341
KOMPYUTER VIRUSLARI VA ULARGA QARSHI KURASHISH
USULLARI
Abdullayev Ilhom Xo’jayorovich
O’zbekiston
-Finlandiya pedagogika instituti
Informatika kafedrasi assiste
nt o’qituvchi
Gulhayo Berdiyeva Sabir qizi
M
atematika va informatika yo’nalishi
Intizor Mamadova Emonjon qizi
M
atematika va informatika yo’nalishi
Annotatsiya:
Ushbu maqola kompyuter viruslari, ularning qanday
ishlashi,viruslarning boshqa zararli dasturlardan farqi hamda ular bilan qanday
kurashish haqida, viruslarga qarshi kurashish usullari hamda antivirus
dasturlaridan foydalanish, xavfsizlik choralariga amal qilish, ma’lumotlarni
zaxiralash va foydalanuvchi madaniyatining ahamiyati muhokama qilinadi.
Kompyuter xavfsizligini ta’minlash bugungi kunda nafaqat texnik, balki ijtimoiy
va iqtisodiy jiha
tdan ham dolzarb masala ekanligi ta’kidlanadi.
Bundan maqsad
foydalanuvchilarda raqamli xavfsizlik bo‘yicha ongni shakllantirish va viruslarga
qarshi samarali kurashish yo‘llarini ko‘rsatishdir.
Kalit so‘zlar:
kompyuter viruslari, antivirus, zararli dasturlar, kiberxavfsizlik,
himoya usullari.
Kirish
Kompyuter virusi
–
o’lchаmi bo’yichа
k
а
tt
а
bo’lmа
g
а
n, m
ах
sus yozilg
а
n
d
а
sturd
а
n ibor
аt bo’lib, u o’zini boshqа
d
а
sturl
а
rg
а
«yozib qo’yishi», shuningdek,
kompyuterd
а
turli no
х
ush
а
m
а
ll
а
rni b
а
j
а
r
а
olishi mumkin. Bund
а
y d
а
stur
ishl
а
shni boshl
а
g
а
nd
а
d
а
stl
а
b boshq
а
ruvni virus ol
а
di. Virus boshq
а
d
а
sturl
а
rni
top
а
di v
а
ung
а
«yuqаdi», shuningdek, qа
nd
а
ydir z
а
r
а
rli
а
m
а
ll
а
rni (m
а
s
а
l
а
n,
diskd
а
gi f
а
yl yoki f
а
yll
а
rning joyl
а
shish j
а
dv
а
lini buz
а
di, tezkor
х
otir
а
ni
«ifloslаydi» vа
h.k.) b
а
j
а
r
аdi. Virus o’zigа
tegishli
а
m
а
ll
а
rni b
а
j
аrib bo’lgа
nd
а
n
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
342
so’ng boshqаruvni o’zi joylа
shg
а
n d
а
sturg
а
uz
а
t
а
di. Virus joyl
а
shg
а
n d
а
stur
od
а
td
а
gidek ishini d
а
vom ettir
а
di. T
а
shq
а
rid
а
n d
аsturning «kа
s
а
ll
а
ng
аnligi»
bilinm
а
ydi.
Kompyuter viruslari kompyuter egasini ogohlantirmay va uning istagiga
qarshi uning dasturiga “joylashtiriladi” va zaryadlangan faylni navbatdagi
qo’yishda ko’payadi.Kompyuter virusi kompyuterning risoladagi ish me’yorini
buzadi, ma’lumotlarni o’chirib yuboradi, display (monitor) ekranidagi tasvirni
buzadi,hisoblash jarayonini sekinlashtiradi.
Kompyuter virusi
—
internet orqali suzib yuradigan, kompyuter
programmalarini yoʻq qilib, ishlamay qolishiga sabab boʻladigan programma.
Hozirgi kunda bu viruslarga qarshi Antiviruslar ishlab chiqarilgan. Viruslar haqida
dastlabki maʼlumotlar amerikalik T. J. Raynning 1977
-yilgi fantastik asarida
uchraydi. Bu asarda 7000 kompyuter virusdan zararlanganli
gi haqida soʻz boradi.
Virus ham tuzilishiga koʻra dastur, lekin zararli. Hozirda viruslar juda keng
klassifikatsiya ega. Ular keng qamrovda faoliyat olib bormoqda. Dunyodagi
birinchi virus dasturi 1988-yili Karnell Universiteti aspiranti Robert Moris
tomonidan Internet tarmogʻiga joylashtirilgan. Bu virus oʻz faoliyatini Unix
operatsion tizimi xato-
kamchiliklaridan gʻarazli maqsadlarda foydalanish bilan
amalga oshirgan. Robert Moris tuzgan virus juda katta koʻlamli zarar keltirdi.
Robert moris esa uzoq muddatli qamoq jazosiga mahkum etildi, lekin uning nomi
bir umrga tarixda qoldi.
Viruslar kompyuterlarda o'zini har xil tutadi. Ba'zi birlari kompyuteringizni
kerakmas fayllar bilan to'latsa, yana ba'zilari operativ xotirani ko'p qismini ishlatib,
kompyuteringizni qotirib qo'yadi, viruslarning bir qismi esa, kerakli fayllaringizni
yoki tizim fayllarini o'chirib sizga zarar yetkazadi. Shulardan saqlanish uchun
viruslarning turini bilib olish lozim, ya'ni qaysi virus nima ish qiladi va bundan
saqlanish o'z o'zidan kelib chiqadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
343
Zararli dasturlarning koʻp turlari mavjud. Kompyuter viruslari,) qurtlar, troyan
otlari, toʻlov dasturi, josuslik dasturlari, reklama dasturlari va oʻchiruvchi dasturlar
shular jumlasidandir. Zararli dasturlardan himoya qilish strategiyala ularning turiga
qarab farqlanadi, lekin ularning aksariyatini antivirus dasturlari, xavfsizlik
devorlarinioʻrnatish, kunlik hujumlarni kamaytirish uchun muntazam himoyalarni
qoʻllash, tarmoqlarni bosqindan himoya qilish, muntazam zahira nusxa
lariga ega
boʻlish va zararlangan tizimlarni izolyatsiya qilish orqali oldini olish mumkin.
Zararli dasturlar antivirus dasturlarini aniqlash algoritmlaridan qochish qobilyatiga
ega qilib dasaturlanishga harakat qilishmoqda.
Troyanlar (Trojan Horses)
–
Troyanlar odatda internet orqali tarqaladi.
Troyanlar kompyuteringizga o'rnashib olib, dastlab foydali dastur sifatida o'zlarini
tanishtiradilar, lekin ularning asl vazifasi foydalanuvchiga noma'lumligicha qoladi.
Yashirin ravishda ular o'zlarining yaratuvchisi (cracker
–
yovuz haker) tomonidan
belgilangan harakatlarni amalga oshiradilar. Troyanlar o'z-o'zidan ko'paymaydi,
lekin kompyuteringiz xavfsizligini ishdan chiqaradi: troyanlar kerakli
ma'lumotlaringizni o'chirib yuborishi, kompyuterdagi ma'lumotlarni kerakli
manzilga jo'natishi, kompyuteringizga internetdan ruxsatsiz ulanishlarni amalga
oshirishi mumkin.
Chuvalchang viruslar (Worms)
–
Chuvalchang viruslar o'z nomiga mos
ravishda juda tez o'z-o'zidan ko'payadigan viruslardir. Odatda bu viruslar internet
yo'li intranet tarmoqlari orasida tarqaladi. Tarqalish usuli sifatida elektron xatlar yoki
boshqa tez tarqaluvchi mexanizmlardan foydalanadi. Ular haqiqatan ham
kompyuteringizdagi ma'lumotlar va kompyuter xavfsizligiga katta ziyon yetkazadi.
Chuvalchang viruslar operatsion tizimning nozik joylaridan foydalanish yoki
zararlangan elektron xatlarni ochish yo'li bilan kompyuteringizga o'rnashib olishi
mumkin.
Boot sektor viruslari (Bootsector viruses)
–
Bu viruslar kompyuterning ishlay
boshlashi (загрузка) uchun foydalaniladigan qattiq diskning maxsus qismini ishdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
344
chiqaradi. Bu virus kompyuteringizni zararlaganidan keyin, kompyuter ishlamay
qolishi mumkin. Odatda floppy disklar orqali tarqaladi.
Makro viruslar (Macro viruses)
–
O'zlarining tarqalishi uchun boshqa bir
dasturning makro dasturlash tilidan foydalanadigan viruslardir. Ular odatda
Microsoft Word yoki Excel hujjatlarini zararlaydi.
Operativ xotirada yashovchi viruslar ( Memory Resident Viruses )
—
Bu
viruslar kompyuteringizning operativ xotirasida (RAM) yashaydi va zararli
harakatini amalga oshiradi. Odatda ularni ishga tushirish uchun boshqa virusdan
foydalaniladi. Ular o'zlarining ishga tushishga yordam bergan virus yopilgan bo'lsa
ham kompyuter xotirasida qoladi, shuning uchun ham ularga yuqoridagi nom
berilgan.
Rootkit viruslari (Rootkit viruses)
–
Rootkitlar viruslar orasida o'zlarining eng
xavfliligi va yashirinishga ustaligi bilan alohida ajralib turadi. Rootkitlar
kompyuteringizni yovuz hakerlar tomonidan qo'lga olinishi uchun foydalaniladi.
Ba'zi rootkitlarni antivirus dasturlari ham aniqlay olmaydi, chunki ular o'zlarini
operativ tizim fayllari sifatida ko'rsatishadi. Rootkitlar odatda troyanlar tomonidan
kompyuteringizga o'rnatiladi.
Antivirus dasturlar
o’zidan
-
o’zi ishlamay qoladi, ya’ni bloklanib qolishi
mumkin, kompyuter ishlashi sezilarli darajada sekinlashadi, protsessor(CPU) yoki
tezkor xotira(RAM) maksimal darajada ishlashga harakat qiladi, har xil reklamali
banerlar, video roliklar o’zidan
-
o’zi paydo bo’lishni boshlaydi,
doimiy ishlab
turiladigan fayllar ochilmay qoladi, fayl t
iplari o’zgarib qolishi mumkin,
siz
o’rnatmagan dasturlar o’rnatib qolinadi, fayllar yo’q bo’lib qoladi,
internetga
ulanishda muammolar paydo bo’ladi yoki intern
et ishlashi ancha sekinlashadi,
kompyuter o’zidan
-
o’zi o’chib qolishi, qayta yuklanishi yoki o’chirish buyrug’ini
ber
sangiz, o’chmasligi ham mumkin,
fayl va papkalar shiflranib qoladi.
Himoyalanishning asosiy texnologik sxemasi. Himoyalanishning bunday
sxemasi quyidagi bosqichlardan iborat:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
345
- yangi dasturiy mahsulotning dastlabki nazorati;
- qattiq diskni bir necha mantiqiy disklarga ajratish;
- rezident revizor (taftishchi) dasturlar bilan davriy ravishda axborot
butligini tekshirib turish;
- arxivlashtirish.
Ko'pchilik mashhur fayl va boot-viruslar mavjudligini kirish nazoratining
o'zidayoq aniqlash mumkin. Bu jarayon bor-yo'g'i bir necha daqiqani oladi, xolos.
Aks holda ko'p vaqt axborotlarni viruslardan tozalashga ketib qoladi. Kirish
nazoratini bir nechta marta saralab, maxsus tanlab olingan detektor va fagalardan
o'tkazgan ma'qul.
Kompyuterdagi ma'lumotlar va dasturlar ma'lum virus dasturi tomonidan
o'chirilib yuborilishi yoki shikastlanishi mumkin. Virus-dasturlari dasturchilar
tomonidan tajriba uchun yoki yomon niyatlarda yaratilib, asosan ular quyidagi
vositalar orqali Sizning kompyuteringizga kirishi mumkin:
- noma'lum disketadagi ma'lumotlarni o'qish natijasida (hujjat, o'yin va
boshqalar);
- internet tarmog'idan ba'zi xil dasturlarni yuklash natijasida;
- elektron-pochta orqali;
- lokal tarmoq orqali;
- noqonuniy ko'chirilgan va tarqatilayotgan dasturlardan foydalanish
oqibatida;
Virus dasturlari asosan Assembler dasturlash tilida tuziladi va ular salbiy ta'siri
bo'yicha bir nechta guruhga bo'linadi:
1. Sodda viruslar - operativ xotirani band qilib, kompyuterning ishlashi
sekinlashtiradi.
2. Maxsus "stels" viruslari, ular joylashishini o'zgartirib turadi va ularni topish
ancha murakkab.
3. Ma'lumotlarga o'zgartirish kiritadigan viruslar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
346
4. Ma'lumotlarni o'chiradigan viruslar.
5. Foydalanuvchining ayrim bir (mahfiy) ma'lumotlarini Internet tarmog'i
orqali virusni yaratgan shaxsga yuboradigan viruslar.
Talabalar kundalik hayotda kompyuter xavfsizligini ta’minlash uchun quyidagi
oddiy, lekin samarali qoidalarga amal qilishlari lozim.
1. Kuchli va maxfiy parollar ishlatish
• Har bir akkaunt uchun alohida va murakkab parol qo‘llang (harflar, raqamlar
va belgilar aralashgan).
• “123456”, “password” yoki tug‘ilgan sanani ishlatishdan saqlaning.
• Iloji bo‘lsa, ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) yoqing.
2. Antiviral dasturdan foydalanish
• Ishonchli antivirus (kabi: Kaspersky, Bitdefender, Windows Defender)
o‘rnating.
• Antivirusni doim
yangilab boring va vaqti-
vaqti bilan tizimni to‘liq
skanerlashni unutmang.
3. Yangilanishlarni e’tibordan chetda qoldirmaslik
• Windows, Mac yoki boshqa OS yangilanishlarini doimiy o‘rnatish zarur. Ular
ko‘pincha xavfsizlik yamoqlarini o‘z ichiga oladi.
4. Shubhali havolalar va fayllardan ehtiyot bo‘lish
• Email, Telegram, Instagram yoki boshqa joylarda berilgan noma’lum
havolalarni bosmang.
• Fayl yuklab olayotganda, uning manbasi ishonchli ekaniga ishonch hosil
qiling.
5. Ommaviy Wi-
Fi tarmoqlarida ehtiyot bo‘lish
• Ochiq Wi
-
Fi (kafe, universitet) orqali shaxsiy ma’lumotlar yubormang.
• Iloji bo‘lsa, VPN (virtual private network) foydalaning.
6. Zaxira nusxalar qilish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
347
• Muhim hujjat va fayllarni USB fleshka, Google Drive, OneDrive yoki boshqa
bulut xizmatlarida saqlang.
• Bu virus, texnik nosozlik yoki qurilma yo‘qolishiga qarshi kafolat bo‘ladi.
7. Qurilmani qulflashni odat qiling
• Kompyuterni tashlab ketayotganda uni qulflang (Windows: Win+L).
• Maxfiy hujjatlar saqlanayotgan bo‘lsa, shaxsiy papkalarni parol bilan
himoyalang.
8. Noaniq dasturlarni o‘rnatmaslik
• Torrent yoki noma’lum saytlar orqali olingan dasturlar virus tashuvchi
bo‘lishi mumkin.
• Faqat ruxsat etilgan, litsenziyalangan dasturlarni o‘rnating.
9. Brauzer xavfsizligiga e’tibor
• Brauzer kengaytmalarini tekshirib turing, keraksiz yoki noma’lumlarini
o‘chirib tashlang.
• HTTPS bo‘lmagan saytlar orqali shaxsiy ma’lumot kiritmang.
10. Axborot xabardorligini oshirish
• O‘zingizni va do‘stlaringizni kiberxavfsizlik haqida xabardor qilish —
eng
kuchli himoya. Kompyuter viruslari bugungi kunda juda muhim va dolzarb
muammo hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar keng ommalashgan sari,
kiberxavfsizlik tahdidlari, xususan viruslar ham ko‘payib bormoqda. Quyida bu
muammo nechog‘lik jiddiy ekanini ko‘rsatadigan asosiy ji
hatlar keltirilgan:
1. Shaxsiy ma’lumotlar xavfi
• Viruslar yordamida xakerlar parollar, bank kartalari ma’lumotlari, shaxsiy
fayllar va hattoki kamerani nazorat qilish imkoniga ega bo‘lishi mumkin.
• Ayniqsa, talabalar va yosh foydalanuvchilar oddiy firibgarliklarga tezda
uchrashi mumkin.
2. Tashkilot va davlat darajasidagi xatar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
348
• Katta korxonalar va davlat idoralari ham viruslar sabab millionlab dollar zarar
ko‘radi.
• Masalan, ransomware (fidyega olingan fayllar)
viruslari butun tizimlarni
ishdan chiqaradi va foydalanuvchidan pul talab qiladi.
3. Viruslar tobora aqlli va murakkab bo‘lmoqda
• Zamonaviy viruslar sun’iy intellekt, avto
-
yashirish va o‘zini yangilab olish
kabi imkoniyatlarga ega.
• Ular ko‘pincha foydalanuvchi sezmaydigan tarzda ishlaydi.
4. Ommaviy tarqalish tezligi
• Internet, fleshka, elektron pochta va ijtimoiy tarmoqlar orqali viruslar bir
necha soniyada butun tizimlarga tarqalishi mumkin.
• Masalan, USB orqali tarqaladigan viruslar hamon eng keng tarqalganlardan
biri.
5. Ijtimoiy muhitga ta’siri
• Viruslar nafaqat texnik zarar, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash, moliya tizimi
kabi sohalarga ham tahdid soladi.
• Dars materiallari, tibbiy yozuvlar yoki moliyaviy hisob
-
kitoblar o‘chib
ketishi jiddiy oqibatlarga olib keladi.
Xulosa:
Kompyuter viruslari
–
bu shunchaki texnik nosozlik emas, balki jamiyat,
iqtisodiyot va shaxsiy xavfsizlikka tahdid soluvchi muammo. Shu sababli har bir
foydalanuvchi, ayniqsa talabalar, kiberxavfsizlik qoidalariga rioya qilishni
o‘rganishi shart.
Kompyuter viruslari zamonaviy axborot texnologiyalari davrida
eng dolzarb va xavfli muammolardan biri hisoblanadi. Ular foydalanuvchi
ma’lumotlarini yo‘qotish, shaxsiy hayotga aralashish, moliyaviy zarar yetkazish va
butun tizimlarni ishdan chiqarish kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Viruslar tobora murakkab va aqlli shakllarga ega bo‘lib, ular bilan samarali
kurashish uchun har bir foydalanuvchi kompyuter xavfsizligi qoidalariga amal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
349
qilishi zarur.Viruslarga qarshi kurashishda ishonchli antivirus dasturlaridan
foydalanish, operatsion tizim va dasturlarni muntazam yangilab borish, shubhali
fayllar va havolalardan ehtiyot bo‘lish muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, muhim
ma’lumotlarni zaxira
lash va foydalanuvchi madaniyatini oshirish virus
tahdidlariga qarshi samarali himoya vositasidir.Umuman olganda, kompyuter
xavfsizligini ta’minlash —
bu har bir foydalanuvchining mas’uliyatli yondashuvi
va texnologiyalar bilan ongli ishlash madaniyatiga b
og‘liq. Faqat shunda biz
viruslar bilan samarali kurasha olamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Аndreyev A. V. “Kompyuter xavfsizligi asoslari”, Toshkent, 2020.
2.
Кasperskiy
laboratoriyasi.
“Antivirus
texnologiyalari
va
kiberxavfsizlik”, Moskva, 2022. www.kaspersky.ru
3.
Stallings W. “Computer Security: Principles and Practice”, Pearson
Education, 4th Edition, 2020.
4.
Tanenbaum A. S. “Modern Operating Systems”, Prentice Hall, 4th
Edition, 2015.
5.
Abdullaev I. H., Anarbaevna E. K. The Role of Computers in Modern
Education //Journal of science, research and teaching.
–
2024.
–
Т. 3. –
№. 2. –
С.
51-53.
6.
T. J. Ryan. “The Adolescence of P
-
1”, Science Fiction Novel, 1977.
7.
Microsoft Support Center. “Windowsda xavfsizlik sozlamalari”.
support.microsoft.com
8.
Norton by Symantec.
“Cyber Threats and Antivirus Protection
Overview”, 2021. www.norton.com
9.
Dr.Web Antivirus. “Zararli dasturlar haqida ma'lumot”, Doctor Web
Ltd., 2023. www.drweb.com.
10.
McAfee. “Understanding and Fighting Malware Threats”, McAfee
Security White Papers, 2022.
