https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
206
IMKONIYATI CHEKLANGAN YOSHLAR UCHUN
MOSLASHTIRILGAN KURASH MASHG'ULOTLARI: METODIKALAR
VA TEXNIKALAR
Turdiyev To’xtaboy Mamatmurod o’g’li
Termiz davlat pedagogika instituti
Jismoniy tarbiya va sport
Annotatsiya :
Ushbu maqola imkoniyati cheklangan yoshlar uchun kurash
mashg'ulotlarini tashkil etishning zamonaviy metodikalari va texnikalarini
o'rganadi. Maqolada turli xil imkoniyat cheklovlariga ega bo'lgan yoshlarning
jismoniy va psixologik xususiyatlari hisobga olingan holda mashg'ulotlarni
moslashtirishning pedagogik tamoyillari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, xavfsizlikni
ta'minlash, motivatsiyani oshirish va inklyuziv muhit yaratishga qaratilgan amaliy
tavsiyalar keltiriladi.
Kalit so'zlar:
imkoniyati cheklangan yoshlar, moslashtirilgan kurash,
metodikalar, texnikalar, inklyuziya, jismoniy rivojlanish, psixologik rivojlanish,
xavfsizlik, motivatsiya.
Annotation :
This article explores contemporary methodologies and
techniques for organizing wrestling training for young people with disabilities. The
pedagogical principles of adapting training, taking into account the physical and
psychological characteristics of young people with various disabilities, are
examined. Practical recommendations aimed at ensuring safety, increasing
motivation, and creating an inclusive environment are also provided.
Keywords :
young people with disabilities, adapted wrestling, methodologies,
techniques, inclusion, physical development, psychological development, safety,
motivation.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
207
Kirish
So'nggi yillarda imkoniyati cheklangan shaxslarning jamiyat hayotining
barcha sohalarida, jumladan sportda faol ishtirok etishiga bo'lgan qiziqish va e'tibor
sezilarli darajada oshdi. Sport nafaqat jismoniy salomatlikni mustahkamlash, balki
ijtimoiy integratsiya, o'ziga bo'lgan ishonchni oshirish va psixologik barqarorlikni
ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Kurash, o'zining dinamikligi, jismoniy va aqliy
zo'riqishni talab qilishi bilan imkoniyati cheklangan yoshlar uchun ham qiziqarli
va foydali sport turi sifatida namoyon bo'lmoqda.
Biroq, imkoniyati cheklangan yoshlar bilan kurash mashg'ulotlarini tashkil
etish o'ziga xos yondashuv va metodikalarni talab etadi. Standart mashg'ulot
dasturlari ularning individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini to'liq hisobga olmasligi
mumkin. Shuning uchun, ushbu maqola imkoniyati cheklangan yoshlar uchun
moslashtirilgan kurash mashg'ulotlarini tashkil etishning zamonaviy metodikalari
va texnikalarini o'rganishga bag'ishlangan. Maqolaning maqsadi turli xil imkoniyat
cheklovlariga ega bo'lgan yoshlarning jismoniy va psixologik xususiyatlarini
hisobga olgan holda mashg'ulotlarni moslashtirishning pedagogik tamoyillarini
tahlil qilish, xavfsizlikni ta'minlash, motivatsiyani oshirish va inklyuziv muhit
yaratish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Asosiy qism
1
. Imkoniyati cheklangan yoshlarning xususiyatlarini hisobga olish
Imkoniyati cheklangan yoshlar bilan kurash mashg'ulotlarini muvaffaqiyatli
tashkil etishning asosiy sharti ularning individual xususiyatlarini chuqur tushunish
va hisobga olishdir. Imkoniyat cheklovlarining turlari (tayanch-harakatlanish
tizimi buzilishlari, ko'rish, eshitish, aqliy rivojlanishdagi nuqsonlar va boshqalar)
mashg'ulot jarayoniga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun, murabbiy har bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
208
ishtirokchining jismoniy imkoniyatlari, kognitiv qobiliyatlari, hissiy holati va
motivatsion darajasini baholashi zarur.
1.1. Jismoniy xususiyatlar: Turli xil imkoniyat cheklovlari harakat
amplitudasi, mushak kuchi, muvozanat, koordinatsiya va chidamlilik kabi jismoniy
sifatlarga turlicha ta'sir ko'rsatishi mumkin. Mashg'ulotlar individual
imkoniyatlarga moslashtirilgan holda, asta-sekin yuklamani oshirib borish tamoyili
asosida tuzilishi lozim. Maxsus moslamalar, yordamchi vositalar va mashqlarning
soddalashtirilgan variantlari qo'llanilishi mumkin.
1.2. Kognitiv xususiyatlar: Aqliy rivojlanishdagi nuqsonlarga ega bo'lgan
yoshlar uchun mashqlarni tushunarli va qisqa ko'rsatmalar bilan tushuntirish, vizual
materiallardan foydalanish, takrorlashlar sonini ko'paytirish va rag'batlantirish
muhim ahamiyatga ega.
1.3. Hissiy va motivatsion xususiyatlar: Imkoniyati cheklangan yoshlar
ko'pincha o'ziga bo'lgan ishonchsizlik, ijtimoiy izolyatsiya yoki frustratsiya kabi
hissiy qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Murabbiy do'stona va qo'llab-
quvvatlovchi muhit yaratishi, har bir ishtirokchining muvaffaqiyatini nishonlashi
va ularni o'z imkoniyatlariga ishonishga undashi lozim.
2. Moslashtirilgan metodikalar va texnikalar
Imkoniyati cheklangan yoshlar uchun kurash mashg'ulotlarida standart
metodikalarni to'g'ridan-to'g'ri qo'llash ko'pincha samarasiz va xavfli bo'lishi
mumkin. Shuning uchun, mashg'ulot jarayonini moslashtirishning turli xil usullari
va texnikalari ishlab chiqilgan:
2.1. Mashqlarni soddalashtirish va modifikatsiya qilish: Murakkab
harakatlarni oddiyroq elementlarga bo'lish, harakat amplitudasi va tezligini
kamaytirish, tayanch nuqtalarini o'zgartirish kabi usullar mashqlarni turli xil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
209
jismoniy imkoniyatlarga moslashtirishga yordam beradi. Masalan, oyoqlari zaif
bo'lgan ishtirokchilar uchun qo'llar va korpus mushaklarini rivojlantiruvchi
mashqlarga ko'proq e'tibor qaratilishi mumkin.
2.2. Yordamchi vositalar va moslamalardan foydalanish: Maxsus matolar,
tutqichlar, stabilizatorlar va boshqa yordamchi vositalar harakatlarni bajarishni
osonlashtirishi va xavfsizlikni ta'minlashi mumkin. Nogironlik aravachasida
harakatlanuvchi ishtirokchilar uchun moslashtirilgan kurash turlari (masalan,
"Wheelchair Wrestling") mavjud.
2.3. Vizual va taktil ko'rsatmalardan foydalanish: Ko'rish qobiliyati
cheklangan ishtirokchilar uchun harakatlarni tushuntirishda taktil aloqa va verbal
ko'rsatmalar muhim rol o'ynaydi. Eshitish qobiliyati cheklanganlar uchun vizual
materiallar, imo-ishoralar tili va yozma ko'rsatmalar samarali bo'lishi mumkin.
2.4. Individual yondashuv: Har bir ishtirokchining individual ehtiyojlari va
imkoniyatlarini hisobga olgan holda mashg'ulot dasturlarini tuzish eng muhim
tamoyillardan biridir. Murabbiy har bir ishtirokchi bilan alohida ishlashi, uning
rivojlanishini kuzatishi va mashg'ulotlarni muntazam ravishda moslashtirib borishi
lozim.
2.5. O'yin elementlaridan foydalanish: Mashg'ulotlarga o'yin elementlarini
kiritish ishtirokchilarning qiziqishini oshiradi, o'rganish jarayonini qiziqarli va
motivatsion qiladi. Turli xil estafetalar, musobaqa elementlari va rol o'yinlari
mashg'ulotlarning samaradorligini oshirishi mumkin.
3. Xavfsizlikni ta'minlash
Imkoniyati cheklangan yoshlar bilan kurash mashg'ulotlarida xavfsizlikni
ta'minlash alohida e'tiborni talab qiladi. Murabbiy quyidagi xavfsizlik choralariga
rioya qilishi zarur:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
210
•
Har bir ishtirokchining tibbiy ko'rigidan o'tganligi va mashg'ulotlarga
ruxsat berilganligini tekshirish.
•
Mashg'ulot o'tkaziladigan joyning xavfsizligini ta'minlash (yumshoq
qoplamalar, to'siqlarning yo'qligi va boshqalar).
•
Har bir mashqni bajarish texnikasini to'g'ri tushuntirish va nazorat
qilish.
•
Yiqilish va jarohatlanishning oldini olish bo'yicha maxsus mashqlarni
kiritish.
•
Zarur bo'lganda birinchi yordam ko'rsatishga tayyor bo'lish.
Xulosa
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan yoshlar uchun kurash
mashg'ulotlarini tashkil etishning dolzarb metodikalari va texnikalari ko'rib
chiqildi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, turli xil imkoniyat cheklovlariga
ega bo'lgan yoshlar bilan muvaffaqiyatli ishlash uchun ularning individual
jismoniy, kognitiv, hissiy va motivatsion xususiyatlarini chuqur tushunish va
hisobga olish zarur. Mashg'ulot jarayonini soddalashtirish, modifikatsiya qilish,
yordamchi vositalardan foydalanish, vizual va taktil ko'rsatmalarni qo'llash,
individual yondashuv va o'yin elementlaridan foydalanish kabi moslashtirilgan
metodikalar va texnikalar mashg'ulotlarning samaradorligini oshirish va
ishtirokchilarning qiziqishini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
•
Shuningdek, maqolada imkoniyati cheklangan yoshlar bilan kurash
mashg'ulotlarida xavfsizlikni ta'minlashning asosiy tamoyillari va
choralariga alohida e'tibor qaratildi. Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish,
to'g'ri texnikani o'rgatish va nazorat qilish, jarohatlanishning oldini olish
bo'yicha tadbirlar o'tkazish mashg'ulotlarning muvaffaqiyatli va xavfsiz
bo'lishining muhim shartidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
211
•
Xulosa qilib aytganda, imkoniyati cheklangan yoshlar uchun
moslashtirilgan kurash mashg'ulotlarini tashkil etish pedagogik mahorat,
sabr-toqat va har bir ishtirokchiga individual yondashuvni talab qiladigan
murakkab jarayondir. Ushbu maqolada keltirilgan metodikalar va texnikalar
murabbiylar va mutaxassislarga imkoniyati cheklangan yoshlarning
jismoniy va psixologik rivojlanishiga ko'maklashadigan samarali va
inklyuziv mashg'ulotlar tashkil etishda yordam beradi. Kelgusida ushbu
sohada ko'proq tadqiqotlar o'tkazish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish
va xalqaro tajribani o'rganish imkoniyati cheklangan yoshlarning sportga
bo'lgan
qiziqishini
yanada
oshirish
va
ularning
jamiyatga
integratsiyalashuviga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro’yhati :
1.
1.
D.D.Safarova.
Sport
morfologiyasi.
"VNESHINVESTPROM" nashriyoti. Toshkent 2015.
2.
2. Dilobar S. The Importance of Physical Activity in Improving
Population Health //JOURNAL OF
3.
SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING.
–
2023.
–
Т. 2. –
№. 2. –
С. 19
-21.
4.
3. Rahim S., Dilobar S. The development of a culture of healthy
lifestyle in student girls through
5.
physical education and sports as a pedagogical problem
//ACADEMICIA: An International
6.
Multidisciplinary Research Journal.
–
2022.
–
Т. 12. –
№. 2. –
С. 69
-73.
7.
4. Shukurov R. ТАЛАБА–ЁШЛАРДА СОҒЛОМ ТУРМУШ
МАДАНИЯТИНИ
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
212
8.
РИВОЖЛАНТИРИШ, ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ВА СПОРТ
МУҲИМ ВОСИТА СИФАТИДА
9.
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). –
2021.
–
Т. 2. –
№. 2.
10.
5. Shukurov R. SOG'lom turmush tarzi MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISH. Jismoniy tarbiya VA
11.
SPOR
ORQALI
TALABA
QIZLAR
PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA //
ЦЕНТР
12.
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). –
2022.
–
Т. 12. –
№. 12.
13.
6. Abdullayev S. D., Sadriddinova D. H. HEALTH-SAVING
APPROACH IN PHYSICAL
14.
EDUCATION
LESSONS
IN
PRIMARY
SCHOOL
//
Проблемы
и
перспективы
развития
15.
спортивного образования, науки и практики. –
2021.
–
С. 9
-
16.
16.
7.
Абдулаев
Ш.
Д.,
Садриддинова
Д.
Х.
Здоровьесберегающий подход на уроках физической
17.
культуры
в
начальной
школе
Health-saving approach in
physical education lessons in primary
18.
school //ББК 74.005. 5я431+ 75я431 П781. –
2021.
–
С. 9.
