https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
366
TALABALARDA PSIXODIAGNOSTIK KOMPETENTLIGINI
TAKOMILLASHTIRISHNING O‘ZIGA XOSLIGINI О‘RGANISHNING
METОDОLОGIK ASОSLARI
Akramov Obidjon O
‘
roqovich
Ilmiy rahbar: p.f.f.d. (PhD), professor
Olimov L
Annotatsiya:
Ushbu maqolada talabalar kasbiy
kоmpеtеntligigа
psixodiagnostik kompetentligini fаоliyаt jаrаyоnidа shаkllаntirilishi kоgnitiv,
еmоtsiоnаl, xulqiy оmillаrning о‘zаrо mutаnоsib rаvishdа rivоjlаnishi fаоliyаt
sаmаdоrligini tа’minlаshdа individuаl vа diffеrеnsiаl fаrqlаrgа bоg‘liqligi
аsоsl
andi.
Kalit so‘zlar
:
psixodiagnostika, individuallik, metodologiya, xarakter,
innovatsion faoliyat, kompetentlik, ijodkorlik, ijtimoiy psixologik xususiyatlar,
kasbiy faoliyat.
Аннотация:
В статье исходят из того, что формирование
психодиагностической компетентности в процессе деятельности студентов
зависит от индивидуально
-
дифференциальных различий в обеспечении
эффективности деятельности, сбалансированного развития когнитивных,
эмоциональных и поведенческих факторов.
Ключевые слова:
психодиагностика, индивидуальность, методика,
характер, инновационная активность, компетентность, креативность,
социально
-
психологические
характеристики,
профессиональная
деятельность.
Abstract:
This article is based on the fact that the formation of
psychodiagnostic competence in the process of activity of students is based on the
development of cognitive, emotional, behavioral factors in a balanced manner,
ensuring the effectiveness of activity, individual and differential differences.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
367
Keywords:
psychodiagnostics, individuality, methodology, character,
innovative activity, competence, creativity, social psychological characteristics,
professional activity.
KIRISH
Jаhоndа talabalаr psixodiagnostik vа kаsbiy kоmpеtеntligining psixоlоgik
jihаtlаrini о‘rgаnish, ulаrning ijtimоiy
-
psixоlоgik kоmpеtеntligini rivоjlаntirish
оmillаrini tаdqiq еtish, talabalаrining ijtimоiy
-
psixоlоgik kоmpеtеntlik
kо‘rsаtkiсhlаrini bаhоlаsh, ijtimоiy
-
psixоlоgik kоmpеtеntligini tаkоmillаshtirishgа
mо‘ljаllаngаn mаxsus tizimlаshtirilgаn psixоlоgik usullаr mаjmuini ishlаb сhiqish
bо‘yiсhа izlаnishlаr оlib bоrilmоqdа. Talabalаrining kаsbiy fаоliyаtigа psixоlоgik
tаyyоrgаrlik
dаrаjаsini
tаkоmillаshtirish,
ulаrning
ijtimоiy
-
psixоlоgik
kоmpеtеntligini rivоjlаntiruvсhi ijtimоiy
-
psixоlоgik оmillаr vа mеxаnizmlаrini
аniqlаsh, talabalаrining kаsbiy tаyyоrgаrlik rоlini оshirish vа ulаrning fаоliyаt
sаmаrаdоrligigа tаʼsiri mаsаlаsini аniqlаsh аlоhidа tаdqiqоt muаmmоsi sаnаlаdi.
ASOSIY QISM
Kompetentlik so‘zining ma’nosi lotinchadan olingan bo‘lib, «sompeto»
«erishayapman, munosibman» degan ma’nolarni anglatadi hamda malum
tushuncha, tajriba va faoliyat turidan xabardorligini bilishini bildiradi.
«Kompetensiya» atamasi faoliyatda mujassamlang
an psixologning kompetentligi,
biror kishi yaxshi xabardor bo‘lgan soha yoki masalada shaxsning amaliy
layoqatliligi hamda kreativ qobiliyatning tizimli rivojlanganlik darajasini
anglatadi. Shunga qaramay, aksariyat mualliflar kompetentlikni faoliyat yoki
harakatning samarali ishlashi bilan bog‘liq ekanini ta’kidlashgan. Shunday qilib,
kompetentlik insonning yuksak xislatlaridan biri bo‘lib, uning shakllanishi
zamonaviy ta’lim
-tarbiyaning asosi hisoblanadi. Jumladan, Evropa va amerikalik
tadqiqotchilar krea
tiv kompetentlikni amaliy jihatlarini, ya’ni muhitga ta’sir
etuvchi (I.Borg, M.Muller, V.I.Lupandin), vazifani muvaffaqiyatli uddalashga
xizmat qiluvchi bilim, ko‘nikma va malakalar majmuasi (O.O.Gonina, M.Kaplan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
368
L.Nuguist); faoliyat tuzilmasidagi alohida xatti-harakatlarni amalga oshirishni
ta’minotchisi (A.A.Blaginin, G.Birkgoff), amaliyotga tatbiq etiladigan usullarni
bilish jarayonlariga qo‘llovchi (S.P.Destra, S.Dollinger) sifatida o‘rganishgan.
Rossiyalik olimlardan L.I.Ansiferova, D.N.Zavalishina, N.V.Kuzmina, S.V.
Pazuxina, A.K.Markova, E.P. Ilin, A.A.Derkach, V.G.Zazikin, I.A.Zimnyaya,
Yu.G.Tatur, N.A. Aminov va boshqalar tomonidan so‘nggi yillarda kompetentlik
va kompetensiya masalalariga ilmiy yondashuvlarni uchratish mumkin.
Adabiyotlarda ta’kidlanishicha, kompetensiya –
samarali ish jarayonining asosida
yotgan insonlarning o‘zgaruvchan kayfiyat va o‘zini tutish holatining
o‘lchanishidir. Shunday qilib, bo‘lg‘usi o‘qituvchi
-pedagog ish jarayonining
samarasi, uning samarali xulq ko‘rsatkichidan kelib chiqadi.
Kompetensiya
–
shaxsning qobiliyat, qiziqish, motivasiya kabi sifatlarini o‘z
ichiga oluvchi kuzatilayotgan xulq-atvor modellarining kompleksi sifatida
tasvirlanadi. Kompetensiya ta’rifi yuqoridagi barcha psixologik atamalarni o‘z
ichiga olishi mumkin. Naz
ariy manbalarning tahliliga ko‘ra amaliyotchi
psixologlarning “kompetensiya” va “kompetentligi” bo‘yicha aniq talqin juda kam
uchraydi. Bu esa ushbu atamani zamonaviy psixologik mazmundagi muammolarni
o‘rganishda dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
“Kompetentlik” tushunchasi dastlab kognitiv psixologiya sohasi vakillari
tomonidan qo‘llanila boshlagan. Ushbu tushuncha shaxsning o‘zini
-
o‘zi anglashi,
o‘z
-
o‘zini hurmat qilishini belgilovchi omil bo‘lib hisoblanadi va shaxsning
umumiy xususiyatlari hamda
uning kreativ faoliyati xususiyatlaridan ko‘ra ko‘proq
bog‘liqligini bildiradi. Ijtimoiy psixologiyaga oid nazariyalarda “kompetentlik”
tushunchasi aniq bir kasbga xos sifatlar, har bir shaxs erishishi lozim bo‘lgan
xususiyatlar deb qaraladi. Kompetentlik bu erda kreativ professionalizmning bir
qismi sifatida tushuniladi. Deyarli barcha lug‘atlarda "kompetentlik" va
“kompetensiya” muammolari alohida bir kategoriya sifatida o‘rganiladi.
Kompetentlik ta’riflari bir
-
biriga juda o‘xshash va bir
-birini takrorlaydi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
369
"Kompetentlik" uchun yagona talqin bo‘lmasa
-da, bu konsepsiya "har qanday
tashkilot yoki mutaxasisning bilimlarga egalik qilish vakolatlari (huquq va
burchlari) yig‘indisi" deb talqin qilinadi. Shunday qilib, “kompetensiya” –
bu
“kompetentlik” so‘zidan olingan termin bo‘lib, insonning bilim, ko‘nikma va
malakalarini to‘g‘ri anglay olishiga, “kompetentlik” esa semantik tomondan
birlamchi yo‘nalish bo‘lib, ularning intro (insonning ichki imkoniyatlari)
jamlanmasi, tizimi, shaxsning ma’lum bir tajribalari "jam
lanmasi" ni bildiradi.
Dj.Raven o‘z ilmiy tadqiqotlarida “kompetentlik” atamasiga umumiy holda
ta’rif beradi. Uning ta’rifiga ko‘ra, kompetentlik –
ma’lum bir sohadagi muayyan
harakatni samarali bajarish uchun zarur bo‘lgan o‘ziga xos qobiliyat bo‘lib, yuqori
ixtisoslashgan ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Ixtisoslashgan ko‘nikmalar deganda
fikrlash usullari, shuningdek, o‘z harakatlari uchun javobgarlikni his qilishga
aytiladi.
N.B.Moskvinaning fikricha "kompetentlik" asosiy xarakterga ega bo‘lib, uni
mazmuni, inson bilishi va amaliyoti bilan bog‘liq bo‘lgan yangi kashfiyotlarni
o‘zlashtirish bilan bog‘laydi. N.B. Moskvina o‘z tadqiqotlarida "Kompetentlik"ni
uch jihatini keltirib
o‘tadi:
- semantik, shu jumladan, tushunishning adekvatligi, ijtimoiy munosabatlarni
tushunishni madaniy shakllarini baholay olish;
- amaliy -
turli ko‘rinishdagi sotsial munosabatlarni adekvat baholay olish,
maqsad, vazifa, normalarini malum bir sharoitda kerakli darajada shakllantirish va
ijobiy amalga oshirish.
I.A.Zimnyaya "Kompetentlik"ni 3 guruhini keltirib o‘tadi:
-
o‘z
-
o‘ziga shaxs sifatida va hayot faoliyatining sub’ekti sifatida qarashligi;
- insonning
boshqa kishilar bilan o‘zaro ta’sir munosabati bilan bog‘liqligi;
-
inson faoliyati bilan bog‘liq kompetensiyalar uning barcha turlari va
shakllarida namoyon bo‘lishi. Bizning fikrimizcha, amaliyotchi
-psixologlarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
370
kreativ tayyorgarligini tashkil etish jarayonida I.A.Zimnaya asarlari juda muhim
sanaladi.
Kompetentlik keng ma’noda qobiliyat bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin,
ko‘nikma, malaka va boshqalar. Kompetentli shaxs
- etarli malakaga, bilim va
imkoniyatlarga ega shaxs hisoblanadi. So‘nggi yillarda kompetentlik muammosi
yangicha talqinlarda namoyon bo‘lmoqda. Ko‘pgina olimlar nafaqat kompetentlik
balki professional kompetentlik haqida mutaxassisning kreativ mehnat talablariga
muvofiqligi ko‘rsatkichi sifatida fikr yuritishgan (E.F.Zeer, A.K.Markova va
boshqalar.
Shaxsning professional kompetentlik muammosi bo‘yicha K.K.Platonova,
M.A.Ribakova ilmiy-nazariy izlanishlarida amaliyotchi psixologlarning faoliyati
nuqtai nazaridan o‘z
-
o‘zini anglashi, kreativ foydalik darajasi, o‘z kasbiga moslik
darajasi, kreativ malaka kabi asosiy psixologik kategoriyalarning mazmunini
anglashga yordam beradi. Ushbu yo‘nalish doirasida professional yondashuv
usullari ham takomillashtirildi. Yana bir yo‘nalishi vakillari asarlarida
(B.G.Ananev, A.N.Leontev, S.L.Rubinshteyn va boshqalar) kreativ faoliyatning
turli ko‘rinishlarida individual psixologik xususiyatlar va shaxsiy sifatlarini
bevosita o‘rganilgan. Keyingi yo‘nalish kreativ mahoratning psixologik asoslarini
ishlab chiqish bilan bog‘liq bo‘lib, mehnat psixologiyasining yo‘nalishl
aridan biri
sanaladi (A.K.Markova). Ushbu yo‘nalish doirasida kreativ o‘z
-
o‘zini
takomillashtirish, malaka oshirish, kreativ kompetentlik, kreativ ko‘nikma va
malakalarni rivojlantirish shart-
sharoitlari va omillari o‘rganiladi. Psixologning
kreativ kompetentligi haqidagi dastlabki fikrlar XX asrning 90-
yillarida to‘g‘ri
keladi. Inson evolyusiyasining har bir bosqichida psixologlarning jamiyat uchun
qiladigan vazifalarini aniq belgilab beradigan ehtiyoj paydo bo‘ldi. Arastu o‘z
sohasida kasb egasi bo‘lish uchun zarur bo‘lgan bilimlarning o‘qituvchi shaxsini
rivojlantirishdagi roliga katta ahamiyat bergan. Aristotelning fikricha, etuk
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
371
mutaxassisni belgisi bu-
bolalarni o‘qitishga bo‘lgan qobiliyatning
mavjudligidadir.
Hozirgi zamon psixologiga qo‘yiladigan talablarni o‘rganish maqsadida biz
amaliyotchi psixologlarni kreativ kompetenligini tarixiy jihatdan o‘rganishga qaror
qildik. Bunda biz modellashtirish usulidan foydalandik. Tadqiqotchi I.B.Novik
fikriga ko‘ra “ob’ektni bilish uni modellashtirishni anglatadi”, chunki, har qanday
model, ma’lum darajada, voqelikni aks ettirishning o‘ziga xos shakli hisobanadi.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda modellashtirish ilmiy bilishning muhim usuli
bo‘lib, tadqiqot ob’ektining alohid
a, maxsus tanlangan jihatlarini, shu jumladan,
uning yashirin xususiyatlarini, muayyan bilim sohasidagi belgilarni, faktlarni,
bog‘lanishlarni, munosabatlarni aks ettiruvchi oddiy va vizual shaklda o‘rganish
usuli sifatida qo‘llaniladi.
XULOSA
Demak, xulosa sifatida aytish mumkinki, shaxs kasbiy faoliyatida ijtimoiy-
psixologik kompetentlikning namoyon bo‘lishi va rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillar professional mahorat darajasini takomillashuviga ta’sir etadi. Yuqoridagi
fikrlarga asoslanib aytish mumkinki, har qanday kreativ kompetentlik zamirida eng
avvalo ijtimoiy-psixologik kompetentlik omillari yotadi. Zero mazkur omillarsiz
kreativ kompetentlik yetarli darajada rivojlanmaydi. Bu yesa har qanday namoyon
bo‘luvchi ijtimoiy
-psixologik kompetentlik mezonlarini ulardagi bevosita
shakllanuvchi kreativ kompetentlikni rivojlantiruvchi omil sifatidagi istiqbollarini
belgilashda hamda bu borada olib boriladigan ilmiy izlanishlarni
chuqurlashtirishda muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Abdullayeva Sh.X. Pedagog professional kompetentliligini
shakllantirishning ijtimoiy-psixologik mexanizmlari. (DSc) Avtoreferat.
–
Toshkent, 2019.
–
61 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
372
2.
Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды: в 2
-
х т. –
М.:
Педагогика, 1980. –
186 с
3.
Байденко В.И. Выявление состава компетенций выпускников
вузов как необходимый этап проектирования ГОСВПО нового поколения. –
М., 2006. –
С. 72.
4.
Баратов Ш.Р. Методология обучения прикладных психологов:
психологические основы социального интеллекта в системе образования/
Вестник интегративной психологии. –
Ярославль, 2013. –
С. 48
-49.
