https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
247
AYOL OQINLAR IJODIDA FOLKLOR VA MIFOLOGIYA:
UVAYSIY VA NODIRA IJODIY MEROSI
Kosimov Ruslan Kobuljon oʻgʻli
Andijon davlat pedagogika instituti
Filologiya fakulteti ona tili va adabiyoti:
qirgʻiz tili va adabiyoti yoʻnalishi
2-kurs 201-guruh
Kalit so‘zlar:
ayol oqinlar, folklor, mifologiya, Uvaysiy, Nodira, badiiy
timsollar, xalq og‘zaki ijodi, poetik obraz, qadimiy e‘tiqodlar
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalari
bo‘lmish ayol oqinlar
- Uvaysiy va Nodira ijodida folklor va mifologik
elementlarning ifodalanish xususiyatlari o‘rganiladi. Ayol ongidagi qadimiy
timsollar, xalqona obrazlar va marosimiy motivlar badiiy matnlar asosida tahlil
qilinadi. Tadqiqotda she’riy asarlardagi pari, ajdaho, dev, qush, daraxt singari
mifologik obrazlar bilan bir qatorda xalq turmushi, urf-odatlari, ayol dunyoqarashi
va ma’naviy merosning adabiy ifodasi yoritiladi.
Kirish
O‘zbek adabiyoti tarixida ayol shoiralar va oqinalar ijodi muhim o‘rin
tutadi. Ularning she’riyati nafaqat lirika va didaktikaga boy, balki xalq og‘zaki ijodi
bilan uzviy bog‘liq. Ayniqsa, XIX asrda yashab ijod etgan Nodira va Uvaysiy
singari oqinalar o‘z
ijodlarida folkloriy timsollar, mifologik obrazlar va marosimiy
an‘analardan faol foydalanganlar. Bu holat ayol shoiralar ijodining faqat san‘at
emas, balki xalq ruhiyatining, qadimiy tasavvurlar tizimining barqaror aksidir.
Mazkur maqolada Uvaysiy va Nodira she’riyatida mifologik va folkloriy
elementlarning qanday badiiy tus olgani, ularning ijtimoiy-estetik mazmuni va
adabiy funksiyasi IMRAD usulida tahlil etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
248
Usul
Tadqiqotda sifatli tahliliy yondashuv asosida adabiy-
lug‘aviy va
kontekstual metodlardan foydalanildi. Asosiy material sifatida Uvaysiy va
Nodiraning she’riy devonlari, ayrim gazallari, muxammaslari, to‘rtliklari va tarixiy
dostonlardan parchalar tahlil qi
lindi. Folklorshunoslik va mifologiya bo‘yicha
asosiy nazariy manbalar asosida obrazlar tahlili amalga oshirildi.
Shuningdek, tarixiy-madaniy kontekstda ayol shoiralar ijodining zamonasi,
ijtimoiy sharoitlari va ayol obrazining xalq dunyoqarashidagi ifodalanishiga e‘tibor
qaratildi.
Natijalar
Mifologik obrazlar va timsollar:
o
Uvaysiy va Nodira she’rlarida pari, ajdaho, ruhlar, arvoh,
yovuz devlar, afsonaviy qushlar kabi mifologik obrazlar tez-tez
uchraydi.
o
Pari timsoli ayol go‘zalligi, poklik, ilohiylik va ko‘ngil
orzularining ramzidir.
o
Dev va ajdaho obrazlari orqali insoniy kurash, ma’naviy
sinov va yovuzlikka qarshi turgan iroda ifodalanadi.
2.
Folkloriy motivlar va syujetlar:
o
Ayollar hayoti, sevgi, sadoqat, fidoyilik, ijtimoiy
tengsizlik mavzulari xalq og‘zaki ijodidagi rivoyat, ertak, afsona
asosida badiiy talqinda aks etadi.
o
Uvaysiy gazallarida xalq qo‘shiqlari va baytlaridan
olingan obrazlar, iboralar uchraydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
249
o
Nodira dostonlarida tarixiy voqealar bilan bir qatorda
xalq orasida mashhur bo‘lgan afsonaviy hikoyatlar ham uchraydi.
3.
Til va ramziylik:
o
Shoiralar she’rida xalqona tasvirlar, rangli epitetlar, tabiat
manzaralari (oy, yulduz, gullar, qushlar) ramziy ma’no kasb
etadi.
o
"Qizil gul" -
muhabbat, "qora ko‘z"
-
ma’shuqaning
sadoqati, "shamol" -
vaqt, o‘tkinchi hayot ramzidir.
4.
Marosimiy unsurlar:
o
Navro‘z, bahor bayramlari, xotin
-qizlar marosimlari
(dugona yig‘inlari, to‘ylar) she’riy tasvir orqali folkloriy ruhi bilan
beriladi.
o
Ba’zi she’rlarda duolar, tilaklar va niyatlar xalqona
iboralar orqali aks etadi.
Muhokama
Uvaysiy va Nodira ijodida mifologik va folkloriy obrazlarning ko‘pligi
ularning xalq ichida yashaganini, xalq ruhiyatini teran anglaganini ko‘rsatadi. Pari
timsoli orqali ular ayol go‘zalligi va ruhiy kuchini, dev va ajdaho obrazlari orqali
esa ijtimoiy to
‘siqlar va hayotiy sinovlarni ifoda etganlar. Bu obrazlar qadimiy
afsona va miflarda shakllangan bo‘lsa
-
da, shoiralar ularni o‘z davrining ijtimoiy
-
ma’naviy muammolari bilan bog‘lab yoritganlar.
Folkloriy elementlar, ayniqsa xalqona til, maqollar, xalq ishoralari, iboralar
shoiralarning xalq bilan naqadar yaqin bo‘lganini, ijodlarining hayotiy ildizlarga
ega ekanini ko‘rsatadi. Marosimiy motivlar esa ayol shoiralarning jamiyatdagi
o‘rni, ayol dunyoqarashi va ma’naviy kechinmalarini badiiy shaklda ifodalashda
vosita bo‘lib xizmat qilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
250
Xulosa
Ayol oqinlar ijodida folklor va mifologik unsurlar ularning xalq bilan
chambarchas bog
‘
liqligini, qadimiy dunyoqarash tizimining davomiyligini
ko
‘
rsatadi. Uvaysiy va Nodira she
’
riy merosida pari, dev, ajdaho, afsonaviy qushlar
timsolida badiiy-estetik talqinlar boyligi kuzatiladi. Ular bu obrazlar orqali ayol
qalbi, muhabbat, sadoqat, hayotiy iztirob va orzularni poetik shaklda ifoda etganlar.
Kelgusida bu mavzuni yanada chuqurroq o
‘
rganish, ayniqsa boshqa ayol
oqinlar - Dilshod, Robiya, Anbar Otin singari shoiralar ijodida folklor va mifologik
motivlar qanchalik ifodalanganini tahlil qilish maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G‘aniyeva N. “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.” –
T.: Fan, 2002.
2.
Qodirova Z. “O‘zbek folklorida mifologik obrazlar.” –
T.:
O‘zbekiston, 2015.
3.
Shomahmudov H., Mamarasulov B. “O‘zbek adabiyoti tarixi.”
–
T.: O‘qituvchi,
2005.
4.
Vamberi A. “Markaziy Osiyoga sayohat.” –
T.: Sharq, 1992.
5.
Sagdullayeva N. “Adabiyotshunoslik asoslari.” –
T.:
O‘zbekiston, 2010.
6.
Uvaysiy. “Devon.” –
T.: Fan, 1980
