https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
213
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV
JARAYONINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Andijon viloyati Andijon tumani
14-umumiy o`rta tq`lim maktabi
Amaliyotchi psixologi
Raxmonova Guluzro Qaxramonovna
Annotatsiya
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy moslashuv jarayoni –
ularning
yangi ijtimoiy muhitga kirib borishi, o‘qituvchi va sinfdoshlar bilan aloqa
o‘rnatishi, ta’lim talablariga moslashuvi bilan bog‘liq bo‘lgan psixologik
jarayondir. Bu bosqich bolaning keyingi psixik rivojlanishida muhim ahamiyat
kasb etadi. Ushbu maqolada aynan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy
moslashuv
jarayonida
kuzatiladigan
psixologik
xususiyatlar,
ularni
shakllantirishda pedagog va ota-
onalarning roli, sinf muhitining ta’siri ta
hlil
qilinadi. Moslashuv davrida bolalar bir qator psixologik muammolarga
–
uyatchanlik, qo‘rquv, o‘ziga ishonchsizlik, agressivlik va ijtimoiy izolyatsiyaga
duch kelishi mumkin. Tadqiqotda Andijon viloyatining umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida olib borilga
n kuzatuvlar asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
ijtimoiy moslashuv darajasi, uni aniqlovchi asosiy omillar va samarali
yondashuvlar o‘rganildi. Maqolada psixologik yondashuvlar, sinfga moslashtirish
texnikalari, o‘quvchilar bilan olib boriladigan individual va guruhiy mashg‘ulotlar
namunalari keltirildi. Muammo dolzarbligi ta’lim jarayonidagi har bir ishtirokchi
uchun muhim bo‘lib, ayniqsa, bolaning ijtimoiy
-emosional rivojlanishida asosiy
omil sanaladi.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy moslashuv, boshlang‘ich sinf, psixologik
xususiyatlar, moslashuv qiyinchiliklari, sinf muhiti, o‘qituvchi roli, maktab
psixologi, ijtimoiy-emotsional rivojlanish, Andijon tajribasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
214
Kirish
Bolalar hayotida maktabga ilk bor qadam qo‘yish bosqichi muhim
psixologik o‘zgarishlarni olib keladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy
moslashuvi
–
bu bolaning yangi ijtimoiy va pedagogik muhitga moslashish
jarayoni bo‘lib, unda u o‘qituvchilar,
sinfdoshlar va maktab muhitining umumiy
tartiblariga ko‘nikadi. Mazkur jarayon bolaning ruhiy holati, shaxsiy xususiyatlari,
oilaviy tarbiyasi va pedagogik yondashuvlarga bevosita bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi PF-60-
sonli farmonida ta’lim
-tarbiya tizimini rivojlantirish, bolalarning
sifatli ta’lim olish
huquqini ta’minlash, shuningdek, psixologik xizmatlarni kuchaytirishga alohida
e’tibor qaratilgan. Bu esa maktab psixologlarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
bilan individual ishlash zaruratini oshiradi.
Ayniqsa, birinchi sinf o‘quvchilarida kuzatiladigan qo‘rquv, ajralish
sindromi, o‘ziga ishonchsizlik, diqqatning tarqoqligi, do‘stlashishdagi
qiyinchiliklar, sinf muhitiga ko‘nikmaslik singari holatlar ularning moslashuvini
sekinlashtiradi. Shu nuqtai naza
rdan, ijtimoiy moslashuv jarayonini o‘rganish
nafaqat psixologik xizmat uchun, balki butun ta’lim tizimi uchun ham muhim
vazifa sanaladi.
Andijon viloyatidagi umumiy o‘rta ta’lim maktablarida olib borilgan
kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy
moslashuv darajasi ularning oilaviy muhitiga, o‘qituvchi yondashuviga va sinfdagi
do‘stlik muhiti shakllanishiga bevosita bog‘liq. Shu boisdan, maktab psixologi,
o‘qituvchi va ota
-
ona o‘rtasida o‘zaro hamkorlik muhitini yaratish moslashuv
jarayonining muvaffaqiyatli kechishini ta’minlaydi.
Adabiyotlar tahlili
Ijtimoiy moslashuv psixologik fanlar tizimida keng o‘rganilgan mavzulardan
biridir. Xususan, maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim bosqichida bolaning yangi
muhitga kirib borishidagi psixologik kechinmalar, moslashuvdagi qiyinchiliklar,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
215
shaxslararo munosabatlarni shakllantirish masalalari o‘zbek va xorijiy
adabiyotlarda keng yoritilgan.
Karimova M. tomonidan yozilgan “Bolalar psixologiyasi” (Toshkent, 2021)
asarida boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanish xususiyatlari
va moslashuvga bo‘lgan psixologik tayyorgarlik holati tahlil qilingan. Muallif
bolaning moslashuvchan
ligini oshirishda oilaning emotsional qo‘llab
-quvvatlashi
hal qiluvchi omil ekanini ta’kidlaydi.
Zokirova D. G. o‘zining “Ijtimoiy
psixologiya” nomli kitobida ijtimoiy moslashuvning bosqichlari va unga ta’sir
qiluvchi omillar haqida batafsil to‘xtalgan. Ayniqsa, sinf muhitida bolaning o‘z
o‘rnini topishida tengdoshlari bilan o‘zaro muloqot sifati muhim o‘rin tutishi
ko‘rsatiladi.
Rossiyalik psixolog L.S. Vygotskiy va uning izdoshlari bolaning
faoliyatini ijtimoiy muhit bilan bog‘liq holda o‘rganib, ayni boshlang‘ich
bosqichda shaxsning shakllanishi uchun ijtimoiy ta’sirlarning kuchli ekanini
asoslagan. Bu qarashlar o‘zbek mutaxassi
slari tomonidan amaliyotga tadbiq
qilinmoqda. Andijon viloyatidagi maktablarda olib borilgan metodik tavsiyalar,
o‘qituvchi va psixologlarning tajribalari asosida tuzilgan uslubiy qo‘llanmalarda
sinfga yangi kirgan o‘quvchilar uchun adaptatsiya mashg‘ulotlari, suhbatlar va
psixologik treninglar o‘z aksini topgan. Bu adabiyotlar amaliy jihatdan katta
ahamiyatga ega.
Tadqiqotlar qismi
Andijon viloyatining 2 ta umumiy o‘rta ta’lim maktabida olib borilgan tadqiqotda
1-
sinfga qadam qo‘ygan 50 nafar bola o‘rganildi. Tadqiqotning maqsadi –
o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv darajasi va unga ta’sir etuvchi omillarni
aniqlashdan iborat bo‘ldi.
Psixologik testlar, suhbatlar va pedagogik kuzatuvlar orqali quyidagi
natijalar aniqlandi: 50 boladan 18 nafari yuqori darajada moslashgan, 24 nafari
o‘rtacha darajada, 8 nafari esa past darajadagi ijtimoiy moslashuvga ega bo‘lgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
216
Past darajadagi bolalarda ko‘proq uyatchanlik, yolg‘izlikni afzal ko‘rish,
sinfdoshlar bilan kam muloqot qilish kabi belgilar kuzatildi.
Tadqiqot davomida ularning oilaviy tarbiyasi, psixologik tayyorgarligi va
maktabdagi o‘qituvchi yondashuvi o‘rganildi. O‘zaro bog‘liqliklar tahliliga ko‘ra,
oila va sinf muhitidagi ijobiy emotsional sharoit moslashuvni osonlashtirishi
aniqlangan.
So‘rovnoma natijasiga ko‘ra, individual suhbatlar va guruhiy mashg‘ulotlar
tashkil etilgan. Mashg‘ulotlar davomida ijtimoiy ko‘nikmalar, muloqot malakasi
va o‘ziga ishonchni oshirishga qaratilgan texnikalar qo‘llanildi. 1 oydan so‘ng,
o‘quvchilarning ko‘pchiligida ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy moslashuvi –
bu bolaning
kelajakdagi shaxsiy, ijtimoiy va akademik rivojiga zamin yaratadigan muhim
bosqichdir. Mazkur maqolada Andijon viloyati misolida o‘tkazilgan tadqiqot
asosida, ijtimoiy moslashuvga ta’sir
etuvchi omillar aniqlanib, samarali
yondashuvlar ishlab chiqildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bolaning moslashuv
darajasiga oiladagi muhit, pedagogik yondashuv, sinf jamoasining o‘zaro
munosabati, shuningdek, bolaga nisbatan bildiriladigan emotsional qo‘
llab-
quvvatlov ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy moslashuvda qiyinchiliklarga duch kelgan
o‘quvchilar bilan maktab psixologining tizimli ishlashi muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi. Shuningdek, guruhiy psixologik treninglar, kommunikativ o‘yinlar,
dramatizatsiya va
rolli o‘yinlar orqali bolalarda o‘ziga ishonch, muloqotga
tayyorlik va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish mumkin.
Bu metodlar sinf
jamoasida ishonchli, mehrli va qo‘llab
-quvvatlovchi muhit yaratishga yordam
beradi. Ushbu maqola asosida tavsiya qilinadigan yondashuvlar: ota-onalarga
ma’rifiy maslahatlar berish, sinfdagi muloqotni mustahkamlovchi tadbirlarni
tashkil etish, yangi o‘quvchilarni sinfga tanishtirish va motivatsion dasturlarni
yo‘lga qo‘yishdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
217
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova M. Bolalar psixologiyasi.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
–
268 b.
2.
Zokirova D. G. Ijtimoiy psixologiya.
–
Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2019.
–
220 b.
3.
Xolmatova R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
moslashuvi psixologiyasi.
–
Farg‘ona: FDU nashriyoti, 2022. –
176 b.
4.
Vygotskiy L.S. Pedologik ishlanmalar.
–
Moskva: Pedagogika, 1991.
–
340
b.
5.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalar psixologik salomatligini qo‘llab
-
quvvatlash bo‘yicha metodik tavsiyalar. –
Toshkent, 2020.
–
84 b.
6.
Abdurahmonova N. Maktab psixologiyasi asoslari.
–
Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2021.
–
198 b.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–
60-son farmoni. 2022-yil 28-
yanvar.
–
“Ta’lim sifatini oshirish va sog‘lom avlodni tarbiyalash chora
-
tadbirlari”.
