https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
208
SEMIZLIK BILAN OG‘RIGAN BEMORLARNI DAVOLASH
SAMARADORLIGINI TAXLIL QILISH
O.R. Teshayev
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti Oilaviy tibbiyotda xirurgik kasalliklar
kafedrasi mudiri, professor.
X.A. Xolov
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti Oilaviy tibbiyotda xirurgik kasalliklar
kafedrasi dotsenti
D.Z. O‘ktamova
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti Oilaviy tibbiyotda xirurgik kasalliklar
kafedrasi magistri.
Annotatsiya:
Dunyo miqyosida semizlik muammosi va uning oqibatida
insonlar hamda sog‘liqni saqlash tizimiga tushayotgan yuk tobora ortib bormoqda.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022
-yilda
dunyodagi katta yoshli aholining taxminan 16 foizi semiz deb topilgan. Bu statistik
ma’lumot, ayniqsa, 1990
-yildan beri semizlikning global tarqalishi kattalarda ikki
baravar, o‘smirlarda esa to‘rt baravar oshganini hisobga olsak, tashvishli holat
hisoblanadi. Shularni hisobga olgan holda bugungi kunda semizlikni davolash
dolzarb masalaga aylanib qoldi. Bu yo‘nalishda konservativ davolash usullari,
to
‘
g
‘
ri ovqatlanish va sport bilan shug
‘
ullanish foyda bermagan taqdirda, shu bilan
bir qatorda bemorlarda qandli diabet 2-
tip bilan kasallangan bo’lsa ularga xirurgik
usulda ortiqcha vazndan xalos bo’lish operatsiyalarini qo’llash maqsadga muvofiq
bo
‘
ladi. Hozirgi paytda bariatrik
operatsiyalar ya’ni ortiqcha vazndan xalos bo‘
lish
operatsiyalarining ham bir necha usullari mavjud. Ular bemorning tana massasi,
hamroh kasalliklarini inobatga olingan holda tanladi. Ushbu maqolada ortiqcha
tana vaznining kelib chiqish sabablari, shunday bemorlarni davolash usullarining
samaradorligi tahlil qilib chiqiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
209
Kalit so‘zla
r:
semizlik, bariatrik jarrohlik, sleeve gastrektomiya, tana massa
indeksi.
Аннотация:
Проблема ожирения в мировом масштабе и возникающая
в результате этого нагрузка на людей и систему здравоохранения неуклонно
растет. По данным Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ), в 2022
году примерно 16 процентов взрослого населения мира страдало ожирением.
Эта статистика особенно тревожна, учитывая, что глобальная
распространенность ожирения среди взрослых увеличилась вдвое, а среди
подростков
-
в четыре раза с 1990 года. В связи с этим лечение ожирения
стало актуальной проблемой современности. Если консервативные методы
лечения, правильное питание и занятия спортом не дают результатов, а также
если у пациентов диагностирован сахарный диабет 2 типа, целесообразно
применять хирургические методы для избавления от лишнего веса. В
настоящее время существует несколько видов бариатрических операций, то
есть операций по снижению веса. Их выбирают с учетом массы тела пациента
и сопутствующих заболеваний. В данной статье анализируются причины
возникновения избыточной массы тела и эффективность методов лечения
таких пациентов.
Ключевые слова:
ожирение, бариатрическая хирургия,
sleeve гастрэктомия,
индекс массы тела.
Abstract:
The global problem of obesity and its resulting burden on
individuals and healthcare systems is steadily increasing. According to the World
Health Organization (WHO), in 2022, approximately 16% of the world's adult
population was classified as obese. This statistic is alarming, especially considering
that since 1990, the global prevalence of obesity has doubled in adults and
quadrupled in adolescents. In light of this, the treatment of obesity has become a
pressing issue today. When conservative treatment methods, proper nutrition, and
exercise prove ineffective, and particularly in patients with type 2 diabetes mellitus,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
210
surgical weight loss procedures become advisable. Currently, there are several
methods of bariatric surgery, i.e., weight loss surgery. These methods are selected
based on the patient's div mass index and comorbidities. This article analyzes the
causes of excess div weight and the effectiveness of treatment methods for such
patients.
Keywords:
obesity,
bariatric surgery, sleeve gastrektomy, div mass index.
Dastlab, asosan yuqori daromadli mamlakatlarga xos muammo sifatida
qaralgan semizlik so
‘
nggi yillarda past va o
‘
rta daromadli mamlakatlarda, shu
jumladan shahar va qishloq hududlarida ham jiddiy muammoga aylandi. Bu
tendensiya faqat kattalar bilan cheklanib qolmay, bolalar va o‘smirlar orasida ham
semizlik darajasining sezilarli o‘sishi kuzatilmoqda. Afrikada besh yoshgacha
bo‘lgan bolalarda semizlikning tarqalishi 2000
-yildan beri 23 foizga oshdi,
Osiyoda esa besh
yoshgacha bo‘lgan bolalarning deyarli yarmi ortiqcha vaznga ega
yoki semiz. 5-
19 yoshli bolalar va o‘smirlar orasida semizlik darajasi 1990
-yildagi
8 foizdan 2022-
yilda 20 foizga ko‘tarildi. 20 va undan katta yoshdagi kattalar
orasida semizlik va og‘ir se
mizlikning tarqalishi 1988-1994 va 2017-2018-yillar
oralig‘ida mos ravishda 25,4 va 3,9 foizdan 41,9 va 11,5 foizga oshdi [10]. 2017
-
2018-
yillar holatiga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 40
-59 yosh guruhida eng yuqori (44,8%),
undan keyin 60 va undan katta yoshdagilar hamda 20-39 yoshdagilar (mos ravishda
42,8% va 40,0%) orasida kuzatilgan [1].
Dunyoda taxminan 1,3 milliard ortiqcha vaznli va 0,6 milliard semiz odamlar
mavjud bo‘lib, ularning soni xavotirli tarzda ko‘payib bormoqda. Semizlik nafaqat
tashqi ko‘rinishga ta’sir qiladi, balki global sog‘liqqa ham xavf tug‘diradi.
Klinikalarda qo‘llan
ilayotgan dori-darmonlar va maqsadli davolash usullaridan,
jismoniy mashqlar va parhez orqali qoniqarli darajada vazn yo‘qota olmagan semiz
odamlar uchun eng samarali davolash usuli bariatrik operatsiyalar
bo‘lib
qolmoqda. Bariatrik jarrohlik nafaqat bemor
larga tezda samarali vazn yo‘qotish va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
211
uni saqlab qolishga imkon beradi, balki semizlik tufayli kelib chiqadigan
asoratlarning 80 foizini ham yengillashtiradi[2].
Semizlik qandli diabet, metabolik sindrom, yurak-qon tomir va miya qon
tomir kasalliklari, saraton hamda ruhiy kasalliklar kabi ko‘p tizimli xastaliklar
uchun yuqori xavf omili hisoblanadi. Bu kasalliklar semiz bemorlarning hayot
sifatiga jiddiy ta’sir ko‘
rsatadi. Jamiyat, iqtisodiyot va atrof-
muhitdagi o‘zgarishlar
ovqatlanish odatlari va jismoniy faollik kabi turmush tarzi omillarida katta
o‘zgarishlarga olib keldi. Buning natijasida semizlik asta
-sekin dunyo aholisining
jismoniy va ruhiy salomatligiga ta
hdid soladigan global sog‘liqni saqlash
muammosiga aylandi.[3
] Xitoy aholisi mezonlariga ko‘ra, so‘nggi milliy
so‘rovnoma natijalariga asosan, xitoylik katta yoshdagi aholining yarmidan ko‘pi
ortiqcha vaznga ega yoki semizdir.[4
] So‘nggi yillarda vazn yo‘qotish insulin
qarshiligini, qondagi lipid almashinuvining buzilishini va jismoniy funksiyani
samarali yaxshilashi, qon tomir endotelial funksiyasini himoya qilishi, ko‘p tizimli
foyda keltirishi, hayot sifatini oshirishi va tegishli asoratlar chastotasini
kamaytirishi mumkinligi haqidagi dalillar tobora ko‘paymoqda.[
5]
Hozirgi klinik ko‘rsatmalar semizlikni kompleks davolashni tavsiya etadi.
Bu jarayonga bemorlarni tanlash, davolash usullarini qo‘llash va vazn yo‘qotish
natijasini saqlab qolish uchun uzoq muddatli kuzatuv kiradi. Biroq, o‘rtacha va
og‘ir semizlikka chalingan ko‘plab bemorlar uchun faqat ovqatlanish tartibini
o‘zgartirish, jismoniy mashqlar va dori
-darmon bilan davolash orqali samarali vazn
nazoratiga erishish qiyin, chunki ular davolash rejimiga uzoq vaqt davomida amal
qilolmaydilar. Bundan tashqari, yo‘q
otilgan vazn tez-tez osonlikcha qayta
orttiriladi. Turmush tarzini o‘zgartirish va dori
-darmon bilan davolash orqali
qoniqarli darajada vazn yo‘qota olmagan semiz bemorlar uchun bariatrik jarrohlik
eng samarali davolash usuli bo‘lib qolmoqda. Bu usul vazn yo‘qotishning ajoyib
va uzoq muddatli natijalariga erishish hamda semizlik bilan bog‘liq qo‘shimcha
kasalliklarni kamaytirish imkonini beradi.[5,6]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
212
1950-yillarda Gyoteborgdagi Henriksen ingichka ichakning keng
rezeksiyasi o‘tkazilgan bemorlarning sezilarli vazn yo‘qotishini kuzatib, birinchi
marta semirishni jarrohlik yo‘li bilan davolashga urinib ko‘rdi[
6
]. Keyingi o‘n
yilliklarda semirish davolash uchun o‘nlab jarrohlik bariatrik muolajalar ishlab
chiqildi, ammo bu muolajalarning turli qisqa va uzoq muddatli asoratlari aniqlandi.
Shu sababli, bariatrik jarrohlik uzluksiz o‘rganilib, takomillashtirib
borilmoqda[5,6]. Kam invaziv bariatrik jarrohlikka
bo‘lgan tendensiya ushbu
sohaning rivojlanishi va takomillashuvini ko‘rsatadi. Bariatrik jarrohlik
rivojlanishining dastlabki bosqichlarida ochiq jarrohlik amaliyotlari o‘tkazilgan.
1990-
yillarda laparoskopik texnologiyaning jadal rivojlanishi va qo‘llanil
ishi ochiq
jarrohlik tufayli yuzaga keladigan shikastlanish va operatsiyadan keyingi
asoratlarni sezilarli darajada kamaytirdi, bu esa bariatrik metabolik davolashning
rivojlanishiga kuchli turtki bo‘ldi.
Dunyoda bariatrik metabolik jarrohlik amaliyotlari soni yildan-yilga
ko‘payib bormoqda. 1997
-
yilda butun dunyo bo‘yicha atigi 40 ming bariatrik
metabolik jarrohlik amaliyoti o‘tkazilgan bo‘lsa, 2018
-
yilga kelib, bu ko‘rsatkich
696 191 taga yetib, 17 baroba
rdan ziyod o‘sishni qayd etdi. Ushbu amaliyotlarning
deyarli barchasi (99,3 foizi) laparoskopiya usulida amalga oshirildi.[7,8] Jarrohlik
tajribasi va dalillarga asoslangan tibbiyotning rivojlanishi natijasida Roux-en-Y
oshqozon aylanma anastomozi (RYGB), oshqozon qisqartirish (SG),
biliopankreatik diversiya va o‘n ikki barmoqli ichak almashtirish (BPD/DS) hamda
bir anastomozli oshqozon aylanma anastomozi (OAGB) dunyodagi eng mashhur
va standart bariatrik jarrohlik usullariga aylandi.
Material va metodlar:
Ilmiy-tadqiqot ishimiz Toshkent tibbiyot
akademiyasi Oilaviy tibbiyotda xirurgik kasalliklar kafedrasi bazas
i bo‘lgan
1-
shahar klinik shifoxonasi klinikasida 2024- yil davomida morbid semizlik mavjud
15 nafar bemorning kompleks tekshiruvi natijalari asosida olib borilgan. Bizning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
213
ilmiy tadqiqot ishimiz uchun 18 yoshdan 63 yoshgacha bo‘lgan
15 nafar
bemorlardan ayollar 80% ni, erkaklar 20% ni tashkil etdi.
№
Ism
Y
os
h
Jin
si
B
MI
(kg
/m²
)
Hb
A1
c
(%
)
Gly
uko
za
(m
mol
/L)
Ins
ulin
(mk
ED/
ml)
T
G
(m
m
ol/
L)
H
D
L
(m
m
ol/
L)
TS
H
(m
IU
/L
)
A
L
T
(
U/
L)
A
S
T
(
U/
L)
B12
(pg/
mL
)
Tem
ir
(µm
ol/L
)
1
Bemor
1
4
1
Ay
ol
42.
5
8.2 9.4 28.6 3.
1
1.1 2.2 43 36 412 17.2
2
Bemor
2
5
5
Ay
ol
38.
7
9.1 10.8 30.4 2.
9
0.9 1.8 55 34 385 12.5
3
Bemor
3
2
8
Ay
ol
45.
2
7.4 7.8 21.5 2.
2
1.4 3.1 38 29 522 19.8
4
Bemor
4
3
3
Ay
ol
36.
9
6.9 6.2 17.2 1.
7
1.6 1.1 22 20 307 25.3
5
Bemor
5
4
7
Ay
ol
49.
0
10.
1
11.5 33.7 3.
3
0.8 2.6 49 45 224 10.9
6
Bemor
6
6
0
Ay
ol
37.
8
7.6 8.1 19.6 2.
5
1.2 3.8 36 22 564 28.1
7
Bemor
7
2
3
Ay
ol
40.
1
8.5 9.2 26.9 2.
1
1.3 0.9 41 37 396 14.2
8
Bemor
8
5
2
Ay
ol
46.
3
9.8 11.9 31.5 2.
8
1.0 1.7 58 40 213 9.7
9
Bemor
9
3
4
Ay
ol
39.
6
6.8 6.5 14.3 1.
6
1.5 2.4 26 21 438 22.4
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
214
1
0
Bemor
10
4
8
Ay
ol
43.
5
7.9 8.4 23.7 2.
3
1.1 1.3 32 28 318 15.1
1
1
Bemor
11
6
1
Ay
ol
35.
9
6.5 5.9 10.7 1.
8
1.4 3.5 19 18 482 24.7
1
2
Bemor
12
1
9
Ay
ol
47.
7
9.3 10.2 29.1 3.
0
1.0 0.7 54 46 264 13.8
1
3
Bemor
13
3
9
Erk
ak
44.
4
8.0 9.0 25.2 2.
6
1.2 1.9 45 33 349 21.6
1
4
Bemor
14
5
8
Erk
ak
36.
2
7.1 7.3 16.5 2.
0
1.5 2.8 28 19 576 27.9
1
5
Bemor
15
3
1
Erk
ak
41.
6
9.0 10.5 32.1 2.
7
0.9 3.2 50 43 234 11.6
1-jadval: Bemorlarning kompleks tekshiruvi natijalari
Ko‘rsatma
Mos keluvchi bemorlar soni
BMI ≥ 40
9
HbA1c ≥ 7.0
13
Glyukoza ≥ 7.0
12
Insulin > 25
7
TG ≥ 2.3
8
HDL < 1.0
4
B12 < 250
4
Temir < 12
3
2-jadval:
Operatsiyaga ko‘rsatmalar (bemorlar soni)
Ilmiy ish doirasida tekshirilgan 15 nafar bemorlarning kompleks
tekshiruvlari va quyidagi holatlarda bariatrik operatsiyalarni tavsiya qila olamiz.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
215
Tana massasi indeksi (TMI / BMI):
Vaznning og‘
irligi hisoblanadi.
Operatsiya uchun BMI ≥ 40 kg/m² (og‘ir semizlik) bo‘lishi yoki BMI ≥ 35 kg/m²
bo‘lib, unga hamroh kasalliklar mavjud bo‘lsa (masalan, qandli diabet, gipertoniya
va boshqalar) ko‘rsatma hisoblanadi.
Qandli diabet (2-tip):
Qandli diabetni nazorat qilish qiyin kechayotgan
holatlar, HbA1c darajasi ≥ 7.0–8.5% bo‘lsa, shuningdek insulin yoki dori
vositalariga sust javob bo‘lsa, operatsiya ko‘rsatmaga kiradi.
Metabolik sindrom:
Insulin rezistentligi, gipertoniya (qon bosimi
yuqoriligi), dislipidemiya (yomon xolesterin va yog‘ moddalarning oshishi), jigar
yog‘lanishi mavjud bo‘lsa, bariatrik aralashuv tavsiya etiladi.
Oldingi bariatrik
operatsiyadan keyingi qayta og‘irlik ortishi:
Masalan, ilgari sleeve
gastrektomiya bajarilgan bo‘lsa
-da, bemor vaznni qayta orttirgan holatlarda
ikkinchi marta bariatrik jarrohlik ko‘rib chiqiladi.
Yosh chegarasi:
Operatsiya uchun tavsiya etilgan yosh oralig‘i 18–
60 yosh
bo‘lib, ba’zi hollarda 65 yoshgacha kengaytirilishi mumkin.
Hayot sifatining pasayishi:
Semizlik natijasida bemorning kundalik
hayotidagi harakat cheklanishi, kundalik faoliyatda qiynalishi va ruhiy tushkunlik
holatlari mavjud bo‘lsa, bu ham ko‘rsatmalar qatoriga kiradi.
Xulosa:
Semizlik global tibbiyot va sog‘liqni saqlash sohasida jiddiy
muammo sifatida o‘rganilmoqda, uning murakkab patofiziologiyasi va ko‘p sonli
koinfeksiyalar bilan birga yurishi bemorlar uchun og‘ir asoratlarni keltirib
chiqaradi. Konservativ terapiya usullar
i ko‘pincha uzoq muddatli vazn yo‘qotishda
samarali bo‘lmay, bemorlarning sog‘liq holatini yaxshilashda cheklangan
imkoniyatlarga ega. Shu nuqtai nazardan, bariatrik jarrohlik semizlik va unga
tutash patologiyalarni, xususan 2-tip qandli diabetni davolashda yuqori terapevtik
samaradorlikka ega bo‘lgan usul sifatida e’tirof etil
adi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
216
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Cheryl D., Fryar M.S.P.H., Margaret D., Carroll M.S.P.H., Joseph Afful
M.S., Division of Health and Nutrition Examination Surveys Prevalence of
Overweight, Obesity, and Severe Obesity Among Adults Aged 20 and Over:
United States, 1960
–
1962 Through 2017
–
2018. [(accessed on 1 March
https://www.cdc.gov/nchs/data/hestat/obesity-
2.
Sampath K, Rothstein RI. Selected endoscopic gastric devices for obesity.
Gastrointest
Endosc
Clin
N
Am.
2017;27:267
–
75.
doi:
10.1016/j.giec.2017.01.005.
doi:
10.1016/j.giec.2017.01.005.
3.
Jaacks LM, Vandevijvere S, Pan A, McGowan CJ, Wallace C, Imamura F,
et al. The obesity transition: stages of the global epidemic. Lancet Diabetes
Endocrinol 2019; 7:231
–
240. doi: 10.1016/S2213-8587(19)30026-9.
4.
Pan XF, Wang L, Pan A. Epidemiology and determinants of obesity in
China. Lancet Diabetes Endocrinol 2021; 9:373
–
392. doi: 10.1016/S2213-
8587(21)00045-0.
5.
Wharton S, Lau D, Vallis M, Sharma AM, Biertho L, Campbell-Scherer D,
et al. Obesity in adults: a clinical practice guideline. CMAJ 2020;
192:E875
–
E1875. doi: 10.1503/cmaj.191707.
6.
Wiggins T, Majid MS, Agrawal S. From the knife to the endoscope
–
A
history of bariatric surgery. Curr Obes Rep 2020; 9:315
–
325. doi:
10.1007/s13679-020-00386-x. [
7.
Welbourn R, Hollyman M, Kinsman R, Dixon J, Liem R, Ottosson J, et al.
Bariatric surgery worldwide: baseline demographic description and one-
year outcomes from the fourth IFSO global registry report 2018. Obes
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
217
Surg 2019; 29:782
–
795. doi: 10.1007/s11695-018-3593-1.
8.
Angrisani L, Santonicola A, Iovino P, Ramos A, Shikora S, Kow L. Bariatric
surgery survey 2018: similarities and disparities among the 5 IFSO
chapters. Obes Surg 2021; 31:1937
–
1948. doi: 10.1007/s11695-020-05207-
7.
