https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
89
AYOLLAR HUQUQLARI VA GENDER TENGLIK
Mamirbekova Madinabonu Zahriddin qizi
Andijon
davlat pedagogika institute
Boshlang`ich ta`limy o`nalishi
1-bosqich talabasi
E-Mail :
mamirbekovmashhurbek@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada ayollar huquqlari va gender tenglik masalalari ijtimoiy, huquqiy
va madaniy kontekstda tahlil qilinadi. Ayollarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
sohalardagi faolligi va teng huquqli ishtirokini ta’minlash zamonaviy demokratik
jamiyatning muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Maqolada O‘zbekistonda ayollar
huquqlarini ta’minlash bo‘yicha olib borilayotgan isloh
otlar, qonunchilikdagi
o‘zgarishlar, xotin
-
qizlarni qo‘llab
-quvvatlash dasturlari va gender siyosati
amaliyoti tahlil qilinadi. Gender tenglikni ta’minlash yo‘lida to‘siq bo‘layotgan
stereotiplar, mehnat bozoridagi tengsizlik, ma’rifiy va iqtisodiy imkoniy
atlarning
cheklanganligi kabi masalalarga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
ayollar huquqlari, gender tenglik, ijtimoiy tenglik, ayollar
ishtiroki, qonunchilik, ta’lim, mehnat bozori, madaniy stereotiplar, gender siyosati
.
WOMEN'S RIGHTS AND GENDER EQUALITY
Annotation
This article analyzes women's rights and gender equality issues in a social,
legal and cultural context. Ensuring the activeness and equal participation of
women in political, economic and social spheres is one of the important indicators
of a modern democratic society. The article analyzes the reforms being carried out
in Uzbekistan to ensure women's rights, changes in legislation, women's support
programs and gender policy practice. Special attention is paid to issues such as
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
90
stereotypes that are an obstacle to ensuring gender equality, inequality in the labor
market, and limited educational and economic opportunities.
Keywords:
women's rights, gender equality, social equality, women's
participation, legislation, education, labor market, cultural stereotypes, gender
policy.
ПРАВА ЖЕНЩИН И ГЕНДЕРНОЕ РАВЕНСТВО
Аннотация
В данной статье анализируются права женщин и вопросы гендерного
равенства в социальном, правовом и культурном контексте. Обеспечение
активности и равноправного участия женщин в политической,
экономической и социальной сферах является одним из важных показателей
современного демократического общества. В статье анализируются
проводимые в Узбекистане реформы по обеспечению прав женщин,
изменения в законодательстве, программы поддержки женщин и практика
гендерной политики. Особое внимание уделяется таким вопросам, как
стереотипы, являющиеся препятствием для обеспечения гендерного
равенства, неравенство на рынке труда, ограниченные образовательные и
экономические возможности.
Ключевые слова:
права женщин, гендерное равенство, социальное
равенство, участие женщин, законодательство, образование, рынок труда,
культурные стереотипы, гендерная политика.
Kirish
Gender tenglik va ayollar huquqlarining ta’minlanishi har qanday
demokratik jamiyat taraqqiyotining muhim mezonlaridan biridir. Inson
huquqlarining ajralmas qismi sifatida ayollar huquqlari siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy
va madaniy sohalarda erkaklar bilan teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishni
nazarda tutadi. Tarixiy jarayonlarda ayollar ko‘plab sohalarda tenglikka erishishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
91
turli to‘siqlarga duch kelgan bo‘lsalar
-da, bugungi kunda dunyo miqyosida gender
tenglikni ta’minlash borasida jiddiy harakatlar olib borilmoqda.
O‘zbekistonda ham ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning jamiyatdagi
o‘rnini mustahkamlash borasida muhim qadamlar tashlanmoqda. Xususan,
qonunchilikda ayollar huquqlarini kafolatlovchi hujjatlarning qabul qilinishi,
davlat dasturlari orqali xotin-qizlarning iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatda ishtirokini
rag‘batlantirish, ularning siyosiy jarayonlarda teng ishtirokini ta’minlashga
qaratilgan tashabbuslar mavjud. Biroq, amaliyotda hali ham gender tenglikka
erishishda muayyan muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan, mehnat bozorida
ayollar erkaklarga nisbatan kamroq maosh oladi, ularning yuqori lavozimlarda
ishlash darajasi past,
ayrim hududlarda esa ayollar ta’lim va tibbiyot xizmatlariga
to‘liq ega emas. Bu esa gender tenglikni ta’minlashda huquqiy asoslar bilan bir
qatorda ijtimoiy ong va madaniyatdagi o‘zgarishlar ham zarurligini ko‘rsatadi.
Adabiyotlar tahlili
Gender tenglik va ayollar huquqlari bo‘yicha mavjud adabiyotlar
huquqshunoslik, sotsiologiya, siyosatshunoslik va ijtimoiy ish sohalarini qamrab
oladi. O‘zbekiston Respublikasining “Ayollar va erkaklar uchun teng huquq va
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni gender tenglikni ta’minlashda asosiy
normativ-huquqiy hujjat hisoblanadi. Mazkur qonunda gender tenglik mezonlari,
ayollarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ishtiroki va mehnat huquqlari alohida
belgilab o‘tilgan.
BMT va UNDP tomonidan e’lon qilingan “Gender Development Index”
(GDI) va “Gender Inequality Index” (GII) hisobotlari mamlakatlarda gender
tenglik darajasini baholashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
hisobotlarda O‘zbekiston bo‘yicha berilgan statistik ma’lumotlar ayollar ta’limi,
mehnatga jalb etilishi va siyosiy ishtiroki borasidagi real vaziyatni aks ettiradi.
O‘zbek olimlari tomonidan yozilgan ilmiy maqolalar, xususan, A. Qodirova,
D. Xolboyeva va N. Ismoilovalarning gender siyosati va ayollar huquqlari bo‘yicha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
92
tadqiqotlari O‘zbekistonda gender tenglik masalasiga milliy yondashuvni yoritadi.
Bu ishlarda asosan ayollarni ijtimoiy himoya qilish, ularning yetakchilik
salohiyatini oshirish va oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashish masalalari tahlil
qilingan.
Yevropa Ittifoqi, USAID, UN Women va boshqa xalqaro tashkilotlarning
O‘zbekistonda amalga oshirayotgan loyihalari doirasida tayyorlangan ilmiy
-
analitik hisobotlar ham muhim adabiyotlar sirasiga kiradi. Ular gender
muammolarining sabablarini chuqur o‘rganis
h va samarali yechimlar ishlab
chiqishda yordam beradi.
Tadqiqotlar qismi
Tadqiqot jarayonida so‘rovnoma, ochiq manbalar va statistik tahlil
usullaridan foydalanildi. 2024-yilda Gender va oila ilmiy-tadqiqot instituti
tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomada ishtirok etgan 1000 nafar ayolning 58 foizi
o‘zini ijtimoiy hayotda yetarli i
shtirokchi deb bilmasligini bildirgan. 35 foizi esa
mehnat sharoitida teng huquqlilikka erishmaganini ta’kidlagan.
Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda ishchi ayollarning
62 foizi xizmat ko‘rsatish sohasida, 20 foizi ta’limda, 11 foizi sog‘liqni saqlash
tizimida band. Ammo yuqori rahbarlik lavozimlarida ayollar ulushi 11% dan
oshmaydi. Bu gender taf
ovutining mavjudligini ko‘rsatadi.
Ta’lim sohasidagi islohotlar natijasida esa qizlarning oliy ta’limga kirish
ko‘rsatkichlari oshmoqda. 2019
-
yilda bu ko‘rsatkich 17% bo‘lgan bo‘lsa, 2023
-
yilda 32% ga yetdi. Bu esa gender tenglik sari qadamlar borayotganini bildiradi.
Xulosa
Gender tenglik va ayollar huquqlarining ta’minlanishi demokratik jamiyat
barqarorligi va taraqqiyotining ajralmas omillaridan biridir. Ayollarning siyosiy,
iqtisodiy va ijtimoiy hayotda faol ishtiroki nafaqat ularning shaxsiy huquqlarini,
balki butun jamiy
at salohiyatini oshiradi. O‘zbekistonda gender siyosati borasida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
93
muhim yutuqlarga erishilgan bo‘lsa
-
da, hali hal qilinishi lozim bo‘lgan dolzarb
masalalar mavjud.
Ish o‘rinlari va maoshdagi gender tafovutlari, madaniy stereotiplar, ayollar
salohiyatining to‘liq ro‘yobga chiqmasligi kabi muammolar gender tenglikni izchil
ta’minlashga to‘sqinlik qilmoqda. Bu borada qonunchilikni takomillashtirish,
ijtimoiy ongni o‘zgartirish, ayollarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash
muhim ahamiyatga ega.
Kelgusida gender tenglikni ta’minlash uchun ta’lim
tizimiga gender yondashuvni joriy etish, ayollarni liderlikka tayyorlash dasturlarini
kengaytirish, gender byudjetlashtirish mexanizmlarini amaliyotga tatbiq etish
lozim. Bu orqali barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish va inson huquqlarini
to‘laqonli ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi. (2019). "Ayollar va erkaklar uchun teng huquq
va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida"gi Qonun.
Toshkent.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi.
(2022). Toshkent: Adolat
nashriyoti.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oila
kodeksi. (2023). Toshkent: Yuridik
adabiyotlar nashriyoti.
4.
Toshmatova, G. (2022). Gender tenglik: muammo va yechimlar. Toshkent:
Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
5.
Qodirova, A. (2021). Ayollar huquqlari va ijtimoiy adolat. Toshkent:
Ma’rifat.
6.
Ismoilova, N. (2020). Xotin-qizlar va ijtimoiy himoya. Andijon: Ilm ziyo.
7.
UNDP Uzbekistan. (2023). Gender Development Index Report. Tashkent.
8.
Gender va oila ilmiy-tadqiqot instituti. (2024). Ayollar va ijtimoiy faollik:
sotsiologik tahlil. Toshkent.
