https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
80
HUQUQIY NEGILIZIM VA DEMOKRATIK JAMIYATLAR: ZIDDIYAT
YOKI UYG`UNLIK?
L.Tursunov
ISFT instituti Samarqand filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
Annotatsiya.
Huquqiy negilizm
–
bu qonunlarning mutlaq adolat va
ob’ektiv haqiqatni ifodalay olmasligi, shuning uchun ularga qat’iy rioya qilish shart
emasligi haqidagi falsafiy-huquqiy qarashdir. Ushbu maqola demokratik jamiyatlar
kontekstida huquqiy negilizmning o‘rnini, uning demokratik qadriyatlar bilan
ziddiyati yoki uyg‘unligini o‘rganadi. T
adqiqotda huquqiy negilizmning
demokratiyadagi fuqarolik itoatsizligi, qonun ustuvorligi printsipi va ijtimoiy
adolat tushunchalari bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Maqolada huquqiy
negilizmning ijtimoiy o‘zgarishlar uchun vosita sifatida qo‘llanilishi,
shuningdek,
uning demokratik tartib uchun potentsial xavflari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
huquqiy negilizm, demokratiya, fuqarolik itoatsizligi, qonun
ustuvorligi, ijtimoiy adolat.
Kirish.
Huquqiy negilizm (legal nihilism)
–
qonun hokimiyatiga nisbatan
ishonchsizlik, qonunlarning ijtimoiy adolatni ta’minlay olmasligi haqidagi tanqidiy
yondashuvdir. Ushbu kontseptsiya ko‘pincha totalitar tizimlar bilan bog‘lansa
-da,
demokratik jamiyatlarda ham uning izlari uchraydi. Demokratiya qonun
ustuvorligi, fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat tamoyillariga asoslangan bo‘lsa,
huquqiy negilizm esa ba’zan ana shu tamoyillarga shubha bilan qaraydi.
Maqolaning asosiy maqsadi
–
huquqiy negilizmning demokratik jamiyatlar
bilan munosabatini aniqlash: u demokratik qadriyatlar bilan ziddiyatdami yoki
ularni takomillashtirish uchun zarur tanqidiy mexanizmmi.
Asosiy Qism. Huquqiy Negilizmning Demokratik Jamiyatdagi
Manbalari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
81
Huquqiy negilizm ko‘pincha quyidagi omillar tufayli paydo bo‘ladi:
Korruptsiya va qonunlarning noaniqligi
–
qonunlar ijtimoiy adolatni
ta’minlamaganda, odamlarda huquqiy tizimga nisbatan ishonchsizlik kuchayadi
(Matthews, 2017).
Fuqarolarning qonun chiqarish jarayoniga ta’sir etish imkoniyatining
cheklanganligi
–
agar odamlar o‘zlari qabul qilingan qonunlarni adolatsiz deb
hisoblasa, ular ularga bo‘ysunishdan bosh tortishi mumkin (Habermas, 1996).
Huquqiy tizimning murakkabligi
–
oddiy fuqarolar uchun qonunlarni
tushunish qiyin bo‘lganda, ular ularga nisbatan salbiy munosabatda bo‘lishadi
(Tyler, 2006).
Fuqarolik Itoatsizligi va Huquqiy Negilizm
Demokratik jamiyatlarda fuqarolik itoatsizligi (masalan, norozilik namoyishlari
yoki qonunlarni buzish) ko‘pincha huquqiy negilizmning namoyon bo‘lishi sifatida
talqin qilinadi.
Martin Lyuter Kingning ta’kidlashicha:
"Adolatsiz qonun
–
bu qonun emas"
(King, 1963).
Bu fikr shuni ko‘rsatadiki, agar qonunlar insoniy qadriyatlarga zid bo‘lsa, ularni
buzish huquqiy emas, balki axloqiy talab bo‘lishi mumkin.
Demokratiya va Huquqiy Negilizm: Ziddiyat yoki Dialektik
Munosabat?
Demokratik jamiyatlar huquqiy negilizmga qarshi kurashishga intilsa-
da, ba’zi
tadqiqotchilar (masalan, Derrida, 2002) huquqiy tanqidni demokratiyaning muhim
elementi deb hisoblaydilar. Qonunlar har doim ham adolatli bo‘lmasligi mumkin,
shu sababli ularni tanqid qilish demokratik jarayonlarni takomillashtirishi mumkin.
Biroq, agar huquqiy negilizm haddan oshib ketsa, u qonun ustuvorligini
zaiflashtirib, ijtimoiy tartibsizliklarga olib kelishi mumkin (Rawls, 1971).
Xulosa.
Huquqiy negilizm demokratik jamiyatlar uchun ikki tomonlama
xavf va imkoniyatni ifodalaydi. Bir tomondan, u qonunlarning adolatsizligini fosh
qilish orqali ijtimoiy islohotlarni rag‘batlantirishi mumkin. Ikkinchi tomondan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-6_
июнь
-2025
82
agar u nazoratsiz rivojlansa, huquqiy tartibni buzishi mumkin. Demokratik
jamiyatlar huquqiy negilizmni tanqidiy fikrlashning bir shakli sifatida qabul qilishi,
lekin uni tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqishi kerak.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Derrida, J. (2002).
"Force of Law: The Mystical Foundation of Authority"
.
2.
Habermas, J. (1996).
"Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse
Theory of Law and Democracy"
.
3.
King, M.L. (1963).
"Letter from Birmingham Jail"
.
4.
Matthews, R. (2017).
"Legal Nihilism and the Rule of Law"
.
5.
Rawls, J. (1971).
"A Theory of Justice"
.
6.
Tyler, T. (2006).
"Why People Obey the Law"
.
