https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
404
MUSIQA MADANIYATI DARSLARIDAVOKAL-XOR
MALAKALARINI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLATI
Raximov Ravshan Naimovich.
Buxoro davlat pedagogika instituti “Musiqa va tasviriy san’at”
kafedrasi
dotsenti
Hikmatov Asadbek Xidoyatjon o‘g‘li
Buxoro davlat
pedagogika instituti “Musiqa ta’limi va san’at yo‘nalishi
magistratura II-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarining musiqa
darslarida vokal-
xor malakalarini takomillashtirish yo‘llari, xonandal
ik ovozi,
kuylash madaniyati, o
‘
quvchilarga musiqiy his-
tuyg‘ularni
shakllantirish,
ma’naviy dunyosi, chuqur falsafiy va ijtimoiy tafakkuri hamda sharq
mutafakkirlari Al-Farobiy, Ibn Sino, va yunon faylasufi Platonning musiqiy
ta’limning axloqiy tarbiya bilan o‘zaro bog‘liqligi,
shaxsning ma’naviy
yetukligi
haqidagi qimmatli fikrlari
hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining milliy
musiqamizni rivoji to‘g‘risidagi qaroqlar ko‘rib chiqiladi.
Kalit
so‘zlar:
vokal-xor, musiqa, nafislik, musiqiy tovush, axloq, mutafakkir,
Xonandalik ovozi,
go‘zallik, jonli.
ВОЗМОЖНОСТИ РАЗВИТИЯ ВОКАЛЬНО
-
ХОРОВЫХ
НАВЫКОВ НА УРОКАХ МУЗЫКАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ
Рахимов Равшан Наимович
Доцент кафедры «Музыка и изобразительное искусство»
Бухарского
государственного педагогического института
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
405
Хикматов Асадбек Хидаятжонович
Студент 2
-
го курса магистратуры направления «Музыкальное образование
и искусство»
Бухарского государственного педагогического института
Аннотация:
В статье
рассматриваются пути
совершенствования
вокально
-
хорового
мастерства
на уроках
музыки
в общеобразовательных
школах,
певческий
голос,
культура
пения
,
формирование
у учащихся
музыкальных
чувств,
духовный
мир,
глубокое
философское
и
социальное
мышление, а также
труды восточных
мыслителей
Аль
-
Фараби,
ибн
Сина,
и
греческого
философа
Платона
о взаимосвязи
музыкального
образования
с
нравственным
воспитанием, о влиянии индивидуального
рассматриваются
ценные
размышления
Президента
Республики
Узбекистан
о
духовной
зрелости
и развитии
национальной
музыки.
Ключевые
слова
:
вокально
-
хоровой,
музыкальный,
изящный,
музыкальный
звук,
нравственный,
мыслитель,
певческий
голос,
красота,
живой.
OPPORTUNITIES FOR DEVELOPING VOCAL AND CHORAL
SKILLS IN MUSIC CULTURE LESSONS
Rakhimov Ravshan Naimovich
Associate Professor, Department of Music and Fine Arts
Bukhara State Pedagogical Institute
Hikmatov Asadbek Khidoyatjonovich
2nd-year Master's student in the field of Music Education and Art
Bukhara State Pedagogical Institute
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
406
Annotation:
the article examines ways of improving vocal-choral skills in
music lessons of general secondary schools, singing voice, singing culture,
formation of musical feelings for students, spiritual world, deep philosophical and
Social Thought, and views on the development of national music by the president
of the Republic of Uzbekistan and the Eastern thinkers Al-Farabi, Ibn Sina, and the
Greek philosopher Plato
Keywords:
vocal-choir, music, elegance, musical sound, morality, thinker,
singing voice, Beauty, Live.
Kirish:
Musiqa
–
inson ruhiyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega
bo‘lib, uni nafosat olamiga olib kiradi.
Musiqa insonni yuksak did bilan
qurollantiradi va unga ma’naviy ozuqa beradi.
Yoshlarni ma’nan yetuk, go‘zal xulq
sohibi, milliy musiqamizni,
qadriyatlarimizni asrab-avaylovchi, va davomchisi etib tarbiyalash maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 17.11.2017 yildagi pq
-3391-sonli
“o‘zbek milliy maqom san’atini yanada rivojlantirish chora
-
tadbirlari”
to‘g‘risidagi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2022 yildagi
PQ-112-
sonli “Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirishga doir
qo‘shimcha chora
-
tadbirlar” to‘g‘risida qarorlar qabul qilindi.
Bu qarorga muvofiq musiqa fani o’qituvchilari milliy cholg’ulardan kamida
bittasini 2023-
2024 o’quv yilidan boshlab esa kamida uchtasini chala olish
mahoratiga ega bo’lish majburiy etib tayinlandi. Bunda o’qituvchilar kunu
-tun
o‘qib izlanib bolalarni musiq
aviy bilimlarini yanada oshirishlari zarur.
Bu islohotlar yoshlarni musiqiy bilim ko’nikmalarini oshirish, uning qalbida
milliyligimizni anglatadigan cholg’ular va musiqani jo etish uchun olib
borilmoqda.
Abu Nasr Al-Farobiy, Sharq musiqashunosligining asoschisi, uning
rivojlanishiga munosib
hissa qo‘shgan ko‘p qirrali rassom va mutafakkir,
shuningdek, uning maqsadi bo‘lgan shaxsning ma’naviy rivojlanishi uchun muhim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
407
bo‘lgan musiqiy ta’lim bilan shug‘ullangan. U “Kitob al
-musiqiy al-
Kabir”
kitobining birinchi kitobida musiqiy bilimlarning usul-
qoidalari va unga bog‘liq
bo‘lgan turli narsalarni o‘rganish; Ikkinchi kitobda zamonaviy musiqa asboblari va
ulardan foydalanis
h yo‘llari, uchinchisida esa, tovushlarning turlari haqidagi fikr
bayon etiladi. Olim musiqa ilmini inson bilimlari tizimida tutgan o‘rnini, boshqa
ilmlar bilan aloqasini, musiqiy tovushlarning vujudga kelishi va rivojlanishini taxlil
etar ekan, musiqa san
`atining axloqiy estetik jixatlari haqida ham o‘z qarashlarini
bayon etadi.
Ibn Sinoning musiqiy-pedagogik, psixologik qarashlarining diqqatga sazovor
tomoni musiqani inson faoliyati mahsuli, bolalarni tarbiyalashning zarur omili
sifatida tan olishdir. Go
‘
zallik dunyosini, musiqaning mohiyatini chuqur
tushunadigan buyuk olim shunday deydi
: “
go
‘
zallik insonning his - tuyg
‘
ulari bilan
tanilgan-ko
‘
rish, eshitish, hidlash, idrokning to
‘
liqligi, go
‘
zallik hissi, undan
zavqlanish
.”
deya xitob qilgan.
Tadqiqot obyekti:
Maktabda musiqa fani mutahassislari yosh avlod ongiga
yuksak tuyg
‘
ularni singdirish, ularda Ona-Vatanga muhabbat, go zallikka intilib
yashash uni asrash va yaratishga bo
‘
lgan ishtiyoq uyg
‘
otuvchi kasb egalari
hisoblanadilar.
Maktabda musiqa o
‘
qitishning asosiy maqsadi o
‘
quvchilarda musiqa
madaniyatini shakllantirish, ularni zamon talabiga javob bera oladigan barkamol
inson qilib voyaga yetkazishdir.
Umumiy o
‘
rta ta
’
lim maktablarining asosiy vazifalaridan biri, o
‘
quvchilarni
nafosat olamiga olib kirish va ma
’
naviy tarbiya berish. Bunda o
‘
qituvchi bolalarni
ma
’
lum bir musiqa asari bilan tanishtirib, uni ifodali
, “
jonli
”
qilib ijro etib,
o
‘
quvchilar diqqat-e
’
tiborini asarga jalb etadi, ularning nutqini o
‘
stirish, fikrlash
qobiliyatini, dunyoqarashini kengaytiradi, emotsional his-tuyg
‘
ularga ham faol
1
M. Mirabdullaev.Vokal va zamonaviy musiqa
(O‘quv –
uslubiy qo‘llanma)
Namangan-2018 3-bet
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
408
ta
’
sir etadi. Musiqa darslarining mazmunida faqatgina o
‘
zlashtirishi emas, balki
o
‘
quvchilar ongini voqelikka munosabatini rivojlantirish, estetik madaniyatini
tarkib toptirish va boshqa ichki his-tuyg
‘
ularini shakllantirish nazarda tutiladi.
Bolalarni musiqiy o
‘
quvini ijodiy rivojlantirishda ayniqsa, vokal
–
xor
ishlarining ahamiyati katta. Bunda o
‘
quvchilarni kuylashga qiziqtira olish ko
‘
p
jihatdan o
‘
rganadigan har bir mashq yoki qo
‘
shiq o
‘
qituvchi tomonidan asarni
chiroyli qilib kuylab berish o
‘
qituvchining mahoratiga bog
‘
liq. Chunki bolalar
bilan olib boriladigan vokal
–
xor ishi ko
‘
pincha o
‘
qituvchi ovoziga taqlid qilib
kuylashga asoslanadi. Shuning uchun o
‘
qituvchi o
‘
zining yoqimli ovozi ustida
muntazam ish olib borishi va o
‘
quvchilarga xonandalik ovozi tushunchasini
shakllantirishi kerak.
“
Xonandalik ovozi
”
tushunchasi insonning kuylash qobiliyati bilan bog
‘
liq
nutqdan farqli o
‘
laroq, xonandalik ovozi tovushlari aniq balandlikka ega, uzoq
davom etishi mumkin. Ular unlilarda namoyon bo
‘
ladi. Xonandalik ovozidan inson
bolalikda musiqiy eshitish va ovoz apparati rivojlanishi darajasiga ko
‘
ra foydalana
boshlaydi.
Xonandalik ovozining muhim sifati uning kuchidir. Ovoz tabiatan registrlarga
ega. Registr deb, tovushlarning tembri
bo‘yicha bir xillik qatori tushuniladi, u
yagona fiziologik mexanizm bilan qoil qilinadi.
Qo‘llanilgan metodlar:
Musiqa madaniyati darslarida qo‘shiq o‘rgatish bir
necha bosqich jarayonida amalga oshiriladi:
1. Bolalar diqqatini qo‘shiqqa jalb qilish.
2. Qo‘shiq haqida o‘qituvchining kirish so‘zi (qo‘shiq mualliflari, asarining
mazmuni, tarixiy xususiyatlari haqida qisqacha hikoya qilish).
3. Qo‘shiqni tahlil qilinishi (musiqa ifoda vositalari, ladi, tempi, o‘lchovi,
ritmi, dinamik belgilari).
4. Qo‘shiqni musiqiy jumlalarga bo‘lib o‘rgatish (chuqur nafas olib, jumlani
oxirigacha tejab yetkazish, ijrochilik sifatlari ustida ishlash).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
409
5. Qo‘shiqni badiiy ijrosiga erishish (qo‘shiq haqidagi bolalar taassurotlari
yuzasidan qisqa suhbat o‘tkazish, ya’ni umumlashtirish).
Yunon faylasufi Platonning fikricha, davlatning kuch-qudrati unda qanday
musiqa, qaysi ohang va qay ritmda yangrayotganligiga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri bog‘liq.
Davlat uchun insonni yuksaklikka ko‘tarishga yordam beruvchi musiqa kerak deb
hisoblagan.
Ibn Sino ham musiqaning hissiy ta’sir kuchini e’tirof etgan holda uni o‘zining
meditsina kitoblarida aks ettirgan hamda ruhiy kasalliklarni davolashda shifo
dasturi sifatida tavsiya qilgan. “Tib qonuni” asarida bir o‘rinda musiqaning ruhiy
ta’sir kuchiga b
aho berib, gudakning tarbiyasidagi ahamiyatini shunday
ta’riflaganlar: “Go‘dakning tanasi chiniqishi uchun ikki narsa zarur: biri uni asta
qimirlatib tebratish, ikkinchisi onasining qo‘shig‘i (allasi). Birinchisi tanasiga,
ikkinchisi
–
ruhiga tegishlidir”
Olingan natijalar:
Vokal
–
xor malakalari yordamida o‘quvchilar, qo‘shiqni
so‘z ma’nosi va musiqa ohangini chuqur idrok etadilar va asarni mazmuni orqali
hayotni o‘rganadilar. Yuqorida bayon etilgan natijalarga erishish uchun quyidagi
vokal
–
xor malakalarini shakllantirib b
orish va xor bo‘lib kuylaganda bunga qattiq
rioya qilish shart. Chunki aynan vokal
–
xor malakalari vositasi bilangina yoqimli
va ohangdosh, sof xor jarangdorligiga erishish mumkin.
Musiqa mashg‘ulotlari jarayonida qо‘shiqlar tasnifi, ovoz sozlash mashqlari,
taniqli xonandalarning repertuari, ovoz tarbiyasi, baland va past ovozda kuylash,
mahalliy ijro uslublari, о‘z ovozini cholg‘uga moslashtirish, milliy qochirim va
nolalarni ijro e
tish, ijroni boshqalar ijrosiga uyg‘unlashtirish, jо‘rovozlikda kuylash
kabi masalalarga alohida e’tibor qaratilib, о‘quvchilarning spetsifik bilimlarini
oshirishga, musiqiy madaniyatini yanada rivojlantirishga katta e’tibor beriladi.
2
G. Sharipova, G‘. Najmetdinov, Z. Xodjayeva “Musiqa o‘qitish metodikasi va maktab
repertuari”.(darslik).Andijon 2020y 28
-bet
3
Qodirov R. G‘. “Musiqa psixologiyasi” T: Musiqa. 2005
- yil 7-b
4
Rajabov I “ Maqomlar” T: San’at. 2006
-yil 18-b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
410
Ijroning chiroyli va tinglovchiga yetib borishida yuqorida aytib о‘tilganlar
bilan birga asarning mazmun mohiyatini chuqur anglab yetish ham muhimdir.
Shunga k
о‘ra, har bir tanlab olingan asarni mazmuni chuqur tahlil etilishi
muhimdir. Nafas olish
о‘rinlarini (frazalarini) aniqlash ham bulardan mustasno
emas. Shunday ekan t
о‘g‘ri nafasdan foydalanish va о‘z о‘rnida nafas olish,
ayniqsa s
о‘z bо‘g‘inlarini bо‘lmagan
holda nafas olish maqsadga muvofiq.
Ilmiy yangiligi:
Musiqa darslaridagi qo‘shiq kuylash faoliyatida
o‘quvchilarni yalpi qamrab oladi. Xor bo‘lib kuylash murakkab psixologik
-
fiziologik jarayon hisoblanadi. Musiqa ta’limida xor bo‘lib qo‘shiq kuylash
o‘quvchilarda vokal kuylash malakalari ovoz hosil qilish, a
nsambl, soz, nafas,
talaffuz kabi eng muhim amaliy ijrochilik sifatlarini shakllantirishda juda muhim
vosita hisoblanadi.
Xulosa
: U
mumta’lim maktablarda
musiqa darslarining asosiy vazifalaridan
biri, o‘quvchilarni nafosat olamiga olib kirish va ma’naviy tarbiya berish. Bunda
o‘qituvchi bolalarni ma’lum bir musiqa asari bilan tanishtirib, uni ifodali, “jonli”
qilib ijro etib, o‘quvchilar diqqat
-
e’tiborini asarga jalb etadi, ul
arning nutqini
o‘stirish, fikrlash qobiliyatini, dunyoqarashini kengaytiradi, emotsional his
-
tuyg‘ularga ham faol ta’sir etadi. Musiqa darslarining mazmunida faqatgina
o‘zlashtirishi emas, balki o‘quvchilar ongini voqelikka munosabatini rivojlantirish,
estetik madaniyatini tarkib toptirish va boshqa ichki his-
tuyg‘ularini shakllantirish
nazarda tutiladi.
ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbek milliy maqom san’atini yanada rivojlantirish chora
- tadbirlari
to‘g‘risida O‘zbekiston respublikasi Prezidentining qarori,17.11.2017yildagi pq
-
3391-son
5
Saodat Muzafarova
O'quvchilarda vokal ijrochiligi namunalari asosida musiqiy madaniyatni shakllantirish (“do
mi sol” kо‘rsatuvi misolida
)
"Oriental Art and Culture" Scientific Methodical Journal / https://oac.dsmi-qf.uz
Volume 5 Issue 3 / June 2024
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
411
2. M. Mirabdullaev.Vokal va zamonaviy musiqa
(O‘quv –
uslubiy qo‘llanma)
Namangan-2018 3-bet
3.
G. Sharipova, G‘. Najmetdinov, Z. Xodjayeva “Musiqa o‘qitish metodikasi
va maktab
repertuari”.(darslik).Andijon 2020y 28
-bet
4.
Qodirov R. G‘. “Musiqa psixologiyasi” T: Musiqa. 2005
- yil 7-b
5.
Rajabov I “ Maqomlar” T: San’at. 2006
-yil 18-b
6. Saodat Muzafarova
O‘
quvchilarda vokal ijrochiligi namunalari asosida
musiqiy
madaniyatni shakllantirish (“do mi sol” kо‘rsatuvi misolida
)
“
Oriental Art
and Cultur”
Scientific Methodical Journal / https://oac.dsmi-qf.uz Volume 5 Issue
3 / June 2024
7.
Равшан Наимович Рахимов. "Музыка как наука для формирования
личности и основа организации музыкального образования и воспитания"
Science and Education, vol. 3, no. 4, 2022, pp. 1588-1593.
8.
Naimovich,
Rakhimov
Ravshan,
and
Abdullayeva
Shahnozabonu Adizovna. “Culture the Role and Importance of the Kashgar
Rhubarb Instrument in Music Lessons.”
Czech Journal of Multidisciplinary
Innovations
16 (2023): 1-3.
9.
Naimovich, Raximov Ravshan, and Akramova Maftunabonu
Kurbonovna.
“SHAXS
TARBIYASIDA
MUSIQANING
AHAMIYATI.”
Ustozlar uchun
58.3 (2024): 61-65.
10.
Naimovich, Raximov Ravshan. “MUSIQA
MADANIYATI
DARSLARIDA MILLIY CHOLG ‘ULARDAN FOYDALANISH.”
Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi
4.3 (2024): 7-11.
11.
Naimovich, R. R. “Methods of using interactive methods in preschool
educational organizations, conducting music classes.”
Eurasian Journal of
Learning and Academic Teaching
10 (2022): 29-32.
12.
Rakhimov, Ravshan Naimovich. “Ways to Develop Music Perception
Skills.”
Innovative Science in Modern Research
(2023): 125-128.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
412
13.
Rakhimov, R. N. “THE IMPORTANCE OF FOLK SONGS IN
YOUTH EDUCATION.”
Web of Teachers: Inderscience Research
2.2 (2024):
45-48.
14.
Рахимов
,
Равшан
Наимович
.
“РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ МУЗЫКИ В
СОЗРЕВАНИИ ЛИЧНОСТИ.”
Proceedings of Scientific Conference on
Multidisciplinary Studies
. Vol. 3. No. 2. 2024.
15.
Rakhimov, R. N., and O. Sh Sharipov. “THE
ROLE OF MUSIC ART
IN THE FORMATION OF A HIGHLY SPIRITUAL PERSONALITY IN
YOUTH.”
International Conference on Multidisciplinary Sciences and
Educational Practices
. 2024.
