https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
399
IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA MANZARALI, SHIFOBAXSH
VA DORIVOR O‘SIMLIKLARNI INTRODUKSIYA QILISHNING
YANGI USULLARINI QO‘LLASH
Применение новых методов интродукции декоративных, целебных и
лекарственных растений в условиях изменения климата
Application of New Methods for Introducing Ornamental, Medicinal, and
Healing Plants under Climate Change Conditions
Xatamova Surayyoxon Bahodirjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Ekologiya yo‘nalishi 1
-
kurs magistranti
Anotatsiya . Ushbu maqolada iqlim o‘zgarishi sharoitida manzarali, dorivor
va shifobaxsh o‘simliklarni yangi hududlarga moslashtirish bo‘yicha zamonaviy
yondashuvlar
—
biotexnologik, agrotexnik va ekologik monitoring usullari asosida
tahlil qilinadi. Tadqi
qotda bir nechta o‘simlik turlarining adaptatsiyasi amaliy
jihatdan tekshirilgan.
Аннотация. В статье рассматриваются современные подходы к
интродукции декоративных и лекарственных растений в условиях
изменения климата. Применены биотехнологические и агротехнические
методы, а также экологический мониторинг. Проведена оценка адаптации
растений в новых агроэкологических условиях.
Abstract. This article analyzes modern approaches to the introduction of
ornamental and medicinal plants under climate change conditions.
Biotechnological, agrotechnical, and ecological monitoring methods were applied.
Plant adaptability was evaluated in new agroecological environments.
Kalit so‘zlar. iqlim o‘zgarishi, introduksiya, dorivor o‘simliklar,
biotexnologiya, agrotexnika, adaptatsiya.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
400
Ключевые слова. изменение климата, интродукция, лекарственные
растения, биотехнология, агротехника, адаптация.
Keywords. climate change, introduction, medicinal plants, biotechnology,
agrotechnics, adaptation.
Kirish. Global miqyosda iqlim o‘zgarishi tabiiy ekotizimlarga kuchli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Haroratning ortishi, yog‘ingarchilik rejimining o‘zgarishi,
qurg‘oqchilik va boshqa iqlimiy stress omillari ko‘plab o‘simlik turlarining
tarqalish hududlarini toraytirmoqda. Ayniqsa, dorivor, manzarali va shifobaxsh
o‘simliklar iqlimga sezgirligi sababli yo‘qolib ketish xavfi ostida turibdi. Bunday
vaziyatda ularni yangi agroekologik sharoitlarga moslashtirish, ya’ni introduksiya
qilish, alohida ahamiyat kasb etadi. Us
hbu maqola mazkur yo‘nalishda zamonaviy
yondashuvlarni tahlil qiladi.
Maqsad. Maqolaning maqsadi
—
iqlim o‘zgarishi sharoitida manzarali,
dorivor va shifobaxsh o‘simliklarni yangi hududlarga moslashtirish, ularni
samarali introduksiya qilishning innovatsion usullarini tahlil qilish hamda amaliy
takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Materiallar. Global iqlim o‘zgarishi o‘tgan asrlar mobaynida olimlar
tomonidan talqin etilmoqda. Masalan: 19-asrning oxiridan boshlab sayyoramizning
o‘rtacha global haroratining oshishi qayd etilgan. 20
-
asrning o‘rtalarida biroz
sovish kuzatildi, bu umuman iqlimga ta'sir qilmadi. 1970-
yillarning o‘rtalaridan
boshlab yana issiqlashdi.
Olimlarning fikricha, o‘tgan asrda Yerning global harorati 0,74 darajaga
oshgan. Bu ko‘rsatkichning eng katta o‘sishi so‘nggi 30 yil ichida qayd etilgan.
Iqlim o‘zgarishi doimo okeanlar holatiga ta'sir qiladi. Global haroratning oshishi
suvning kengayishiga va shuning uchun uning darajasining oshishiga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
401
Yog'ingarchilik taqsimotida ham o‘zgarishlar mavjud, bu esa o‘z navbatida
daryolar va muzliklar oqimiga ta'sir qilishi mumkin. Mushohadalarga ko‘ra,
so‘nggi 100 yilda Jahon okeanining sathi 5 sm ga ko‘tarilgan. Olimlar iqlim
isishining sababini karbonat angidrid kontsentratsiyasining oshishi va issiqxona
effektining sezilarli darajada oshishi bilan bogʻlashmoqda.
Uslublar: O‘simliklarni tanlab olingan tajriba uchastkalarida yetishtirish;
Fitotsenotik kuzatuvlar o‘tkazish;
Biotexnologik usullar orqali to‘qima madaniyatida ko‘paytirish; Ekologik
monitoring: harorat, namlik, tuproq xususiyatlari tahlili;
Ilmiy ish natijalari. Tadqiqot davomida dorivor o‘simliklarning turli
agroekologik sharoitlarga moslashuv darajasi baholandi. Quyidagi natijalarga
erishildi:
Lavanda Qashqadaryo va Samarqand viloyatlarining quruq iqlimida yaxshi
moslashdi. Gullarining efir moyi miqdori 1.2% ni tashkil etdi (standart: 0.9
–
1.3%).
Echinatsiya mo‘tadil iqlimli hududlarda yuqori adaptatsiyaga ega bo‘lib, 2
yildan keyin barqaror o‘sishni ko‘rsatdi.
Calendula qurg‘oqchil iqlimga chidamli bo‘lib, ochiq maydonda ham yuqori
biomassa hosil qildi.
To‘qima madaniyati (in vitro) usuli bilan lavanda va echinatsiyaning
ko‘paytirish koeffitsienti 3.4 barobar oshdi.
Xulosa. Manzarali, dorivor va shifobaxsh o‘simliklarni iqlim o‘zgarishi
sharoitida saqlab qolish va barqaror yetishtirish uchun ularni ilmiy asosda
introduksiya qilish zarur. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, agrotexnik
yondashuvlar va biotexnologik u
sullarni uyg‘unlashtirish orqali ularning
adaptatsiyasini oshirish va iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash mumkin. Ushbu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
402
yondashuvlar seleksiya, dori sanoati va landshaft dizayni sohalarida keng
qo‘llanilishi mumkin. Shuningdek, global iqlim o‘zgarishi natijasida o‘simlik
navlarining issiqqa chidamli, qisqa muddat ichida tez o‘sib quyuq soya beruvchi,
gullari asalshiraga boy
, tanasi yog‘ochbop bo‘lgan navlarini chatishtirish yo‘li
bilan hosil qilish va shahar ko‘chalari va dam olish maskanlariga ekish kerak.
Shunday qilib, global iqlim sharoitida yuqorida aytib o‘tilgan xususiyatlarga ega
o‘simlik navlarini yaratish yoki introduksiya qilish eng to‘g‘ri yo‘l bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Rasulov B.T. (2020). Dorivor o‘simliklarni agrotexnik jihatdan
yetishtirish asoslari.
2.
Karimov A.Sh. (2021). Biologik xilma-
xillikni saqlash va o‘simliklar
introduksiyasi. Toshkent: Fan.
3.
Jones H.G., Tardieu F. (2019). Plant adaptation to climate change.
Annual Review of Plant Biology, 70, 59
–
89.
4.
FAO. (2022). Climate-smart agriculture and biodiversity. [Online]
www.fao.org
5.
Мирсаидов М.М. (2018). Интродукция лекарственных растений в
Узбекистане. Ташкент: Университет.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
403
Mualliflar haqida ma
’
lumot
Xatamova Surayyoxon Bahodirjon qizi Farg
ʻ
ona davlat universiteti Tabiiy
fanlar fakulteti Ekologiya yo
‘
nalishi 1- kurs magistranti, telefon: (+998)-90778-
37-82, Ye- mail: surayyo330@gmail.com
Сведение об авторов
Хатамова Сурайёхон Бахадиржон кызы, магистрант 1
-
го курса
направления "Экология", факультет естественных наук Ферганского
государственного университета.Телефон: (+998)
-90-778-37-
82 Электронная
почта:
surayyo330@gmail.com
Author’s personal details
Khatamova Surayokhon Bahodirjon qizi, 1st-year Master's student in
Ecology, Faculty of Natural Sciences, Fergana State University. Phone: (+998)-90-
778-37-82 Email: surayyo330@gmail.com
