https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
393
“GIYOHVANDLIKKA QARSHI SIYOSAT”
Pedagogika psixologiya fakulteti,
Pedagogika Psixologiya yo’nalishi 3
- bosqich talabasi
G’oyeboyeva Dinora
Ilmiy rahbar
Mavlyanova Surayyo Sultanaliyevna
Annotatsiya:
Giyohvandlik tushunchasining o‘ziga xos xususiyatlari va
uning jamiyatga ta'siri yoritiladi. Giyohvand moddalar (narkotiklar)ni iste'mol
qilishdan kelib chiqadigan sog‘liq muammolari, iqtisodiy zararlar, jinoyatlar va
ijtimoiy izolyatsiya kabi salbiy oqibatlar haqida ma'lumot beriladi.
Giyohvandlikning individual va jamiyatdagi omillarga qanday ta'sir ko‘rsatishi
ham muhokama qilinadi. Giyohvandlikka qarshi siyosatning asosiy yunalishlari -
profilaktika, reabilitatsiya, qattiq qonuniy nazorat,
ta'lim va sog‘liqni saqlash
tizimining roli keltiriladi. Ayrim davlatlarda bu borada olib borilayotgan
siyosatlarning samarali bo‘lishi uchun qanday yondashuvlar zarurligi haqida so‘z
yuritiladi.
Kalit so’zlar:
reabilitatsiya, psixologik yordam, ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash,
sog‘lom turmush, giyohvandlik, narkotik moddalar, sog‘liq, iqtisodiyot, jinoyat
Giyohvandlikka Qarshi Siyosat: Jamiyatning Sog‘lom Rivojlanishi
Uchun
Kirish
Giyohvandlik
–
bu nafaqat individual muammo, balki butun jamiyatni o‘z
ichiga olgan global xavfdir.
So‘nggi yillarda giyohvand moddalar iste'molining
ortishi, jamiyatning barcha qatlamlarini, xususan, yoshlarni o‘z ta'siriga olmoqda.
Bu esa sog‘liqni saqlash, jinoyat, iqtisodiyot va ta'lim sohalarida jiddiy
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu sababli, giyohvandlikka qarshi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
394
siyosatning samarali bo‘lishi jamiyatni rivojlantirishda va sog‘lom kelajakni
yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Giyohvandlikka qarshi siyosat nafaqat giyohvand moddalarni iste'mol qilishni
cheklashni, balki giyohvandlikning salbiy oqibatlarini kamaytirishni, shu bilan
birga, jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liqni saqlash tizimlarida
yaxshilanishlarni ta'minlashni maqsad qiladi. Ushbu maqolada giyohvandlikka
qarshi olib borilayotgan siyosatni, uning samaradorligini, hozirgi kundagi
muammolarni va bu sohada erishilgan yutuqlarni tahlil qilamiz.
Giyohvandlik va uning Jamiyatdagi Salbiy Ta'siri
Giyohvand moddalar
–
bu psixotropik ta'sir ko‘rsatuvchi, organizmga zarar
yetkazuvchi moddalar bo‘lib, ularning doimiy iste'moli odamning sog‘lig‘iga
jiddiy ta'sir ko‘rsatadi. Giyohvandlikning jamiyatga bo‘lgan ta'siri juda keng va
turli xil. Giyohvand moddalar iste'molchilari tez-
tez sog‘liqni saqlash tizimi
resurslarini, jinoiy tizimni va ijtimoiy xizmatlarni ortiqcha yuklaydi. Shuningdek,
giyohvandlik jamiyatda jinoyatlar sonining ortishiga sabab bo‘ladi, chunki ko‘plab
giyohvandlar moddalarni sotib olis
h uchun jinoyat qilishga majbur bo‘ladi.
Giyohvandlikning ijtimoiy va iqtisodiy ta'sirlari, shuningdek, oila, mehnat
bozorida
muammolarni keltirib chiqaradi. Giyohvandlikka duchor bo‘lgan shaxslar
ko‘pincha ishdan qoladi, uzoq muddatli sog‘liq muammolari bilan kurashadi va
jamiyatdan izolyatsiya qilinadi.
Giyohvandlikka Qarshi Siyosatning Asosiy Yo‘nalishlari
Giyohvandlikka qarshi siyosat, asosan, uchta asosiy yunalishda amalga
oshiriladi:
1.
Profilaktika
–
Giyohvandlikning oldini olish uchun dasturlar va
tadbirlar ishlab chiqiladi. Bu, ayniqsa, yoshlar orasida giyohvandlikka qarshi
axborot tarqatish, zarur bilim va ko‘nikmalarni berish, ijtimoiy xizmatlar va ta'lim
tizimlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Profilaktika dasturlari orqali
giyohvandlikka qarshi kurashning samaradorligi oshadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
395
2.
Reabilitatsiya va yordam
–
Giyohvandlikka duchor bo‘lgan shaxslar
uchun reabilitatsiya dasturlari va psixologik yordam ko‘rsatish tizimi ishlab
chiqiladi. Bu tizim giyohvandlar uchun qayta ijtimoiylashish, sog‘lom turmush
tarzini tiklashda yordam beradi.
3.
Qonuniy va yuridik chora-tadbirlar
–
Giyohvand moddalarni
iste'mol qilishni va ularni tarqatishni qat'iy nazorat qilish, qattiq jazolarni belgilash.
Bunda davlatlar narkotik moddalarni sotish, iste'mol qilish, va ishlab chiqarish
bilan bog‘liq jinoiy faoliyatni jazolashda qat'iy siyosat yu
ritadilar.
Giyohvandlikka Qarshi Qonuniy Tadbirlar
Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida giyohvandlikka qarshi kurashda qonuniy
chora-
tadbirlar muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab davlatlar narkotik moddalar
savdosiga qarshi qat'iy qonunlar o‘rnatgan va bu bilan jinoyatchilik darajasini
pasaytirishga erishgan. Masalan, ba'zi mamlakatlarda narkotik moddalarni sotishga
yoki iste'mol qilishga aloqador shaxslar uchun uzoq muddatli qamoq jazosini
belgilangan.
Shu bilan birga, ba'zi davlatlar giyohvand moddalar iste'mol qilganlarni
dekriminalizatsiya qilishga qaror qilgan. Bunday siyosat yondashuvi, odatda,
sog‘liqni saqlash va reabilitatsiya tizimini rivojlantirishga qaratilgan. Bu
yondashuvning maqsadi giyohvandlarni jinoyatkor sifatida emas, balki sog‘liqni
saqlash tizimiga muhtoj shaxslar sifatida ko‘rishdir.
Ta'lim va Axborot Tashviqoti
Giyohvandlikka qarshi kurashda ta'lim va axborot muhim o‘rin tutadi.
Yoshlar orasida narkotik moddalarni iste'mol qilishning salbiy oqibatlari haqida
tushuncha berish, ularni ongli qarorlar qabul qilishga o‘rgatish zarur. Bu o‘z ichiga
keng ko‘lamli axborot kampaniyalarini, o‘quv dasturlarini va jamoatchilikni o‘z
vaqtida xabardor qilishni oladi. Giyohvandlikka qarshi kurashda ta'lim
muassasalari, oilalar va jamoat tashkilotlari hamkorligida amalga oshiriladigan
profilaktik dasturlar orqali giyohvandlikning oldini olish mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
396
Giyohvandlikka Qarshi Siyosatda Xalqaro Hamkorlik
Giyohvandlikka qarshi kurashda xalqaro hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Giyohvand moddalar savdosi global miqyosda amalga oshirilayotganligi sababli,
bu
muammoga qarshi kurashishda davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik zarur. Xalqaro
tashkilotlar, masalan, BMT, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JST), va boshqa
tashkilotlar giyohvandlikka qarshi global dasturlarni amalga oshiradilar. Bunday
dasturlar narkotik moddalar savdosining oldini olish, zararlangan aholi
qatlamlariga yordam berish va giyohvandlikka qarshi profilaktika tadbirlarini
amalga oshirishni maqsad qilgan.
Giyohvand moddalarni nazorat qilish boʻyicha birinchi xalqaro shartnoma
1912-yilda imzolangan Xalqaro afyun konventsiyasi hisoblanadi Global miqyosda
kiritilganidan keyin kuchga kirdi. Qayta koʻrib
chiqilgan konvensiya 1928-
yilda Millatlar Ligasi tomonidan roʻyxatga olingan. U
1961-
yilda Giyohvandlik vositalari boʻyicha yagona xalqaro konventsiya bilan
almashtirildi. Konvensiya mamlakatlarga giyohvand moddalarni noqonuniy
moddalarni yozib berish orqali davolashni taqiqlab, giyohvand moddalarni faqat
ilmiy va tibbiyotda qoʻllashga ruxsat berdi. Konvensiyada giyohvand moddalarga
oid muayyan qonunlar batafsil bayon qilinmagan, biroq davlatlar oʻz
qonunchil
igini umumeʼtirof etilgan tamoyillarga muvofiq qabul qilishlari kerakligi
nazarda tutilgan.
Milliy strategiya doirasida quyidagi maqsadlarga erishish barcha davlat
organlari va tashkilotlarning ustuvor vazifasi sifatida belgilandi:
•
aholi, ayniqsa, xotin-qizlar va yoshlarda
“giyohvandlikka
qarshi immunitet”ni, o‘quvchi va
talabalar orasida kuchli ta’sir qiluvchi
dorilarni iste’mol qilishga murosasiz munosabatni shakllantirish, ta’lim
muassasalarida psixofaol moddalar tarqalishining oldini olishga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
397
qaratilgan yangi ta’sirchan targ‘ibot
-tashviqot va tarbiyaviy-profilaktik
mexanizmlarni joriy etish;
•
aholiga sifatli narkologik yordam ko‘rsatish tizimini yangi
usullar asosida rivojlantirish, giyohvandlik va zaharvandlikning barvaqt
profilaktikasi, diagnostikasi, davolash va tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiyasi
tizimini tubdan takomillashtirishga qaratilgan manzilli choralarni
amalga oshirish;
•
giyohvandlik vositalari, psixotrop va
kuchli ta’sir qiluvchi
moddalar hamda prekursorlarning noqonuniy aylanmasining yangicha,
ayniqsa, internet tarmog‘idagi usullariga barham berish, bu
boradagi
tezkor-qidiruv, tergov va ekspert-kriminalistik choralar kompleksini,
birinchi navbatda raqamlashtirish orqali rivojlantirish;
•
davlat va xususiy tibbiyot muassasalari hamda dorixonalarning
giyohvandlik vositalaridan tibbiyotda foydalanish amaliyotini nazorat
qilish,
shuningdek,
farmatsevtika
korxonalari,
giyohvandlik
vositalarining ulgurji va
chakana savdosi bilan shug‘ullanuvchi
subyektlar mas’uliyatini oshirishning ta’sirchan mexanizmlarini
yaratish;
•
giyohvandlikni davolash va narkojinoyatlarga qarshi kurashish
sohasida ilmiy-
tadqiqot faoliyatini rivojlantirish, bu yo‘nalishdagi ilmiy
izlanishlar, xulosalar, yutuqlar va yangiliklarni amaliyotga joriy etish
hamda ommaga yetkazishni ta’minlash.
Xulosa
Giyohvandlik jamiyat uchun katta xavf tug‘diradigan ijtimoiy va sog‘liq
muammosidir. Giyohvandlikka qarshi siyosatning samarali bo‘lishi uchun
profilaktika, reabilitatsiya va qonuniy chora-tadbirlar bir-biri bilan chambarchas
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
398
bog‘langan bo‘lishi kerak. Ta'lim va axborot, shuningdek, xalqaro hamkorlik orqali
bu muammoga qarshi kurashish samarali bo‘lishi mumkin. Jamiyatni
sog‘lomlashtirish, giyohvandlikka qarshi samarali siyosatni amalga oshirishda
muhim ahamiyatga ega va bu dav
latlar tomonidan amalga oshirilishi zarur bo‘lgan
birinchi navbatdagi choralardir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Yusupov, N.
(2020).
Jamiyat va giyohvandlik: muammo va yechimlar.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2.
Tursunov, Sh.
(2018).
Giyohvandlikka qarshi kurashda huquqiy asoslar.
Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Abdullayev, A.
(2019).
Giyohvandlikning ijtimoiy oqibatlari va unga
qarshi kurashning asosiy yo‘nalishlari.
Toshkent: Ijtimoiy Fanlar
Akadimiya Nashriyoti.
4.
Jumaniyozov, D.
(2017).
Giyohvandlik va uning salbiy ta'siri: O‘zbekiston
misolida.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
5.
Xo‘jaev, A.
(2021).
O‘zbekistonda giyohvandlikka qarshi siyosatning
rivojlanishi.
Toshkent: Noshir.
6.
G‘ulomov, R.
(2020).
Jamiyatda giyohvandlikka qarshi profilaktika
tadbirlari.
Tashkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi.
7.
Nazarov, M.
(2022).
Giyohvandlik va uning oldini olish bo‘yicha qonuniy
chora-tadbirlar.
Toshkent: O‘zbekiston Qonunchilik Palatasi.
8.
Rasulov, J.
(2018).
O‘zbekiston
Respublikasida giyohvandlikka qarshi
kurashga doir qonunchilik va amaliyot.
Tashkent: O‘zbekiston Yuridik
Akademiyasi.
9.
Abduqodirov, M.
(2017).
Giyohvandlik va uning jamiyatdagi ta'siri.
Tashkent: Iqtisodiyot va Jamiyat.
10.
Akramov, F.
(2021).
O‘zbekiston Respublikasida narkotik moddalar bilan
bog‘liq jinoyatlar va ularni jazolash tartibi.
Tashkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi.
