https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
382
POLIMERLANISH JARAYONI SUYUQ IKKILAMCHI
MAHSULOTLARI ASOSIDA ALIFATIK AMINLAR OLISH
TEXNOLOGIYASI
TDTU tayanch doktoranti
Allanazarova K.S.
TDTU professsor
Urinov U. K.
Anatatsiya
Polimer sanoatida keng qo‘llanilayotgan monomerlarning
(styrol, vinilxlorid, akrilat, metakrilat va boshqalar) radikal polimerlanishi
natijasida bir qator suyuq ikkilamchi mahsulotlar ajralib chiqadi. Bu mahsulotlar
tarkibida to‘yinmagan uglevodorodlar, ki
slorodli birikmalar va aromatik
komponentlar mavjud bo‘lib, ularni qayta ishlash orqali qiymatli moddalar –
xususan, alifatik aminlar olish mumkin.
Аннотация:
Радикальная полимеризация мономеров, широко
используемых в полимерной промышленности (стирол, винилхлорид,
акрилат, метакрилат и др.), приводит к образованию ряда жидких вторичных
продуктов, содержащих непредельные углеводороды, кислородсодержащие
соединения и ароматические компоненты, которые могут быть переработаны
с получением ценных веществ, в частности, алифатических аминов.
Kalit so’zlari:
Monomerlar,
vinilxlorid, akrilat, uglevodorod, kislorod,
aminlar, Raney, nikel.
Ключевые слова:
Мономеры, винилхлорид, акрилат, углеводород,
кислород, амины, Ренея, никель.
Kirish:
Polimer sanoatida keng qo‘
llanilayotgan monomerlarning (styrol,
vinilxlorid, akrilat, metakrilat va boshqalar) radikal polimerlanishi natijasida bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
383
qator suyuq ikkilamchi mahsulotlar ajralib chiqadi. Bu mahsulotlar tarkibida
to‘yinmagan uglevodorodlar, kislorodli birikmalar va aromatik komponentlar
mavjud bo‘lib, ularni qayta ishlash orqali qiymatli moddalar –
xususan, alifatik
aminlar olish mumkin.
Alifatik aminlar farmatsevtika, plastmassalar, bo‘yoqlar va pestitsidlar
ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Alifatik
aminlar sintezi kimyo sanoatining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib,
ular neft-kimyo, agrokimyo va farmatsevtik mahsulotlar ishlab chiqarishda keng
qo‘llaniladi. Mazkur tadqiqotda polimer chiqindilarini qayta ishlash orqali ushbu
moddalarning ekologik toza m
anbai sifatida ishlatilish imkoniyati o‘rganildi.
Polimer chiqindilarining asosiy afzalligi ularning nisbatan arzonligi va
sanoatda keng miqyosda mavjudligidir. Suyuq ikkilamchi mahsulotlar tarkibida
to‘yinmagan va kislorodli komponentlar mavjud bo‘lib, ular aminlashtirish
reaksiyasiga jalb qilinib, yuqori samaradorlik bilan qayta ishlanishi mumkin.
1-jadval
Asosiy sinov sharoitlari va natijalari
№
Ko‘rsatkich
Qiymati/Ko‘lami
Izoh
1
Suyuq ikkilamchi
mahsulot pH
5.5
–
6.2
Biologik aktivlik
yuqori
2
Ajratilgan asosiy
komponentlar
Buten, etanol, fenol,
metilvinilketon
GC-MS usuli
bilan aniqlangan
3
Aminlashtirish harorati
120
–150 °C
Optimal reaksiya
sharoiti
4
Katalizator
Raney Ni, Cu-Zn
Eng yuqori
chiqish Raney Ni
da
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
384
5
Olingan alifatik aminlar Etilamin, Propilamin,
Butilamin
70
–
85% chiqish
bilan
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, Raney nikel katalizatori ishtirokida olib
borilgan aminlashtirish reaksiyalari eng yuqori konversiyaga ega bo‘ldi.
Xususan, 135°C haroratda olib
borilgan reaksiya natijasida 82% etilamin,
76% propilamin va 70% butilamin hosil bo‘ldi. Mahsulotlar GC
-MS tahlili
yordamida aniqlanib, IR-
spektral ma’lumotlar bilan tasdiqlandi.
Bundan tashqari, ishlab chiqilgan texnologiya chiqindisiz ishlab chiqarishga
asoslanib, uglerod izini kamaytirishga xizmat qiladi. Mahalliy korxonalar bu
texnologiyani qo‘llash orqali import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab
chiqarishlari
mumkin.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari:
•
Maqsad:
Polimerlanish jarayoni natijasida hosil bo‘ladigan suyuq ikkilamchi
mahsulotlardan foydalanib, alifatik aminlar olish texnologiyasini ishlab chiqish.
•
Vazifalar:
1.
Suyuq ikkilamchi mahsulotlarning tarkibini aniqlash va tasniflash;
2.
Alifatik aminlar sintezi uchun optimal sharoitlarni aniqlash;
3.
Olingan mahsulotlarni sifat va miqdor jihatidan baholash;
4.
Texnologik jarayonning ekologik va iqtisodiy samaradorligini baholash.
Xulosa:
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
- Polimerlanish jarayonida ajralib chiqadigan suyuq ikkilamchi mahsulotlar
qiymatli xomashyo sifatida ishlatilishi mumkin;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
385
- Reaksiyaviy sharoitlar va katalizator tanlovi sintezning samaradorligiga katta
ta’sir ko‘rsatadi;
- Olingan alifatik aminlar yuqori tozalikda ajratildi, ularning fizik-kimyoviy
xossalari sanoat talablariga javob beradi.
Mazkur tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi xulosalarga kelindi:
- Polimer chiqindilarini qayta ishlash orqali ekologik toza va iqtisodiy jihatdan
foydali texnologiya ishlab chiqildi;
- Olingan alifatik aminlar turli sanoat tarmoqlarida foydalanish uchun yaroqli
ekanligi isbotlandi;
- Taklif etilgan texnologiya mahalliy korxonalarda joriy etilishi mumkin.
Kelgusida bu yo‘nalishda quyidagi ishlarni amalga
oshirish rejalashtirilgan:
•Katalizatorlar faoliyatini optimallashtirish;
•Jarayonni yarim uzluksiz reaktor tizimida tatbiq qilish;
• Olingan mahsulotlarni bioaktiv moddalarga aylantirish imkoniyatlarini
o‘rganish.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ибрагимов
А
.
И
.
Технология
переработки
полимерных
отходов
.
—
Ташкент
:
Фан
, 2019.
2. Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Wiley-VCH, 2022.
3. Панов В.Г., Шевченко А.С. Химия и технология алифатических
аминов. —
М.: Химия, 2016.
4. Kang J.W., et al. “Selective Catalytic Amination of Unsaturated
Hydrocarbons.” Journal of Catalysis, 2021, 397: 32–
40.
5. O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi nashrlari, 2023.
“Polimer chiqindilarni qayta ishlash texnologik yechimlari.”
