https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
302
TERMOYADROVIY REAKSIYALAR VA ULARNING AMALIY
AHAMIYATI
THERMONUCLEAR REACTIONS AND THEIR PRACTICAL
SIGNIFICANCE
ТЕРМОЯДЕРНЫЕ
РЕАКЦИИ
И
ИХ
ПРАКТИЧЕСКОЕ
ЗНАЧЕНИЕ
Xonqulova Sabina Tal’at qizi,
G'ayratova Guli Sherzod qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti, Fizika 2-24 guruh talabalari
Ilmiy rahbar:
Soatov Hasan Parda o'g'li
Shahrisabz DPI, Tabiiy fanlar kafedrasi, fizika o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada termoyadroviy reaksiyalarning nazariy asoslari, ularning
turlari va amaliy qo‘llanilishi haqida so‘z yuritiladi. Reaksiyalarning energiya
manbai sifatidagi ahamiyati, laboratoriya sharoitida modellashtirilishi va
kelajakdagi energetika soha
sidagi o‘rni yoritilgan.
Аннотация
В данной статье рассматриваются теоретические основы термоядерных
реакций, их виды и практическое применение. Освещается значение реакций
как источника энергии, моделирование в лабораторных условиях и роль в
будущем энергетики.
Annotation
This article discusses the theoretical foundations of thermonuclear reactions,
their types, and practical applications. It highlights the importance of reactions as
a source of energy, laboratory modeling, and their role in the future of energy.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
303
Kalit so‘zlar:
Termoyadroviy reaksiya, energiya manbai, yadroviy sintez, laboratoriya
modellashtirish, amaliy ahamiyat.
Kirish
Termoyadroviy reaksiyalar
—
bu yengil atom yadrolarining yuqori harorat va
bosim ostida qo‘shilib, og‘irroq yadro hosil qilishi jarayonidir. Bunday jarayon
Quyosh va boshqa yulduzlarda sodir bo‘ladi. U insoniyat uchun cheksiz energiya
manbai bo‘ladi. Termo
yadroviy reaksiyalar zamonaviy fizikaning muhim tarkibiy
qismi hisoblanadi. Ular energiya olishning yangi usullarini o‘rganish, yulduzlar
evolyutsiyasini tushunish va yuqori haroratli plazma holatini tadqiq qilishda asosiy
vositadir. Bu reaksiyalar ayniqsa yadro va plazma fizikasi fanlarida fundamental
rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, termoyadroviy texnologiyalar zarrachalar fizikasi,
energiyani saqlash tizimlari, termodinamik jarayonlarni chuqur o‘rganish va
materiallar fizikasi kabi fanlar bilan chambarchas
bog‘liqdir. Ayniqsa yuqori
energiyali fizikaviy model va matematik modellashtirish bu sohada muhim
ahamiyat kasb etadi.
Termoyadroviy sintez
—
bu ikkita engil yadroning birikib, og‘irroq yadroga
aylanishi jarayoni bo‘lib, natijada juda katta miqdorda energiya ajraladi. Asosiy
sintez reaksiyasi bu
—
vodorod izotoplari (deyteriy va tritiy) o‘rtasidagi
birikmadir. Ushbu reaksi
ya natijasida geliy yadrosi va neytron hosil bo‘ladi.
Termoyadroviy reaksiya yuzaga kelishi uchun modda plazma holatiga o‘tishi
kerak. Plazma bu
—
elektron va ionlarga ajralgan kuchli ionlashgan gaz holatidir.
Reaksiyani boshqarish uchun tokamak, stellarator kabi qurilmalar ishlatiladi. Ular
magnit maydoni yordamida plazmani tutib turadi. ITER
—
xalqaro termoyadroviy
tajriba reaktori bo‘lib, Fransiyada barpo etilmoqda. U boshqariladigan sintez
yordamida energiya olish imkoniyatini tajriba asosida tekshiradi. Maqsad
–
sanoat
darajasidagi sintez energetikasiga o‘tish. Termoyadroviy energetika xavfsiz,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
304
ekologik toza va cheksiz manba hisoblanadi. Unda radioaktiv chiqindilar kam
bo‘ladi, reaktor portlash xavfisiz ishlaydi. Kelajakda u elektr energiyasini arzon va
barqaror ishlab chiqarishda muhim rol o‘ynashi mumkin.
Termoyadroviy energiya
—
bu insoniyat uchun kelajakda muhim manba
bo‘lishi kutilayotgan energiya turi bo‘lib, uning afzalliklari ko‘p jihatdan an’anaviy
energiya manbalaridan ustunlikka ega. Eng avvalo, termoyadroviy energiya ishlab
chiqarish jarayoni tabi
atdagi yulduzlar, jumladan Quyoshda sodir bo‘layotgan
yadroviy sintez reaksiyalariga o‘xshash tarzda amalga oshiriladi. Bu jarayon
natijasida juda katta miqdorda energiya ajralib chiqadi, bu esa insoniyatning
energiyaga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishda ka
tta imkoniyatlar yaratadi.
Termoyadroviy energiyaning eng asosiy afzalliklaridan biri uning ekologik tozaligi
hisoblanadi. An’anaviy yoqilg‘i turlari, masalan, ko‘mir, neft va gazdan
foydalanish natijasida havoga zararli gazlar, karbonat angidrid va boshqa
ifloslantiruvchi moddalarning ko‘p miqdorda chiqishi kuzatiladi. Bu esa global
isish va iqlim o‘zgarishlariga olib keladi. Termoyadroviy energiya esa bu kabi
zararli chiqindilarni deyarli hosil qilmaydi, shuning uchun u atrof-muhitni asrashda
muhim rol o‘
ynaydi. Bu energiya turi atmosferaga zararli gazlar chiqarilmasligi
bilan ajralib turadi, bu esa ekologik muammolarni kamaytirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, termoyadroviy energiya manbalari deyarli cheksizdir. Masalan,
dengiz suvlarida mavjud bo‘lga
n deuteriy va tritiy kabi izotoplar termoyadroviy
reaksiyalar uchun asosiy yoqilg‘i hisoblanadi. Dengiz suvi esa dunyo okeanlarida
katta miqdorda mavjud bo‘lib, bu energiya manbasining uzoq muddat davomida
yetarli bo‘lishini ta’minlaydi. Bu esa energiya xavfsizligini oshirishga va yoqilg‘i
tanqisligi muammosini bartaraf etishga yordam beradi. Termoyadroviy reaktorlar
xavfsizlik nuqtai nazaridan ham an’anaviy yadro reaktorlaridan ustundir. Yadro
bo‘linish reaksiyalarida yuzaga keladigan zanjir reaksiyasi nazoratsiz o‘sishi yoki
portlash xavfi bu energiya turida mavjud emas. Termoyadroviy reaktorlar faqat
ma’lum sharoitlarda va qisqa muddat davomida ishlaydi, shuning uchun ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
305
ishlash jarayonida yuzaga keladigan muammolarni boshqarish ancha oson. Bu esa
ushbu texnologiyaning xavfsizligini ta’minlaydi va uni keng miqyosda qo‘llash
imkonini beradi. Shuningdek, termoyadroviy energiya ishlab chiqarish jarayonida
hosil bo‘ladigan radioaktiv chiqindilar an’anaviy yadro energetikasiga nisbatan
juda kam va qisqa muddatda zararsizlantiriladigan xossaga ega. Bu esa radioaktiv
chiqindilarni boshqarish va saqlash muammolarini sezilarli darajada kamaytiradi,
bu esa atrof-muhit va inson salomatligi uchun katta afzallikdir. Yana bir muhim
jihat shundaki, termoyadroviy energiya yuqori samaradorlikka ega. Kam
miqdordagi yoqilg‘i bilan katta miqdorda energiya ishlab chiqarish imkoniyati
mavjud. Bu esa iqtisodiy jihatdan ham foydali bo‘lib, energiya
ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga, bu energiya turi global
energiya ta’minotida barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Umuman
olganda, termoyadroviy energiya insoniyat uchun toza, xavfsiz, samarali va
cheksiz energiya manbai sifatida katta istiqbollarni ochmoqda. U nafaqat atrof-
muhitni muhofaza qilishga yordam beradi, balki kelajakda energiya tanqisligi va
ekologik muammolarni hal qilishda muhim yechim bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Shu bois, termoyadroviy energiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va texnologik
rivojlanishlar jadal davom ettirilmoqda va yaqin kelajakda bu energiya turi keng
ko‘lamda qo‘llanilishi kutilmoqda.
Xulosa
Termoyadroviy reaksiyalar
–
bu zamonaviy yadro fizikasi va energetikaning
eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Quyosh va boshqa yulduzlarda kechayotgan
bu tabiiy jarayonlarni sun’iy sharoitda qayta yaratish orqali insoniyat cheksiz,
ekologik toza va xa
vfsiz energiya manbaiga ega bo‘lishi mumkin. ITER kabi
xalqaro loyihalar bu borada yadro sintezini sanoat darajasiga olib chiqishga xizmat
qilmoqda. Termoyadroviy energetika hali to‘liq amaliyotga joriy etilmagan bo‘lsa
-
da, ilmiy va texnologik yutuqlar uni
real kelajak energiyasi sifatida ko‘rsatmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
306
Shu sababli, bu sohadagi izlanishlarni kengaytirish, milliy ilmiy salohiyatni
oshirish va yosh mutaxassislarni tayyorlash bugungi kunning dolzarb vazifasidir.
Kelajakda termoyadroviy reaktorlar insoniyatga energiya muammosini barqaror
hal qilish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. S. R. Sharifov. Yadro fizikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti, 2020.
2. A. X. Axmedov. Plazma fizikasi va uning qo‘llanilishi. Toshkent: Fan,
2019.
3. G. G. Yakovlev. Termoyadroviy energiyaning nazariy asoslari. Moskva:
Energiya, 2018.
4. ITER loyihasi rasmiy sayti
–
https://www.iter.org
5.Mamatov B., Soliyev R. Zamonaviy fizika muammolari. Toshkent:
O‘qituvchi, 2021.
6.Xalqaro
atom
energiyasi
agentligi
(IAEA)
ma’lumotlari
–
https://www.iaea.org
