https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
297
TANQIDIY FIKRLASHNING BOLA TARBIYASIGA IJOBIY
TOMONLAR
Nazarova Nigora Erdoshovna
Roman-german filologiyasi fakulteti Nemis tili amaliy fanlar kafedrasi
stajyor-o`qituvchisi
KALIT SO’ZLAR ratsionallik,
skeptitsizm,egosentrizm, sotsosentrizm,salbiy
tushuncha , Suqrot,Richard Paul,
ANOTATSIYA Siz ushbu maqolani o’qish davomida tanqidiy fikrlash nima?
Bolalar tarbiyasiga qanday ta’siri bor . Ota
-onalar farzandlari bilan munosabatda
bo’lganda tanqidiy fikrlashdan foydalansa bola tarbiyasiga salbiy tomonlari bormi?
Bolalarga yoshligidan
tanqidiy fikrlashga o’rganishi kerakligi haqida
ma’lumotlarga ega bo’lasiz.
Hayotimizning asl mohiyati qanday ekanligini tushunish inson
ulg’ayganining isboti sifatida aytish mumkin . Tanqidiy fikrlash aslida salbiy
tushuncha emas . Aynan mana shu tushuncha orqali inson o’zini o’zgartirishi va
o’zini rivojlantirishi mumkin. Ko’pchilik tanqidiy fikrlashdan qo’rqadi va doim
shaxsiy fikr bildirishda qiynalishadi. Bu esa yuksalish uchun to’siq bo’ladi. Yana
bir fikr mavjud ,tanqidiy fikrlash noto’g’ri , negativ deb o’ylashadi . Aslida tanqidiy
fikrlash qo’rqinchli narsa emas . Shu o’rinda xato ham emas. Agar yosh avlod va
katta yoshdagilar ham buni to’g’ri qabul qila olsa, ancha yaxshi tomonga o’zgarishi
mumkin. Bu fikrlashni oshiradi .
Bitta umumiy savol mavjud . nega tanqidiy fikrlash paydo bo’ladi? Bir nechta
sabablar bor .
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
298
1 Agar biror bir yo’nalishni o’rganuvchi chuqur o’rgansa, u mazmunning
salbiy va ijobiy tomonlarini o’rganadi. Bu ham tanqidiy fikrlashga sabab bo’la
oladi.
2 muhokama qilinadigan holatlar tufayli o’rganayotgan sohasini kamchiliklari
bilan o’rganadi.
Tanqidiy fikrlash bu
—
fikrlashning alohida turi boʻlib, faktlarni tahlil qilish
orqali xulosalar hosil qiladi Ushbu konsepsiya murakkab va turli xil taʼriflarga ega,
jumladan, ratsionallik, skeptitsizm, xolis tahlil va faktlarni tekshirish. Tanqidiy
fikrlash bu
—
oʻz
-
oʻzini boshqaradigan, oʻzini oʻzi tarbiyalaydigan, oʻzini oʻzi
nazorat qiladigan va oʻzini oʻzi toʻgʻirlaydigan fikrlash shaklidir. Uning zaruriy
sharti ongni takomillashtirishning qatʼiy meʼyorlariga rozi boʻlish va ularni
hushyorlik bilan q
oʻllashdir. Tanqidiy fikrlash samarali muloqot va muammolarni
hal qilish koʻnikmalarini egallashni, shuningdek, tabiatimizga xos
egosentrizmva
sotsosentrizmni yengib oʻtishni talab qiladi.Tanqidiy fikrlash bilan bogʻliq eng
qadimgi yozuvlar Platon tomonidan yozilgan Suqrot
taʼlimotini taqdim etgan
dialoglardir.Ular Platonning birinchi dialoglari bo‘lib, Suqrot bir yoki bir nechta
suhbatdoshlari bilan axloqiy masalalar, masalan,Suqrotning qamoqdan qochishi
to‘g‘ri bo‘ladimi, degan mavzuda gaplashadi. Faylasuf bu masalani o‘ylab,
mulohaza yuritadi va shunday xulosaga keladi: qochish uning ustida tutgan barcha
narsalarni (qadriyatlarni) buzadi, masalan,Afina qonunlari va Suqrot tinglayman,
degan ichki rahbar ovoz. Suqrot tanqidiy haqiqatni aniqlab berdiki, inson bilim va
aqlga „hokimiyat“ (obroʻ) asosida bogʻliq boʻlmaydi.U hokimiyat va yuqori
lavozim egalari juda sarosimali va mantiqsiz boʻlishi mumkinligini
isbotladi.Suqrotning fikricha, yaxshi hayot kechirish va hayotning qadriga yetish
uchun inson tanqidiy s
avol beruvchi, „surishtiruvchi ruh“ga ega bo‘lishi kerak. U
g‘oyalarni eʼtiqodga loyiq deb qabul qilishdan oldin, uni chuqur o‘ylashga
undaydigan chuqur savollar berish kerakligini angladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
299
1. Mustaqil fikrlashni rivojlantiradi Tanqidiy fikrlash bolaga har bir narsani
shunchaki qabul qilmasdan, o‘z fikri va tushunchasi asosida baholashga yordam
beradi. Bu esa uni mustaqil qaror qabul qiladigan shaxs qilib yetishtiradi.
2. Muammolarni hal qilish qobiliyatini oshiradi Tanqidiy fikrlovchi bola
muammolarga turli tomondan qaray oladi va eng maqbul yechimni topishga
intiladi. Bu esa uning hayotda duch keladigan qiyinchiliklarni yengilroq yengib
o‘tishiga zamin yaratadi.
3. Sog‘lom shubhalanish hissini shakllantiradi Bunday bola atrofdagi axborot,
odamlar yoki vaziyatlarga befarq bo‘lmaydi, balki har narsani tahlil qiladi. Bu esa
uni firibgarlikdan, salbiy ta’sirlardan himoya qiladi.
4. Yangi g‘oyalarga ochiqlikni kuchaytiradi Tanqidiy fikrlovchi bolalar
boshqacha fikr va qarashlarni rad etmaydilar, balki ularni tinglab, solishtirib, to‘g‘ri
xulosalar chiqarishga odatlanadilar.
5. O‘zini ifoda qilishni o‘rgatadi Bunday bola o‘z fikrini asoslab ayta oladi,
savollar beradi va o‘z nuqtai nazarini himoya qila oladi. Bu esa uning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi.
6. Tushunish va anglash darajasini oshiradi Tanqidiy fikr yuritish bolaga dars
materiallarini chuqurroq tahlil qilish, mantiqiy bog‘lanishlarni aniqlash, sabablarga
asoslangan xulosalar chiqarishga yordam beradi.
"Tanqidiy fikrlash
—
bu har bir fikrni rad etish emas, balki uni chuqur tahlil
qilib, asosli xulosa chiqarishga urinishdir."( Richard Paul)
Tanqidiy fikrlash Richard V.Pol tomonidan ikki toʻlqinli harakat sifatida
tasvirlangan (1994). Tanqidiy fikrlashning „birinchi toʻlqini“ koʻpincha „tanqidiy
tahlil“, tanqidni oʻz ichiga olgan sof, oqilona fikrlash deb ataladi.Uning tafsilotlari
unga muroja
at qilganlar orasida farq qiladi. Barri K.Beyer (1995) fikriga koʻra,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
300
tanqidiy fikrlash aniq, asosli hukm chiqarishni anglatadi.Tanqidiy fikrlash
jarayonida gʻoyalar isbotlanishi, toʻliq koʻrib chiqilishi va baholanishi
kerak.
Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari boʻyicha AQSh Milliy kengashi tanqidiy
fikrlashni quyidagicha taʼr
iflaydi: " kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish,
mulohazalar yoki muloqot orqali toʻplangan yoki hosil qilingan maʼlumotlarni
eʼtiqod va harakatni (kontseptuallashtirish) boshqaradigan tushunchalarga faol va
mohirona aylantirish, qoʻllash, tahlil qilish, s
intez qilish yoki baholashning
intellektual, ilgʻor jarayoni sifatida aniqlanadi.
Suqrot „dalil izlash, hukm va taxminlarni sinchiklab tekshirish, asosiy
tushunchalarni tahlil qilish, nafaqat aytilgan, balki amalga oshirilayotgan ishning
mohiyatiga ham kirib borish“ muhimligini belgilab berdi. Uning soʻroq qilish usuli
hozirda „Suqrotcha soʻroq“ deb nomlanadi va tanqidiy fikrlashni oʻrgatishning
mashhur strategiyasi hisoblanadi.Oʻzining soʻrov uslubida Suqrot fikrning
ravshanligi va mantiqiy izchillikni taʼkidladi.U odamlarga mantiqsiz fikrlashni
fosh qilish yoki ishonchli bilim etishmas
ligini koʻrsatish uchun savollar
berdi.Suqrotning taʼkidlashicha, hokimiyatga ega boʻlish hech qanday haqiqiy
bilimni bera olmaydi.U taxminlarni sinchkovlik bilan tekshirib chiqdi va dalillar
va asosli mulohazalarga asoslangan ishonchlilikka shubha qilish usulini yaratdi.
Platon Sokrat taʼlimotini yozib qoldirdi va tanqidiy fikrlash anʼanasini davom
ettirdi. Arastu
va undan keyingi yunon skeptiklari Sokrat taʼlimotini
mukammallashtirib, tizimli tafakkur va savol-javob orqali voqelikning tashqi
ko‘rinishini emas, balki asl mohiyatini aniqlashga muvaffaq bo‘ldilar.
Suqrot
tanqidiy fikrlash anʼanasi uchun kun tartibini belgilab beradi, yaʼni umumiy eʼtiqod
va taxminlarni aks ettirish va oqilona va mantiqiy eʼtiqodlarni izchil dalillar yoki
mantiqiy asosga ega b
oʻlmagan eʼtiqodlardan ajratish
-ular bizning tabiiy
egosentrizmimizga murojaat qiladimi yoki bizning manfaatimizga mos keladimi.
Ular qanchalik mos boʻlishidan qatʼi nazar, qanchalik qulay va qulay boʻlishidan
qatʼi nazar, ularni diqqat bilan ajratib koʻrs
atish kerak.Tanqidiy fikrlash Richard
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
301
V.Pol tomonidan ikki toʻlqinli harakat sifatida tasvirlangan (1994). Tanqidiy
fikrlashning „birinchi toʻlqini“ koʻpincha „tanqidiy tahlil“, tanqidni oʻz ichiga
olgan sof, oqilona fikrlash deb ataladi.Uning tafsilotlari unga murojaat qilganlar
orasida farq
qiladi. Barri K.Beyer (1995) fikriga koʻra, tanqidiy fikrlash aniq, asosli
hukm chiqarishni anglatadi.Tanqidiy fikrlash jarayonida gʻoyalar isbotlanishi,
toʻliq koʻrib chiqilishi va baholanishi kerak.
Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari
boʻyicha AQSh Milliy k
engashi
tanqidiy fikrlashni quyidagicha taʼriflaydi: "
kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish, mulohazalar yoki muloqot orqali toʻplangan
yoki hosil qilingan maʼlumotlarni eʼtiqod va harakatni (kontseptuallashtirish)
boshqaradigan tushunchalarga faol va mohi
rona aylantirish, qoʻllash, tahlil qilish,
sintez qilish yoki baholashning intellektual, ilgʻor jarayoni sifatida aniqlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Bosh_Sahifa
2 Paul, R., & Elder, L. (2006). Critical Thinking: Tools for Taking Charge of
Your Learning and Your Life (2nd ed.). Pearson Education.
