https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
289
BIZ Z
Oʻ
RAVONLIKKA QARSHIMIZ
Melisova Nigora Quanishbaevna
Qoraqalpog'iston Respublikasi Qo'ng'irot tumani 34-sonli maktab
psixologi
Maktab
—
bu
oʻ
quvchilar uchun bilim olish, rivojlanish va ijtimoiy
k
oʻ
nikmalarni shakllantirishning eng muhim joylaridan biridir. Ammo, maktabda
ham z
oʻ
ravonlikning mavjudligi bu jarayonni sezilarli darajada buzishi mumkin.
Z
oʻ
ravonlik
—
bu jismoniy, ruhiy yoki emosional zarar etkazishga y
oʻ
naltirilgan
xatti-harakatlar t
oʻ
plamidir. Maktabda z
oʻ
ravonlik nafaqat
oʻ
quvchilarning bir-
biriga nisbatan q
oʻ
llanadigan shaxsiy hujumlar, balki
oʻ
qituvchilarga nisbatan ham
b
oʻ
lishi mumkin.
Maktabda z
oʻ
ravonlikni bir necha turga ajratish mumkin:
1.
Jismoniy z
oʻ
ravonlik
: Bu turdagi z
oʻ
ravonlik
oʻ
quvchilarning bir-
biriga yoki
oʻ
qituvchilarga nisbatan q
oʻ
l k
oʻ
tarish, turli xil jismoniy hujumlar
qilishni
oʻ
z ichiga oladi. Misol uchun, urish, itarish yoki haqoratlash kabi xatti-
harakatlar.
2.
Psixologik yoki emotsional zoʻravonlik
: Bu, oʻquvchining ruhiy
holatini yoʻqotishiga olib keladigan harakatlardir.
Bularga masxara qilish,
kamsitish, izolyatsiya qilish yoki tahdid qilish kiradi. Psixologik zoʻravonlik
koʻpincha jismoniy zoʻravonlikdan kamroq koʻrinadi, ammo uning ta’siri
oʻquvchining oʻzini anglashiga va ijtimoiy hayotiga salbiy ta’sir qiladi.
3.
Kiber-
zoʻravonlik
: Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga
oshiriladigan zoʻravonlik turi boʻlib, oʻquvchilar oʻzaro onlayn xabarlar, videolar,
yoki suratlar orqali haqoratli xatti-
harakatlarga duchor boʻlishadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
290
4.
Zoravonlikni koʻrish (viktim
-blaming)
: Ba’zan oʻquvchilar
zoʻravonlikka uchraganlarida ular ayblanadi yoki bunday holatlar inkor qilinadi.
Bu holat, oʻquvchilarning oʻzini noqulay his qilishiga va qoʻllab
-quvvatlash
tizimlariga ishonchni yoʻqotishiga olib kelishi mumkin.
Maktabda zoʻravonlikning salbiy ta’siri juda keng boʻlishi mumkin, va uning
ta’siri nafaqat jismoniy, balki emotsional va ijtimoiy sohalarga ham katta zarba
beradi.
1.
Psixologik salbiy ta’sir
: Zoʻravonlikka duchor boʻlgan oʻquvchilarda
xavotir, depressiya, oʻz
-
oʻziga ishonchsizlik va oʻzini past baholash kabi holatlar
yuzaga kelishi mumkin. Bu oʻquvchilar oʻzlarini izolyatsiya qilishi, maktabdan
qochishi yoki akademik yutuqlarda pasayish boʻli
shi mumkin.
2.
Akademik natijalarga ta’sir
: Zoʻravonlik oʻquvchilarning diqqatini
jamlashiga va oʻqishdagi muvaffaqiyatlariga toʻsqinlik qiladi. Ular maktabda
oʻzini xavfsiz his qilmasliklari sababli, darslarga nisbatan qiziqishlarini yoʻqotishi
mumkin.
3.
Sosial aloqalarga ta’sir
: Zoʻravonlik, oʻquvchilarning doʻstlar
orttirishiga toʻsqinlik qiladi. Bunday oʻquvchilar maktabda oʻzini yakkalanib,
tashqariga chiqishga yoki boshqa oʻquvchilar bilan ijtimoiy aloqalarni oʻrnatishga
qiynalishadi.
4.
Maktabda umumiy atmosfera
: Maktabda zoʻravonlikning
mavjudligi oʻquvchilarning oʻzaro munosabatlariga salbiy ta’sir qiladi. Bunda
maktab jamoasida qoʻrquv, stress va xavotir muhitining yuzaga kelishi mumkin.
Bu esa, maktabning umumiy atmosferasini buzadi va barcha oʻquvchilarning
rivojlanishiga salbiy ta’sir koʻrsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
291
Maktabda z
oʻ
ravonlikni kamaytirish uchun uning sabablarini chuqur tahlil
qilish zarur. Z
oʻ
ravonlikni keltirib chiqaruvchi omillar orasida:
•
Uyda yoki oilada z
oʻ
ravonlik
: Oila muhitidagi z
oʻ
ravonlikni k
oʻ
rgan
bolalar, bunday xatti-harakatlarni maktabda ham namoyon etishlari mumkin.
•
Ijtimoiy t
a’
sirlar
: Media, ijtimoiy tarmoqlar va d
oʻ
stlar orasida
z
oʻ
ravonlikni normal holat deb k
oʻ
rsatuvchi t
a’
sirlar.
•
Kam rivojlangan ijtimoiy va emotsional k
oʻ
nikmalar
: B
a’
zi
oʻ
quvchilar
oʻ
z hissiyotlarini boshqarish, muammolarni hal qilish va boshqa
oʻ
quvchilar
bilan muloqot qilish b
oʻ
yicha etarli k
oʻ
nikmalarga ega emaslar.
•
Maktabdagi q
oʻ
llab-quvvatlash tizimlarining zaifligi
: Maktabda
z
oʻ
ravonlikka qarshi kurashish uchun yetarlicha
oʻ
qituvchilar, psixologlar
yoki boshqa yordam k
oʻ
rsatuvchi shaxslar b
oʻ
lmasligi.
Bularning barchasi maktabda z
oʻ
ravonlikning oldini olish va unga qarshi
kurashish uchun aniq, samarali dasturlar va strategiyalarni ishlab chiqishni taqozo
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
292
etadi. Maktabda z
oʻ
ravonlikni kamaytirish va xavfsiz muhit yaratish uchun t
a’
lim
olish, jamoaviy ishlash va
oʻ
quvchilarni
oʻ
zaro hurmatga asoslangan muloqotga
undash juda muhimdir.
Bolalarning o
ʻ
zi himoyalanmagan, zaif ijtimoiy qatlam bo
ʻ
lishlariga qaramay,
ko
ʻ
p hollarda tabiiy ofatlar, harbiy harakatlar hududida qolib ketadilar, jismoniy,
emotsional va jinsiy zo
ʻ
rlanish qurboniga aylanadilar. BMTning bergan
ma
ʼ
lumotlariga ko
ʻ
ra har yilda 14 yoshgacha bo
ʻ
lgan bolalarning 2 mln.ga yaqini
ota onalar zo
ʻ
ravonligidan qiynaladilar. Ularning har o
ʻ
ntadan biri hayotdan ko
ʻ
z
yumadi, ikki mingtasi esa hayotni o
ʻ
z joniga qasd qilish bilan yakunlaydi.
Zo
ʻ
ravonlik bir necha ko
ʻ
rsatkichlar bo
ʻ
yicha klassifikasiyalanadi:
✓
ochiq va yopiq (kimdir oshkor qiladi, kimdir yashiradi);
✓
hozirda ham davom etayotgan yoki o
ʻ
tmishda sodir bo
ʻ
lgan;
✓
birlik yoki ko
ʻ
plikda, uzoq yillar davom etuvchi;
✓
sodir etilayotgan joy va muhitga ko
ʻ
ra zo
ʻ
ravonlik: uyda qarindoshlar
tarafidan, maktabda pedagog yoki bolalar tomonidan, ko
ʻ
chada bolalar yoki
notanish kattalar tarafidan bo
ʻ
lishi mumkin.
Asanova ishlarida taklif etilgan quyidagi zo
ʻ
rlik klassifikatsiyasi keng
tarqalgan: Jismoniy zo
ʻ
ravonlik 18 yoshgacha bshlgan bolalarga nisbatan
ko
ʻ
rsatilgan tasodifiy bo
ʻ
lmagan jarohatning har qaysisi. Jismoniy zo
ʻ
ravonlik
yuzga urish, itarish, bo
ʻ
g
ʻ
ish, yumdalash, kamar yoki arqon bilan kaltaklash, og
ʻ
ir
predmetlar va pichoqlar bilan jarohatlar yetkazish shaklida namoyon bo
ʻ
ladi.
Jismoniy zo
ʻ
ravonlik o
ʻ
z ichiga bolalarni narkotik, alkogol moddalariga jalb
qilishni, zaharlovchi yoki hushsizlantiruvchi tibbiy preparatlar (masalan, vrach
tomonidan yozib berilmagan uyqu chaqiruvchilarni, shuningdek cho
ʻ
ktirishga
urinishlarni ham qamrab oladi. Jinsiy zo
ʻ
ravonlik bolalar (qiz yoki o
ʻ
g
ʻ
illarni)
kattalar yoki boshqa bolalar tomonidan o
ʻ
zining jinsiy ehtiyojlarini qondirish,
manfaat olish maqsadida ulardan foydalanishidir. Jinsiy zo
ʻ
ravonlik o
ʻ
z ichiga har
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
293
qanday jinsiy aloqani, jinsiy organlarning tana kontaktini, bolalarni
fohishabozlikka, pornobiznesga jalb qilishni, bolaning oldida jinsiy organlarni
yalang
ʻ
och holda ko
ʻ
rsatish va unga sezdirmasdan yechinayotganida kuzatish kabi
hollarnmi qamrab oladi. Bolaning zarurat va qiziqishlariga e
ʼ
tiborsizlik ota onalar
yoki ayrim sabablarga ko
ʻ
ra ularning o
ʻ
rnini bosuvchi shaxslar tomonidan bolaning
ovqatga, qiyinishga, uy joyga, ta
ʼ
lim olishga, tibbiy yordamga bo
ʻ
lgan majburiy
ta
ʼ
minlanishi kerak bo
ʻ
lgan zarurat va ehtiyojlarini ta
ʼ
minlamaslik. Bolani baxtsiz
hodisalarga olib keluvchi qarovsiz qoldirishlar yuqoridagilarga misol bo
ʻ
la oladi.
Psixologik zo
ʻ
ravonlik doimiy yoki vaqti vaqti bilan bolani haqoratlash,
o
ʻ
qituvchi, tarbiyachilar, ota-onalar tarafidan ko
ʻ
rsatiladigan qo
ʻ
rqituvlar; uning
insoniylik g
ʻ
ururini kamsitish, ularni u qilmagan ishda ayblash, bolaga
muhabbatning yo
ʻ
qligini, unga adovatni namoyish etish. Shuningdek, bu
zo
ʻ
ravonlik turiga doimiy yolg
ʻ
on va bolaga qo
ʻ
yilayotgan talablar uning yoshiga
mos emasligi ham kiradi.
Emotsional zo
ʻ
ravonlik. Ayrim tadqiqotchilar har qanday zo
ʻ
ravonlik asosida
emotsional zo
ʻ
ravonlik, xo
ʻ
rlanganlik yotadi degan fikrdalar. Odatda jabrlanuvchi
bola bir vaqtning o
ʻ
zida zo
ʻ
ravonlikning bir qancha turini boshdan o
ʻ
tkazadi.
Masalan, zo
ʻ
ravonlik qurboni bo
ʻ
lgan kattalar va bolalar ko
ʻ
pincha jismoniy
(kaltaklash) va emotsional (o
ʻ
ldirish yoki mayib qilish qo
ʻ
rqituvlari) zo
ʻ
rlashni
boshdan kechiradilar. Bolalar ustidan zo
ʻ
ravonlik va e
ʼ
tiborsizliklar bo
ʻ
lishiga
ijtimoiy, hamda madaniy sharoitlar ham olib keladi: jamiyat ongida aniq jismoniy
jazo bahosini yo
ʻ
qligi, OAVda zo
ʻ
ravonlikni namoyish etilishi. Tadqiqotlar ota
onalarda norozilikni, asabiylashishni va bulardan keyin zo
ʻ
rlashni keltirib
chiqaruvchi bolalarda mavjud bir qator xususiyatlarni aniqladilar.
Zo
ʻ
rlik qurboni bo
ʻ
lish ehtimoli yuqori bo
ʻ
lgan bolalar quyidagi
xususiyatlarga ega:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
294
istalmagan bolalar, shuningdek, ota onasi undan oldingi bolani
yoʻqotgandan keyin tugʻilgan bolalar;
boshqalardan tashqi qiyofasi bilan ajralib turuvchi yoki ota-onalariga
maʼqul boʻlmagan xususiyatli bolalar (masalan, bolaning boshqa jinsda
ekanligi);
Oʻ
smirlik yoshiga kelib bu xolat ularda jinsiy qiziqishlarning sekinlashuviga
olib keladi.
A) xafagarchilikka asos b
oʻ
lmagan narsalarga
ҳ
am kulgi b
oʻ
ldim deb qarashi,
oʻz g’ururini oʻ
zgalar oldida toptalishi,
oʻzini “erga” urilgan deb qarashi va undan
uyalishi,
oʻ
zgalar tomonidan
oʻ
zini x
oʻ
rlangandek xis qilishi.
B) xali uni tanqid qilmasliklaridan oldin, yaxshisi ular bilan umunosabat
oʻ
rnatmaslik
V) x
oʻ
rlanishdan q
oʻ
rqishi tufayli hammadan
oʻ
zini chetga tortishi G) aslida
oʻ
zgalar tomonidan qabul qilinishini
oʻ
ylash.
D)
oʻz xatolaridan qayg’urishi va muvaffaqiyatlarni kamsitish, oʻ
zini
oʻ
zi
past baholashidan azoblanishi va boshqa begonalar bilan kechadigan har qanday
aloqadan qiynaladi atrofdagilar ularni “ortiqcha” deb oʻ
ylaydi va
oʻ
smirlik davriga
xos b
oʻ
lgan giperkompen
oʻ
iatsiya reaktsiyasi ularda uchraydi.
Ye) ota
–
ona yoki oila
a’
zolarining shahvoniy hayotga ichkilikka berilishini
Yo) oila
a’
zolari ichida sudlangan odamning uchrashi.
J) tengqurlarining salbiy ishlarga (haqorat qilishga, ichishga, chekishga, q
oʻ
li
egrilikka)
oʻ
rgatishi va hakozo.
Z) madniy
–
m
a’
rifiy ishlab chiqarishi va jamoatchilikni kamchiliklari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
295
Oʻsmirlik
–
organizm taraqqiyotidagi shiddat va notekislik bilan
xarakterlanib bu davrda tananing intensiv tarzdagi rivojlanishi va suyaklarning
qotishi r
oʻ
y beradi. Yurak va qon tomir xarakterlarida ham notekislik r
oʻ
y beradi
va u bolani fe’lining oʻ
zgaruvchan, dinamik va b
a’
zan nom
a’
qulliklar va
noqulayliklarni keltirib chiqaradi, bular albatta asab tizimiga ham t
a’
sir k
oʻ
rsatadi.
Bola tezda achchiqlanadigan yosh tormozlanishi yuz berganda anchagacha
depressiya holatidan chiqmaydigan tushkunlikda ham qolishi mumkin.
Bolalar agressiv xatti-harakat namunalarini quyidagi uch asosiy manbaga
asoslanib t
oʻ
playdi:
1.Nosogʻlom oila muhiti.
Bu kabi oilalarda ota-ona bilan farzand
oʻ
rtasidagi
munosabatning ijobiy psixologik iqlimda emasligi, farzandlar
oʻ
rtasidagi
kelishmovchiliklar, oiladagi mojarolar, nizolar, oilaviy hamohanglikni mavjud
emasligi bolalarda agressiv hulq-atvorni shakllanishiga olib keladi. Bolalardagi
agressivlikning namoyon b
oʻ
lishi oilaviy muhitning t
a’
sir darajasiga bo
gʻ
liq
hisoblanadi.
2.Tengdoshlar guruhi.
Bolalar oiladan tashqarida
oʻ
z tengqurlari bilan
b
oʻ
lgan munosabatda ham agressiv xatti-harakatlarni
oʻ
zlariga singdiradilar.
K
oʻ
pgina hollarda bolalar tengdosh d
oʻ
stlarining xatti-harakatlarini kuzatgan
tarzda,
oʻ
zlarini agressiv boshqarishga urinadilar.
3.Ommaviy axborot vositasi.
Bugungi kunda bolalarga t
a’
sir etayotgan eng
kuchli quroldir. Bu borada internetning t
a’
siri kuchayib bormoqda.
Bolalar internet aloqalari orqali
oʻ
zlarining xususiyatlariga t
oʻgʻ
ri
kelmaydigan m
a’
lumotlar bilan ham tanishmoqdalar. Shu
oʻ
rinda oynai jahon
orqali namoyish etilayotgan turli jangari fil’mlar, koʻ
rsatuvlar ham bolalarda
agressiv xususiyatlarni tarkib topishga t
a’
sir qilmoqda. Psixologik kuzatuvlarga
k
oʻ
ra, oiladagi iqlim, ota-ona
oʻ
rtasidagi
oʻ
zaro munosabat, ota-ona bilan bola
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
296
oʻ
rtasidagi munosabat, oilaviy hamohanglik yoki aksincha kelisha olmaslik, opa-
singillari, aka-ukalari bilan yaqinlik darajasi, farzandi tomonidan qilingan
not
oʻgʻ
ri, yanglish xatti-harakatlarga nisbatan ota-onaning t
a’
sirlanishi
–
oilada
shaklllanib kelayotgan agressiv xatti-harakatlarini belgilab beruvchi omillar b
oʻ
lib
hisoblanmoqda.
Adabiyotlar roʻyxati:
1. Abdullayev, A. (2020).
«
Z
oʻ
ravonlik va uning maktabda tarqalishi: Psixologik
va sotsiologik tahlil.
»
Oʻ
zbekiston psixologiya jurnali, 5(2), 45-58.
2. Ibragimov, F. (2019).
«
Maktabda z
oʻ
ravonlikning oldini olishda oila va
maktabning roli.
»
Oʻ
zbekiston pedagogika va t
a’
lim innovatsiyalari, 12(1), 123-
136.
3. Kamilov, Sh. (2021).
«Oʻ
quvchilarda psixologik z
oʻ
ravonlikni kamaytirishning
usullari.
»
Psixologik t
a’
lim (3), 78-92.
4. Mamatov, B. (2022).
«
Internet z
oʻ
ravonligining t
a’
siri va unga qarshi kurashish
usullari.
»
Jahon t
a’
limi va internet psixologiyasi, 7(4), 50-67.
5. Shamshodov, X. (2018).
«
Maktabda
oʻ
quvchilar
oʻ
rtasidagi z
oʻ
ravonlikning
sabablari va oldini olish usullari.
»
Oʻ
quvchi va jamiyat, 4(3), 102-115.
6. Sharipov, D. (2023).
«
Z
oʻ
ravonlikka qarshi kurashishda
oʻ
qituvchilarning roli.
»
Pedagogika va metodika (9), 111-124.
