https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
257
AGRESSIV XATTI-HARAKATLARNING SABABLARI VA ULARNI
BARTARAF ETISH USULLARI
Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumani 39-maktab Amaliyotchi psixologi
Tojiyev Muxriddin
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktab yoshidagi bolalarda uchraydigan
agressiv xatti-harakatlarning sabablari va ularni bartaraf etish usullari yoritilgan.
Agressivlik
–
bu bolaning ijtimoiy muhitga, o‘z tengdoshlariga yoki kattalarga
nisbatan namoyon qiladigan salbiy, ko‘pincha zarar yetkazishga qaratilgan xatti
-
harakatlaridir. Makt
ab muhitida bu holatlar o‘quvchilarning psixologik holatiga,
o‘zlashtirish darajasiga va jamoadagi mavqeiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Maqolada agressivlikning shaxsiy, oilaviy, maktabga oid va ijtimoiy omillari tahlil
qilinadi. Bolaning hissiy holatini tus
hunish, zo‘ravonlikka moyillikni erta aniqlash
va uni bartaraf etish psixologik xizmatning asosiy vazifalaridan biridir. Maktab
psixologi, o‘qituvchi va ota
-
onaning o‘zaro hamkorligi orqali bolada ijobiy
kommunikatsiya ko‘nikmalari, emotsiyalarni boshqaris
h va ijtimoiy moslashuvni
rivojlantirish mumkin. Maqola davomida mavjud adabiyotlar, amaliy tadqiqotlar
asosida agressivlikni kamaytirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maktab
psixologlari uchun samarali metod va korreksion yondashuvlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
agressivlik, maktab psixologiyasi, xatti-harakatlar,
zo‘ravonlik, bolalar psixologiyasi, konflikt, psixokorrektsiya, emotsional nazorat,
ijtimoiy muhit.
CAUSES OF AGGRESSIVE BEHAVIOR AND METHODS OF
ELIMINATING THEM
Annotation:
The article discusses the aggressive behavior of school-age
children, the means of their elimination and the methods of their elimination.
Aggressiveness is manifested in the social environment, in relation to peers or
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
258
adults, often causing harm. In a school environment, this situation can affect the
psychological state of students, their level of mastery and their position in the team.
The article analyzes the personal, personal, school-based and social life of
aggression. It increases the emotional state of the child, early correction and
development of aggression is one of the actions of the service. Through the
cooperation of a school psychologist, teacher and parents, it is possible to provide
support, manage emotions and develop social adaptation in a child. The article
reviews the existing literature on the basis of practical support for aggressiveness.
, effective methods and corrections are created for school psychologists.
Keywords:
aggression, school psychology, physical safety, violence, child
psychology, conflict, psychocorrection, emotional control, social environment.
ПРИЧИНЫ АГРЕССИВНОГО ПОВЕДЕНИЯ И СПОСОБЫ ИХ
УСТРАНЕНИЯ
Аннотация
:
В статье рассматривается агрессивное поведение детей
школьного возраста, средства его устранения и методы его устранения.
Агрессивность проявляется в социальной среде, по отношению к
сверстникам или взрослым, часто причиняя вред. В школьной среде эта
ситуация может влиять на психологическое состояние учащихся, уровень их
овладения и положение в коллективе. В статье анализируется личностная,
личностная, школьная и общественная жизнь агрессии. Она повышает
эмоциональное состояние ребенка, ранняя коррекция и развитие агрессии
является одним из действий службы. Благодаря сотрудничеству школьного
психолога, учителя и родителей возможно оказывать поддержку, управлять
эмоциями и развивать социальную адаптацию у ребенка. В статье
проводится обзор существующей литературы по основам практической
поддержки агрессивности. , создаются эффективные методы и методы
коррекции для школьных психологов.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
259
Ключевые слова:
агрессия, школьная психология, физическая
безопасность, насилие, детская психология, конфликт, психокоррекция,
эмоциональный контроль, социальная среда.
Kirish
Bugungi tez sur
’
atlar bilan o
‘
zgarayotgan jamiyatda o
‘
quvchilarning
psixologik holati va ularning xatti-harakatlari doimiy ravishda mutaxassislar diqqat
markazida turadi. Ayniqsa, maktab yoshidagi bolalarda kuzatilayotgan agressivlik
holatlari nafaqat individual rivojlanishga, balki o
‘
quv jarayoniga ham salbiy ta
’
sir
ko
‘
rsatmoqda. Agressiv xatti-
harakatlar bolalarning darsga bo‘lgan munosabatini
susaytiradi, jamoaga moslashishida to‘siqlar paydo qiladi va do‘stona
munosabatlarni shakllantirishni qiyinlashtiradi.
Agressivlik
—
bu bolaning ichki emotsional muvozanatining buzilishi
natijasida vujudga keladigan salbiy xatti-
harakat shaklidir. Bu holat bolaning o‘z
tengdoshlariga yoki o‘qituvchilarga nisbatan jismoniy, og‘zaki yoki psixologik
tajovuz tarzida namoyon bo‘ladi. Ko‘pincha bu holatlar oiladagi zo‘ravon muhit,
e’tiborsizlik, televizor va internetdagi zo‘ravonlik sahnalarining ta’siri, maktabda
yuzaga kelgan ijtimoiy muammolar natijasida yuzaga chiqadi. B
olalarning o‘z his
-
tuyg‘ularini ifodalashdagi cheklovlari, konfliktli vaziyatlarda mos r
avishda
munosabat bildirishni bilmasligi ham agressivlikning ortishiga olib keladi. Maktab
psixologining vazifasi faqat muammoni aniqlash bilan cheklanmay, balki uni
tizimli tahlil qilish, sabablarini chuqur o‘rganish va har bir bola uchun individual
psixokorrektsion yondashuvlarni ishlab chiqishdan iboratdir.
Adabiyotlar tahlili
Psixologik adabiyotlarda agressivlik turli yondashuvlar asosida talqin
qilinadi. B. Bandura o‘zining “ijtimoiy o‘rganish nazariyasi”da agressiv xatti
-
harakatlar o‘rganilgan va taqlid qilingan xatti
-harakatlar natijasi ekanligini
ko‘rsatgan. Unga ko‘ra, bola ko‘pincha kattalarning yoki ommaviy axborot
vositalarining zo‘ravonlikka asoslangan xatti
-harakatlarini kuzatadi va ularni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
260
takrorlaydi. S. Freyd esa agressivlikni inson tabiatining ajralmas qismi deb
hisoblab, uni ichki konfliktlarning ifodasi sifatida izohlaydi.
Zamonaviy adabiyotlarda esa agressivlik biologik, psixologik va ijtimoiy
omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi, degan qarashlar keng tarqalgan.
A. Adler va E. Eriksonlar bolalardagi agressiv xatti-
harakatlarni o‘z
-
o‘zini ifoda
etishdagi to‘siqlar, past o‘z
-
o‘zini baholash va o‘zini jamiyatda muhim deb his
qilmaslik bilan bog‘laydi. Ularning fikricha, bola agressivlik orqali o‘z
mavjudligini "ko‘rsatishga" urinadi.
O‘zbek psixologik adabiyotlarida ham bu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar
mavjud. Jumladan, O. To‘xtasinov va M. Abdullaeva maktab yoshidagi bolalarning
emotsional muvozanatini boshqarish, konfliktli vaziyatlarni hal qilish va
agressivlikni kamaytirishda maktab psixologining roli katta ekanligini
ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, psixologik treninglar, interfaol o‘yinlar va oilaviy
maslahatlar agressivlik darajasini sezilarli kamaytiradi.
Tadqiqotlar qismi
Ushbu maqolani tayyorlash jarayonida
Toshkent shahridagi 3 ta umumta’lim
maktabida 5
–
9-
sinf o‘quvchilari orasida kuzatuv va suhbat asosida tadqiqot
o‘tkazildi. 60 nafar o‘quvchi, 12 nafar o‘qituvchi va 10 nafar ota
-ona suhbat va
psixologik so‘rovnomalarda ishtirok etdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
agressivlik ko‘pincha ijtimoiy izolyatsiya, oilaviy befarqlik yoki haddan ortiq
nazorat, tengdoshlar orasidagi rad etilish va o‘qituvchi bilan konfliktlar natijasida
shakllanadi.
Agressiv xatti-
harakatlar jismoniy (itish, urish), og‘zaki (haqorat, tahdid) va
emotsional (mensimaslik, befarqlik) shakllarda ifodalanadi. Tadqiqot davomida
psixologik mashg‘ulotlar –
jumladan, emotsiyalarni anglash, stressni boshqarish,
ijobiy fikrlash, konfliktni tinch hal qilishga doir treninglar tashkil etildi. 4 haftalik
treninglar natijasida 73% o‘quvchilar o‘z hissiyotlarini boshqarishda oldingiga
nisbatan yaxshiroq natija ko‘rsatdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
261
Ota-onalar bilan suhbatlar asosida ularning farzandlaridagi agressivlikka
qarshi kurashishda ishtirok darajasi baholandi. Faol ishtirok etgan oilalarda
o‘quvchilarda agressivlik darajasi ancha past bo‘lishi kuzatildi. Bu esa maktab va
oila o‘rtasidagi hamkorlikning ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi.
Xulosa
Tadqiqotlar va adabiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, bolalarda
agressiv xatti-
harakatlar ko‘p omilli muammo bo‘lib, uni bartaraf etishda faqat
maktab emas, balki oilaning, jamiyatning va psixologik xizmatlarning hamkorligi
zarur. Agressivlik nafaqa
t bola shaxsiyatiga, balki uning o‘qishdagi yutuqlari va
jamiyatdagi o‘rniga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, agressivlikni erta
aniqlash, unga sabab bo‘layotgan omillarni aniqlash va individual yondashuv
asosida ish olib borish maktab psixologining asosiy vazifasidir. Treninglar,
psixologik suhbatlar, konfliktni hal qilish ko‘nikmalarini o‘rgatish, o‘zini
ifodalashga imkon beruvchi muhit yaratish orqali o‘quvchilarda agressivlik
darajasini kamaytirish mumkin. Ota-onalar bilan hamkorlikda olib boriladigan
ishlar esa bu jarayonning samaradorligini yanada oshiradi. Har bir bola ijtimoiy
shaxs sifatida rivojlanish huquqiga ega va bu yo‘lda unga ko‘maklashish ta’lim
tizimining muhim vazifalaridan biridir. Mazkur maqola maktab psixologlari,
pedagoglar va ota-onalar uchun agressivlikka qarshi kurashishda zaruriy ilmiy-
nazariy asoslar va amaliy ko‘rsatmalarni taqdim etadi. Shuningdek, kelajakda bu
sohada yanada kengroq tadqiqotlar olib borishga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Бандура А. Агрессия: социальное научение и моделирование
поведения. —
М.: Прогресс, 1979. —
390 с.
2.
Фрейд З. Введение в психоанализ. Лекции. —
М.: Наука, 1990. —
512
с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
262
3.
Адлер А. Практика и теория индивидуальной психологии. —
СПб.:
Союз, 1997. —
288 с.
4.
Эриксон Э. Идентичность: юность и кризис. —
М.: Академический
проект, 2006. —
352 с.
5.
То‘xtasinov O., Abdullayeva M. Psixologik xizmat: nazariya va amaliyot.
—
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika nashriyoti, 2021. —
220 b.
6.
Абрамова Г. С. Практическая психология образования. —
М.:
Академия, 2001. —
320 с.
