https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
251
ҚАНДЛИ ДИАБЕТНИНГ КЕЛИБ ЧИҚИШ САБАБЛАРИ
Тиббий биология ва гистология кафедраси катта ўқитувчиси
Умарова Зулфизар Махамадзокировна
Андижон давлат тиббиёт институти
Кириш.
Қандли диабет —
бу инсон танасида инсулин гормонининг
етишмаслиги ёки унга бўлган сезгирликнинг пасайиши натижасида юзага
келадиган, қондаги глюкоза (қанд) даражасининг меъёрдан ортиб кетиши
билан ифодаланадиган сурункали касалликдир. Бу касаллик дунё бўйича
миллионлаб одамларнинг ҳаётига таъсир кўрсатмоқда. Унинг келиб
чиқишига олиб келувчи бир қатор омиллар мавжуд бўлиб, уларни тўлиқ
англаш профилактика ва даволашда муҳим аҳамият касб этади.
Калит сўзлар
:
глюкоза
,
кортизол, адреналин, гипергликемия, метоболизм,
стересс
1. Қандли диабет турлари
Диабет
тури
Тавсифи
Одатда қайси ёшда
пайдо бўлади
Инсулинга
боғлиқлиги
1-
тип
Иммун
тизимининг
β
-
ҳужайраларга ҳужуми, инсулин
ишлаб чиқариш тўхтайди
Болалик
ёки
ўсмирлик
Инсулинга
тўлиқ
боғлиқ
2-
тип
Инсулинга қаршилик, инсулин
етишмаслиги
Катталар,
семиз
инсонлар
Инсулинга нисбатан
камроқ боғлиқ
Гестацион
Ҳомиладорлик
пайтида пайдо
бўладиган диабет
Ҳомиладор
аёлларда
Вақтинчалик, баъзан
доимийга айланади
2. Генетик омиллар
Генетик мерос диабетнинг асосий сабабларидан бири ҳисобланади. Агар ота
-
онадан бири ёки ҳар иккаласи ҳам диабет билан касалланган бўлса,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
252
фарзандда
диабет
ривожланиш
эҳтимоли
юқори
бўлади.
Қариндошлик
даражаси
Диабет ривожланиш хавфи (%)
Ота
-
онадан бири
15
–
30%
Иккала ота
-
она
50% гача
Бир хил эгизаклар
60
–
80%
Жуда узоқ қариндошлар
<10%
3.
Ортиқча вазн ва нотўғри овқатланиш
Ортиқча вазн ва семириш инсулинга бўлган қаршиликни кучайтиради.
Айниқса, қорин соҳасидаги ёғ тўпланиши (абдоминал семизлик) 2
-
тип диабет
ривожланишига катта хавф туғдиради.
Тана массаси индекси (
BMI
) диабет хавфини баҳолашда муҳим кўрсаткич
ҳисобланади:
BMI даражаси (кг/м²)
Вазн ҳолати
Диабет хавфи
<18.5
Озғин
Паст
18.5
–
24.9
Меъёрий
Паст
25
–
29.9
Ортиқча вазн
Ўртача
≥30
Семизлик
Юқори
4. Жисмоний фаолликнинг етишмаслиги
Фаол ҳаракатнинг камлиги метаболизмни секинлаштиради ва қанднинг
энергия сифатида сарфланишини камайтиради. Бу инсулин таъсирининг
пасайишига
олиб
келади.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
253
Фаоллик даражаси
Кундаги ҳаракат миқдори
Диабет хавфи
Юқори
≥10,000 қадам
Паст
Ўртача
5,000
–10,000 қадам
Ўртача
Паст
<5,000 қадам
Юқори
5. Психологик омиллар ва стресс
Доимий стресс ҳолатида организмда “стресс гормонлари” (кортизол ва
адреналин) ишлаб чиқарилади, улар қондаги қанд миқдорини оширади. Бу
эса вақтинчалик гипергликемияга, кейинчалик диабетга олиб келиши
мумкин.
Омил
Таъсири
Натижа
Стресс
Қанд
даражасини
оширади
Инсулин
талабини
кўпайтиради
Узоқ
давом
этган
тушкунлик
Иштаҳани
оширади,
ҳаракатни камайтиради
Семиришга олиб келади
Уйқусизлик
Метаболизмни бузади
Қандли
диабет хавфи
ортиши
6. Эндокрин бузилишлар ва бошқа касалликлар
Баъзи эндокрин касалликлар, масалан, Қалқонсимон без (тиреоид), гипофиз,
надбўбрек бези фаолиятидаги бузилишлар ҳам диабетга сабаб бўлиши
мумкин.
Касаллик номи
Инсулинга таъсири
Қанд
миқдорига таъсири
Гипотиреоз
Метаболизм
секинлашади
Қанд
юқорида сақланади
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
254
Кушинг синдроми
Инсулинга
қаршилик
ортиши
Глюкоза
миқдори
кўпайиши
Панкреатит
Инсулин ишлаб чиқариш
камайиши
Диабетга олиб келиши
мумкин
7. Хулоса ва профилактика тавсиялари
Қандли
диабетнинг келиб чиқишига таъсир этувчи омиллар кўп ва хилма
-
хил. Энг асосийлари —
генетика, овқатланиш, жисмоний фаоллик, стресс ва
эндокрин касалликлардир. Бу омилларнинг олдини олиш учун қуйидагилар
тавсия этилади:
-
Мунтазам
жисмоний
фаоллик
(
кунига
30-60
дақиқа
).
-
Меъёрда
овқатланиш
,
қанд
ва
ёғ
миқдорини
чеклаш
.
-
Вақтида
ухлаш
ва
стрессдан
қочиш
.
-
Вазнни
назорат
қилиш
,
BMI
ни
меъёрда
сақлаш
.
-
Генетик
хавф
мавжуд
бўлса
,
мунтазам
тиббий
текширувлардан
ўтиш
.
Адабиётлар
:
1.
1, J.L. Harding, M.E. Pavkov, D.J. Magliano, J.E. Shaw, E.W. Gregg, Global
trends in diabetes complications: a review of current evidence // Diabetologia. -
2019.
–
V.62.
–
P.3
–
16,
https://doi.org/10.1007/s00125-018-4711-2
2.
Wei J, Kaixi D, Wenjie H, Feng Xu, Ming L, Rensong Yue. Potential effects
of bisphenol A on diabetes mellitus and its chronic complications: A narrative
review // Heliyon. -2023.
–
V.9. -e16340.
3.
Harold E.B. What does type 2 diabetes mellitus impair weight reduction in
patients with obesity? A review // Obesity Pillars. -2023.
–
V.7. -100076.
4.
Zemene D.K., Biruk B., Tesfaye Y.T., Alem E.W. Prevalence and associated
factors of herbal medicine use among adult diabetes mellitus patients at
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
255
government hospital, Ethiopia: An institutional-based cross-sectional study //
Metabolism open 11 (2021) 100120.
5.
S.N. Hong, I.L. Mak, W.Y. Chin, E.Y.T. Yu, E.T.Y. Tse, J.Y. Chen, E.Y.F.
Wan, Age specific associations between the number of co-morbidities, all-cause
mortality and public direct medical costs in patients with Type 2 diabetes: a
retrospective cohort study, Diabetes Obes. Metabol. 25 (2) (2023) 454
–
467.
6.
Salliah S.B., Madhina B., Gufran Ahmad A, Venkatesan S. A risk
assessment and prediction framework for diabetes mellitus using machine learning
algorithms. Healthcare Analytics 4 (2023) 100273.
7.
Samar A. A, Nada A. A, Marwa Sh, Muhammad K, Naira A. A, Roaa T. Z,
Eun Joo R, Ahmed E., Ahmed A. Al-K. Diabetes mellitus: Classification,
mediators, and complications; A gate to identify potential targets for the
development of new effective treatments. Biomedicine & Pharmacotherapy 168
(2023) 115734.
8.
N.A. ElSayed, G. Aleppo, V.R. Aroda, R.R. Bannuru, F.M. Brown, D.
Bruemmer, B. S. Collins, J.L. Gaglia, M.E. Hilliard, D. Isaacs, E.L. Johnson, 2.
Classification and diagnosis of diabetes: standards of care in diabetes
—
2023,
Diabetes care 46 (Supplement_1) (2023) S19
–
S40.
9.
A. Poznyak, A.V. Grechko, P. Poggio, V.A. Myasoedova, V. Alfieri, A.N.
Orekhov, The diabetes mellitus
–
atherosclerosis connection: The role of lipid and
glucose metabolism and chronic inflammation, Int. J. Mol. Sci. 21 (5) (2020) 1835,
10.
https://doi.org/10.3390/ijms21051835
11.
Ankit G, Abdulsatar J, Dina A. J, Hayder A. Al-A. A systematic review
exploring the mechanisms by which citrus bioflavonoid supplementation benefits
blood glucose levels and metabolic complications in type 2 diabetes mellitus.
Diabetes & Metabolic Syndrome: Clinical Research & Reviews. S1871-
4021(2023)00180-7.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
256
12.
Al-Aubaidy H.A., et al., Twelve-Week Mediterranean Diet Intervention
Increases Citrus Bioflavonoid Levels and Reduces Inflammation in People with
Type 2 Diabetes Mellitus. Nutrients, 2021. 13(4).
13.
Samaha M.M., E. Said, and H.A. Salem, A comparative study of the role of
crocin and sitagliptin in attenuation of STZ-induced diabetes mellitus and the
associated inflammatory and apoptotic changes in pancreatic
β
-islets. Environ
Toxicol Pharmacol, 2019. 72: p. 103238.
