https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
173
AXBOROTNI YASHIRISH ZARURATI VA KRIPTOGRAFIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
“Kompyuter ilmlari” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Xudoyberganov Bozorboy Allamovich
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
“Kompyuter ilmlari” kafedrasi o‘qituvchisi
Yusupov Shuxrat Raximovich
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
“Kompyuter ilmlari” kafedrasi o‘qituvchisi
Xusainov Shixnazar Madaminovich
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
“Kompyuter ilmlari” kafedrasi o‘qituvchisi
Bekchanov Hikmat Mansurbek o'g'li
Annotatsiya
Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta'minlashda kriptografiyaning tutgan
o‘rni, tarixiy rivojlanish bosqichlari hamda amaliy qo‘llanilishi yoritib berilgan.
Yozma axborotlarni begona shaxslardan himoya qilish zarurati kriptografik
metodlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Maqolada simmetrik va assimmetrik
shifrlash tizimlarining xususiyatlari, DES, RSA va AES kabi standartlarning
ahamiyati, hamda kriptotahlil usullari haqida so‘z boradi. Shuningdek,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
174
kriptografiyaning elektron raqamli imzo, elektron to‘lov va kvant kriptografiyasi
kabi zamonaviy yo‘nalishlardagi ahamiyati yoritilgan.
Kalit so'zlar: Kriptografiya, shifrlash algoritmlari, axborot xavfsizligi,
simmetrik kriptotizim, assimmetrik kriptotizim, DES, RSA, AES,
kriptotahlil, raqamli imzo, axborotni yashirish.
Jamiyat taraqqiyoti davomida yozuvning keng ommalashuvi natijasida xatlar
va xabarlar orqali axborot almashish ehtiyoji vujudga keldi. Bunday axborot
almashinuvi esa, o‘z navbatida, yozma ma’lumotlar mazmunini ruxsatsiz
shaxslardan yashirish zaruratini keltirib chiqardi. Axborotni yashirishga qaratilgan
metodlar shartli ravishda uchta asosiy guruhga bo‘linadi:
1.
Stenografik (maskirovka) usullar
–
mavjud axborotni tashqi ko‘rinishda
yashirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, faktning o‘zini yashirishni ta’minlaydi.
2.
Kriptografik metodlar
–
xat va ma’lumotlarni maxfiy belgilar yordamida
kodlash orqali yashirishni nazarda tutadi. “Kriptografiya” atamasi yunoncha
kryptos
(yashirin) va
grapho
(yozmoq) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, “yashirin
yozuv” degan ma’noni anglatadi.
3.
Maxsus texnik vositalardan foydalanuvchi metodlar
–
axborotni
maxfiylashtiruvchi texnik qurilmalarga asoslangan bo‘lib, ayniqsa 1970
-yillardan
boshlab keng qo‘llanila boshlandi. Bu usullar shifrlashning yuqori tezlikda
bajarilishini va yuqori darajadagi kriptobardoshlilikni ta’minlovchi samarali
hisoblas
h vositalarining paydo bo‘lishi bilan rivojlandi.
Blokli shifrlash tizimlarining rivojlanishi
Zamonaviy kriptografiyada ilk amaliy kriptotizimlar sifatida blokli shifrlash
tizimlari alohida o‘rin egallaydi. 1970
-yilda AQSHda IBM kompaniyasi
tomonidan ishlab chiqilgan va 1978-yilda rasmiy standart sifatida tasdiqlangan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
175
DES (Data Encryption Standard)
algoritmi blokli simmetrik shifrlash
tizimlarining ilk namunasi bo‘ldi. DES algoritmining asosiy g‘oyaviy
mualliflaridan biri Xorst Feystel bo‘lib, u keyinchalik boshqa ko‘plab simmetrik
kriptosistemalarning (masalan, GOST 28147-89) asosini tashkil etuvchi blokli
shifrlash modelini ishlab chiqqan.
Kriptotahlilning shakllanishi
DES algoritmining keng qo‘llanilishi kriptotahlil (kriptografik tahlil)
yo‘nalishining rivojlanishiga ham turtki bo‘ldi. Aynan shu davrda chiziqli,
differensial va boshqa murakkab hujum usullari shakllantirildi. Biroq ularning
amaliyotda
samarali
qo‘llanil
ishi
faqat
yuqori
quvvatli
hisoblash
texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘ldi.
Assimmetrik kriptotizimlarga o‘tish
1970-
yillarning ikkinchi yarmida zamonaviy kriptografiyada tub burilish ro‘y
berdi
–
assimmetrik kriptotizimlar
paydo bo‘ldi. Bu tizimlarda axborotni
shifrlash va deshifrlash uchun turli kalitlar qo‘llaniladi, ya’ni maxfiy kalitni
avvaldan uzatish shart emas. Bu g‘oya 1976
-yilda Uitfild Diffi va Martin Xellman
tomonidan chop etilgan “Zamonaviy kriptografiyaning yangi yo‘nalishlari” nomli
ilmiy ishda asoslab berilgan.
Ular bilan bir vaqtda Ralf Merkli ham assimmetrik shifrlash g‘oyasini
mustaqil ishlab chiqdi. Bir necha yil o‘tib, Ron Rivest, Adi Shamir va Leonard
Adleman tomonidan katta tub sonlarni faktorizatsiya qilish muammosiga
asoslangan birinchi amaliy assimmetrik kriptotizim
–
RSA algoritmi
ishlab
chiqildi. Ushbu yangiliklar kriptografiyada elektron raqamli imzo, elektron to‘lov
tizimlari kabi yangi amaliy yo‘nalishlarning shakllanishiga olib keldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
176
Yangi avlod kriptotizimlari
1980
–
1990-
yillarda kriptografiyaning mutlaqo yangi yo‘nalishlari –
ehtimolli
shifrlash, kvant kriptografiyasi
kabi konseptlar yuzaga keldi. Ularning amaliy
qo‘llanilishi hozircha keng emas, ammo kelajakda katta salohiyatga ega
yo‘nalishlar hisoblanadi.
Shu bilan birga, simmetrik kriptotizimlarni takomillashtirish jarayoni ham
davom etdi.
Feystel tuzilmasiga ega bo‘lmagan shifrlash algoritmlari
–
SAFER,
RC6 va boshqalar ishlab chiqildi. 2000-yilda esa xalqaro ochiq tanlov asosida
AQSH tomonidan yangi milliy standart
–
AES (Advanced Encryption Standard)
algoritmi qabul qilindi.
Kriptografiyaning axborot xavfsizligidagi o‘rni
Kriptografiya bugungi kunda axborotning konfidensialligi, yaxlitligi va
autentifikatsiyasini ta’minlovchi eng muhim va qudratli vositalardan biri
hisoblanadi. U dasturiy va texnik himoya choralarining markazida turadi. Ayniqsa,
portativ qurilmalarda, ma’lu
motlarni jismoniy himoyalashning qiyinligi inobatga
olinsa, faqat kriptografik vositalar orqali axborot o‘g‘irlanganda ham uning
maxfiyligini saqlab qolish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Коробейников
А
.
Г
.,
Гатчин
Ю
.
А
.
Математические
основы
криптологии. Учебное пособие. Санкт
-
Петербург
-2004.
2. Акбаров Д.Е. Ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг
криптографик усуллари ва уларнинг қўлланишлари. Тошкент.
”Ўзбекистон
маркаси “, 2009. –
432 б.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
177
3. «Ошкора калитли криптотизимларни криптотаҳлиллаш учун
қуролу
-
воситалар ишлаб чиқиш ва уларни тадқиқ этиш» мавзуси бўйича
бажарилган илмий
-
тадқиқот ишининг 1
-8 -
босқич ҳисоботлари. –
ЎзААА
ФТМТМ, Тошкент, 2003.
4.Защита информации. Малый тематический выпуск. ТИИЭР,
1988 г, т.76, №5.
5.Kahn D. The codebreakers. N.-Y., 1967.
6. Саломаа А. Криптография с открытым ключом. М.,1997
