https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
486
TURKIY TILLARDA SHEVASHUNOSLIK VA ADBIY TIL
ME’YORLARI
Farg‘ona davlat universiteti chet tillari fakulteti 1-bosqich talabasi
Solijonova Gulnoza Sherzodjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti ingliz tili amaliy kursi kafedrasi kata o‘qituvchisi
Karimjonova Shahlo Ravshanovna
Annotatsiya. Ushbu maqolada turkiy tillarda shevashunoslik va adabiy til
me’yorlari masalasi tarixiy-tilshunoslik nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Turkiy
tillar oilasining ichki xilma-xilligi, mintaqaviy shevalarning lingvistik
xususiyatlari, ularning adabiy til shakllanishiga ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada
o‘zbek, turk, qozoq tillari misolida shevalarning fonetik, leksik va grammatik
jihatlari solishtirma asosda yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy davrda
globallashuv, ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalarning adabiy
tilga ta’siri hamda shevalarning saqlanishi va rivojlanishiga oid muammolar
muhokama etiladi. Tadqiqot natijasida adabiy til me’yorlarini saqlagan holda,
shevalarni lingvistik boylik sifatida o‘rganish va qo‘llash zarurligi asoslanadi.
Kalit so‘zlar: turkey tillar, shevashunoslik, adabiy til, dialect, til me’yorlari,
lingvistik tahlil.
Abstract: This article examines the issue of dialectology and literary language
norms in Turkic languages from a historical-linguistic perspective. The internal
diversity of the Turkic language family, the linguistic features of regional dialects,
and their influence on the formation of literary language are analyzed. The article
compares the phonetic, lexical, and grammatical aspects of dialects in Uzbek,
Turkish, and Kazakh languages. Moreover, the impact of globalization, mass
media, and digital platforms on literary language and the preservation and
development of dialects in the modern era are discussed. The research concludes
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
487
that it is essential to study and apply dialects as a linguistic wealth while preserving
literary language norms.
Keywords: Turkic languages, dialectology, literary language, dialect,
language norms, linguistic analysis.
Аннотация. В статье рассматривается проблема диалектологии и
литературных норм языка в тюркских языках с историко-лингвистической
точки зрения. Анализируются внутреннее разнообразие тюркской языковой
семьи, лингвистические особенности региональных диалектов и их влияние
на формирование литературного языка. В статье сравниваются
фонетические, лексические и грамматические особенности диалектов
узбекского, турецкого и казахского языков. Кроме того, обсуждается
влияние глобализации, средств массовой информации и цифровых платформ
на литературный язык, а также проблемы сохранения и развития
диалектов в современную эпоху. Исследование показывает, что для
сохранения литературных норм языка необходимо изучать и использовать
диалекты как лингвистическое богатство.
Ключевые слова: тюркские языки, диалектология, литературный язык,
диалект, языковые нормы, лингвистический анализ.
Turkiy tillar — hozirgi va qadimgi turkiy ellar va elatlarning tillari. Asosan,
Oʻzbekiston,Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston,XXR,
Afgʻoniston,
Eron,
Tojikistonda, shuningdek,
Bolgariya,
Ruminiya,
Ukraina, Germaniya, Kipr,
Shimoliy
Makedoniya,
Albaniya, AQSh, Saudiya
Arabistoni va boshqa bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
488
qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, Turkiy
tillarda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 130 million kishidan ortiq. Turkiyada
koʻpchilik bilan turkiy tillar oʻrniga turk lahjalari atamasi qabul qilinadi. Turkiya,
Ozarbayjon, Oʻzbek va shuningdek hammasi turk tilining lahjalari hisob qilinadi.
Turk tili deganda Turkiya turkchasi emas, butun lahjalarni qamraydigan til sifatida
tushuniladi. Baʼzi olimlar Turkiy tillarni moʻgʻul tillari hamda tungus manjur tillari
bilan birga qoʻshib, oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar. Ye.D.Polivanov, G.Y.
Ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha, ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini
qoʻshish hisobiga kengayishi mumkin. Oltoy nazariyasiga koʻra, Turkiy tillarning
tarixi oltoy tillari bir til boʻlib tashkil topgan qadim zamondan — oltoy davridan
boshlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmoʻgʻul
tillariga, soʻngra turkmoʻgʻul tili ham 2 ga — turk va moʻgʻul tillariga ajralgan.
Lekin Turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon
faraz darajasida qolmoqda. Turkiy tillar deganda, Sibirdan Bolqon yarim
oroligacha bir chiziq boʻylab choʻzilgan ulkan geografik hududda tarqalgan
oʻzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy,
karagas, shor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boshqird, chuvash, qoʻmiq,
noʻgʻay, qorachoybolqor, tofalar, chuvash kabi 25 dan ortiq til tushuniladi. Turkiy
tillar hozirgi tarqalish geografiyasiga koʻra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Oʻrta
va Janubiy.
Adabiy til — bu me’yorlangan, ijtimoiy jihatdan tan olingan til shakli bo‘lib,
muloqot, rasmiy yozishmalar, adabiyot va ta’lim sohalarida faol qo‘llanadi.
Shevalar esa ko‘proq og‘zaki nutqda, kundalik muloqotda ishlatiladigan,
mintaqaviy xususiyatlarga ega bo‘lgan til shakllaridir. Mavzuning dolzarbligi
shundaki, bugungi globallashuv davrida adabiy til me’yorlarini saqlab qolish bilan
birga, shevalarni o‘rganish, tahlil qilish va qadrlash ham zamonaviy til siyosatining
ajralmas qismiga aylangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
489
Shevashunoslik — tilning hududiy ko‘rinishlari bo‘lgan shevalarni
o‘rganadigan tilshunoslik sohasi hisoblanadi. Nazar Rajabovning tadqiqotlarida
o‘zbek shevalari fonetik, morfologik va leksik jihatdan chuqur tahlil qilinadi. Unga
ko‘ra, o‘zbek shevalari uch asosiy guruhga: shimoliy, janubiy va sharqiy
guruhlarga bo‘linadi. Har bir guruh o‘zining fonetik va grammatik jihatlari bilan
ajralib turadi, bu holat esa adabiy til me’yorlarining shakllanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatgan. Rajabov shevalarning tarixiy ildizlarini qadimiy turkiy manbalar,
xususan, Mahmud Koshg‘ariy asarlari orqali yoritadi. U, shuningdek, adabiy til va
shevalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni, til siyosati kontekstida o‘rganib, shevalarning
faqat og‘zaki nutq shakli emas, balki yozma til taraqqiyotida ham muhim o‘rin
tutishini asoslaydi. Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotida shevalarning tutgan o‘rni
alohida e’tiborga loyiqdir. Qadimgi yozma manbalarda uchraydigan ko‘plab leksik
birliklar bugungi o‘zbek shevalarida o‘z aksini topgan. Bu holat tilning uzviyligi,
meros davomiyligi va tarixiy qatlamlarning zamonaviy muloqotda yashab
kelayotganini ko‘rsatadi. Qadimgi turkiy yodgorliklar — “Qutadg‘u bilig”,
“Devonu lug‘otit-turk”, “Orxon-Yenisey bitiklari” tilshunoslik tarixida muhim
manba hisoblanadi. Bu asarlar o‘sha davrdagi xalq tilini, adabiy me’yorni va
shevalarning izlarini saqlagan. Jumladan: “Qutadg‘u bilig”da qo‘llangan
*“qonuq”* so‘zi “mehmon” ma’nosida keladi. Hozirda bu so‘z Qashqadaryo va
Surxondaryo shevalarida aynan shu ma’noda ishlatiladi. “Devonu lug‘otit-turk”da
*“arïǧ”* so‘zi “toza” degan ma’noni bildiradi. Bu shakl Xorazm shevalarida
saqlanib qolgan. Bu so‘zlarning fonetik va semantik o‘zgarishlari tahlil qilinganda,
til evolyutsiyasi davomida ularning bir qismi adabiy tilga singib ketgan, ayrimlari
esa faqat shevalarda saqlanib qolgan.
Qadimgi
shakl
O‘zbekcha
(shevada)
Turkcha
Qozoqcha
Ma’nosi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
490
Bu hodisa Markaziy Osiyo xalqlarining tarixiy-madaniy migratsiyalari bilan
izohlanadi.
Shevashunoslik faqatgina mintaqaviy nutqni emas, balki tarixiy til
qatlamlarini, adabiy tilga o‘tgan yoki unda saqlanmagan so‘zlarni o‘rganish
imkonini beradi. Turkiy yozma yodgorliklardagi so‘zlarning o‘zbek shevalarida
saqlanib qolishi bu shevalarning qadimiylik darajasini ko‘rsatadi. Bu jihatdan
o‘zbek shevalari — turkiy tillar tarixining tirik guvohi hisoblanadi. Kelgusida turli
mintaqalarda o‘tkaziladigan ekspeditsiyalar, matnlar korpuslarini solishtirish, va
yozma manbalar bilan qiyosiy tahlil qilish orqali til taraqqiyoti va tarixini
chuqurroq
o‘rganish
mumkin
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Rajabov, N. (2004). O‘zbek shevashunosligi. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi.
2. Nizamov, I. (2010). O‘zbek tili shevalari va ularning adabiy tilga ta’siri.
Toshkent: Fan.
Qonuq
Mehmon
(Qashqadaryo)
Misafir
Qonaq
Mehmon
Arïǧ
Toza
(Xorazm)
Arı
Taza
Pok, toza
Bağram
Qumtepa
Kumtepe
Qumsha
Qumlik, tepa
Yaruk
Yorug‘
(Surxondaryo)
Işık
Jaryq
Yorug‘lik,
nur
Bilig
Bilim
(Buxoro)
Bilgi
Bilik
Bilim,
ma’lumot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
491
3. Iskandarov, O. (2002). Turkiy yozma yodgorliklarning tilidagi ayrim
so‘zlarning o‘zbek shevalarida qo‘llanishi. Toshkent: Adabiyot va san’at
nashriyoti.
4. Maxmudov, M. (2001). Qutadg‘u bilig va uning tilshunoslikdagi o‘rni.
Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilari.
5. Shomurodov, F. (2003). Devonu lug‘otit-turk va uning o‘zbek tili bilan
bog‘liq jihatlari. Toshkent: Sharq.
